-
- NGUYỄN TRƯỜNG TỘ
- TRONG CHIÊU BÀI CANH TÂN
- BÙI KHA
Bài viết
của tôi gồm có bốn phần. Phần 1: Tổng quát về tưởng của Nguyễn
Trường Tộ trong 58 bài Di Thảo và những
nhận xét về ông. Phần 2: Tư tưởng chính trị của Nguyễn Trường Tộ và
những đề nghị cải cách. Phần 3: Nguyễn Trường Tộ và vấn đề tôn
giáo. Phần 4: Tổng luận.
PHẦN MỘT
TỔNG
QUÁT TƯ TƯỞNG CỦA NGUYỄN TRƯỜNG TỘ
QUA 58 BẢN ĐIỀU TRẦN VÀ NHỮNG NHẬN XÉT VỀ ÔNG.
Có nhiều
điều khó cho tôi lúc viết về Nguyễn Trường Tộ.
Thứ nhất: Nhiều thế hệ học sinh như tôi, lúc còn
nhỏ được cô thầy dạy cho biết Nguyễn Trường Tộ là một nhà canh
tân lớn. Nhưng rất tiếc Triều đình vua Tự Đức vì ngu muội, hẹp hòi
và cố chấp nên đã không áp dụng những đề nghị của Nguyễn Trường
Tộ, nên Việt Nam bị nghèo đói, chìm đắm nhiều thế kỷ và bị ngoại
bang đô hộ. Lời dạy ấy vẫn ám ảnh mãi trong tôi và có lẽ cũng như một
số lớn các học sinh khác.
Thứ
hai: Khoảng hơn 125 năm qua, hầu như chưa có một
bài viết nào khá súc tích, của phía hoàng tộc, để minh oan hoặc ít nhất
là nói lên quan điểm của mình về lời cáo buộc mà đa số những lớp học
sinh như tôi đã được dạy như trên.
Thứ ba: Theo sự
liệt kê của Linh mục Trương Bá Cần, tác giả cuốn “Nguyễn Trường
Tộ, Con Người Và Di Thảo”, xuất bản năm 1988 tại TP HCM, thì có
khoảng 60 tác giả viết về Nguyễn Trường Tộ. Trong số 60 tác giả này,
có vị là thầy của những bậc thầy, số còn lại hầu hết là những
nhà nghiên cứu đứng đắn kiến thức sâu rộng. Tôi chưa có cơ hội đọc
được nhiều bài trong số gần 100 bài của 60 tác giả nói trên. Nhưng nhìn
các tựa đề của bài viết, chúng ta có thể tiên đoán được phần nào
về nội dung của nó: Nguyễn Trường Tộ hầu như hoàn toàn được ca tụng
hơn là bị phê phán, mặc dầu phần lớn các bậc lão thành nầy không hẳn
có cùng một tín ngưỡng với Nguyễn Trường Tộ. Một trong những tác giả
là Nguyễn Trọng Thuật trong bài “Nguyễn Tràng Tộ Trên Lịch Sử Việt
Nam” đăng trong Nam Phong Tạp Chí số 180 tháng 1, 1933, gọi Nguyễn Trường
Tộ là bậc vĩ nhân. Người kế tiếp là Từ Ngọc Nguyễn Lân trong cuốn
“Nguyễn Trường-Tộ”, xuất bản tại Huế, 1941 có những lời ca ngợi
như sau: “Viết cuốn sách nhỏ nầy về
Nguyễn Trường Tộ tiên sinh tôi không dám có cao vọng khảo cứu tường tận
về học thức tài hoa, sự nghiệp của bậc vĩ nhân đệ nhất của nước
Nam… Một người như thế đáng cả quốc dân tôn sùng; tượng đồng bia
đá, kể cũng còn là ít...
Thứ tư: Giáo Sư Chương Thâu, phó Tiến Sĩ Sử Học
thuộc Viện Sử Học Hà Nội, có một bài viết về Nguyễn Trường Tộ, có
thể nói là sắc sảo, đầy đủ và tầm cỡ nhất mà dưới đây tôi
trích đăng lại hầu như toàn bài để hầu độc giả:
“Cách
đây ba mươi năm, khi mới về công tác tại khoa Sử Học trường Đại Học
Tổng Hợp Hà Nội, tôi được các giáo sư Trần Văn Giàu, Cao Xuân Huy hướng
vào nghiên cứu Nguyễn Trường Tộ – Nhà yêu nước, nhà cải cách lớn của
lịch sử cận đại Việt Nam.
Bắt tay
vào việc: Sưu tầm, đọc, dịch văn bản, tìm hiểu con người và cuộc đời
của Nguyễn Trường Tộ, tôi ngày càng bị hấp dