Thanh niên Việt Nam bên thềm thế kỷ 21

gs. Tôn thất Bách

Cho đến bây giờ, nhận định về thanh niên Việt Nam còn khá nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí có những ý kiến trái ngược nhau. Điều này hoàn toàn hợp lý và biện chứng, vì cùng với sự đổi mới về kinh tế là sự thay đổi về nếp nghĩ và cách sống của từng khu vực thanh niên khác nhau, khác hẳn với giai đoạn bao cấp trước đây, sự khác biệt này hầu như rất ít do môi trường và điều kiện sống tại các vùng, miền hầu như giống nhau. Có lẽ chính vì vậy, trong Năm thanh niên, nên chăng xã hội cần đi đến một nhận định gần nhất với thực trạng của thanh niên hiện nay, để từ đó có những chuẩn bị thiết thực nhất cho lớp người này thừa kế một cách tốt nhất những gì mà cha anh họ đã làm được. Trong bài viết này, chúng tôi không muốn đề cập nhiều những cái tốt, cái được hiện nay của thanh niên, mà chỉ muốn nêu lên một số điểm yếu của họ để chúng ta cùng suy nghĩ.

Điều đầu tiên chắc chúng ta đều thống nhất, thanh niên chính là lứa tuổi được coi như tấm gương phản chiếu hình ảnh và ước vọng của một xã hội. Những điểm mạnh, điểm yếu, những thiếu hụt, những lệch lạc của thế hệ thanh niên hiện nay đều tác động của quá trình phát triển này.

Thứ hai, thanh niên ngày nay được tiếp cận thông tin bên ngoài rất sớm. Theo nhiều con đường, nhiều phương tiện, sự tiếp xúc thông tin trên thế giới ngày một gia tăng. Cùng với những thông tin lành mạnh mở mang trí tuệ, kiến thức, là không ít những thông tin tiêu cực, kích thích những ham muốn tầm thường, thậm chí đồi bại, đến với thanh niên một cách vô tình hay cố ý. Trước khi mở cửa, chúng ta còn thiếu sự chuẩn bị cho sự hòa nhập này, nên trước sự du nhập của lối sống thác loạn phương Tây, chúng ta đã bị mất không ít thanh niên có nhiều triển vọng. Mặt khác, cũng do sự chưa chuẩn bị tốt, không ít thanh niên Việt Nam bị mặc cảm, tự ti trước sự choáng lộn hào hoa của lối sống bên ngoài, họ thấy xã hội hiện đại ngày hôm nay của phương Tây nhưng không biết được sự gian khổ của những thời mà đất nước họ phải bỏ bao công sức để xây dựng, và cũng không ít người coi xã hội phương Tây như một thiên đường mà không hề hiểu được mặt trái đắng cay của nó. Cũng có những người vì động cơ cá nhân muốn phủ nhận quá khứ hào hùng của dân tộc, sự hy sinh to lớn của những thanh niên lớp trước, nhưng họ làm sao xóa nhòa được lịch sử, vinh quang mà nhiều thế hệ người Việt Nam đã gây dựng.

Thứ ba, trong quá trình học tập, hầu như mọi vấn đề học hành của thanh niên đều do gia đình chu cấp và khi học càng cao, sự hỗ trợ của gia đình càng nhiều, vì vậy một bộ phận thanh niên ngày nay thiếu tính tự lập, thích đòi hỏi nhiều hơn là tự thân vận động. Họ tự đặt cho mình quyền đòi hỏi gia đình, xã hội hơn là thực hiện nghĩa vụ hoặc đóng góp nhằm cải thiện cuộc sống của bản thân.

Thứ tư, thanh niên ngày nay tính toán nhiều hơn hay thực dụng hơn. Cũng có thể do sự tác động mặt trái nền kinh tế thị trường đã len lỏi vào các giai tầng xã hội, vì vậy, việc làm thế nào để đạt được mục tiêu một cách nhanh nhất, đơn giản nhất nhiều khi lại được coi là thượng sách nhất. Để chuẩn bị thi đại học, học sinh phổ thông từ đầu cấp ba đã học một cách hết sức lệch lạc, chỉ học những môn thi theo các lò luyện thi, dẫn đến tình trạng những trí thức tương lai này không có hiểu biết về văn học, địa lý, lịch sử. Chữ viết thì xấu, sai văn phạm tiếng Việt. Điều này phải nói chính là lỗi của chúng ta trong công tác giáo dục phổ thông. Lỗi của gia đình và lỗi của ngành giáo dục. Trẻ em hiện nay hầu như không còn tuổi thơ do chương trình quá tải cùng với nạn học thêm. Dạy học trong các bậc học dưới còn đơn điệu, áp đặt, không góp phần xây dựng lòng yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi trường của trẻ em mà còn nặng về hình thức. Dạy học ở các bậc cao hơn lại cũng là lối dạy độc thoại, áp đặt. Chính vì sai lầm này dẫn đến tình trạng thụ động, phiến diện và mệt mỏi của sinh viên trong các trường đại học hiện nay. Người học sinh khi đã đỗ vào trường đại học, đa phần họ quá mệt mỏi vì 12 năm học quá tải, và vì vậy tính sáng tạo, tính chủ động của họ đã bị mất đi không ít thì nhiều.

Thứ năm, nhìn chung hoài bão của thanh niên còn mờ nhạt, trừ một số bạn trẻ sớm tự khẳng định mình hoặc được định hướng của gia đình. Trước đây, hoài bão của thanh niên là đóng góp cho đất nước ở bất kỳ cương vị nào để giành chiến thắng cho dân tộc, thì ngày nay, hoài bão của mọi thanh niên Việt Nam là làm gì để đưa đất nước sớm đuổi kịp các nước trong khu vực và thế giới, chưa thực sự là động lực mạnh mẽ của thanh niên. Vì lẽ đó, một bộ phận không nhỏ mải bon chen cho cuộc sống riêng mình hoặc tệ hại hơn, sa đà vào các vũ trường, sàn nhảy, nghiện ngập, đua xe trái phép. Lại đặt ra vấn đề: hiện nay, thanh thiếu niên chơi ở đâu? Tại các thành phố lớn, ngay cả thủ đô, những sân bóng, những khu thể thao có chỗ dành cho họ không? Những hoạt động giải trí hiện nay phải chăng chủ yếu chỉ là những bàn billiards, trò chơi điện tử, sàn nhảy, karaoke? Chúng ta đã làm gì để thanh niên có cuộc sống tinh thần lành mạnh để xây dựng hoài bão đẹp?

Thứ sáu, hiện nay nổi lên một vấn đề rất khác giai đoạn trước đây: đó là tội phạm trong sinh viên. Có lẽ theo thống kê thì mọi loại tội phạm hình sự đều có trong tầng lớp sinh viên. Đây chỉ là một tảng băng nổi phản ánh một phần nhỏ thực trạng sinh viên hiện nay. Đây cũng là sự tiến công của tệ nạn xã hội vào tầng lớp này. Nhưng vấn đề cần đặt ra là, tiêu chuẩn về mặt đạo đức cho các thí sinh dự thi đại học cần đặt ra như thế nào. Thí dụ, trước đây bắt buộc các thí sinh trúng tuyển phải là đoàn viên chẳng hạn. Điều này có thể không phù hợp trong giai đoạn hiện nay, nên chăng Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Bộ Giáo dục và Đào tạo thảo luận để sớm ban hành những tiêu chuẩn về đạo đức cho các thí sinh dự thi đại học, giữ vững định hướng trong quá trình đào tạo những trí thức tương lai cho đất nước.

Như vậy, phải chăng nhìn nhận về thanh niên Việt Nam có quá tối không? Tôi không bao giờ nghĩ như vậy. Những điểm nêu trên chỉ là những điểm yếu của thanh niên Việt Nam trong một giai đoạn nhất thời mà thôi. Việc khắc phục thực trạng này là việc chung của mỗi gia đình, mỗi thành viên xã hội. Bản chất tốt đẹp nhất của thanh niên Việt Nam luôn là sức mạnh tiềm ẩn, chứa đựng trong mỗi tâm hồn thanh niên Việt Nam như câu chuyện Phù Đổng. Chắc chắn chúng ta không thể nào quên hình ảnh những thanh niên Việt Nam choàng cờ đỏ sao vàng hát vang bài quốc ca một cách hào hùng trên khán đài trong giải Tiger Cup. Chắc chắn chúng ta không thể nào quên hình ảnh sinh viên tình nguyện lên đường trong đợt thảm họa bão lũ miền trung. Đó mới là bản chất của thanh niên Việt Nam trong mọi giai đoạn. Họ sẵn sàng hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước khi Tổ quốc cần. Nhưng làm sao để họ hạn chế được những chao đảo ban đầu do tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường, đó là việc của chúng ta, từ cách giáo dục ở gia đình cho tới việc sớm hoàn thiện nền giáo dục phổ thông, cùng với những giải pháp lớn làm lành mạnh hóa các mối quan hệ xã hội và điều cuối cùng là phải mạnh dạn đặt lòng tin vào họ. Họ hoàn toàn xứng đáng như vậy.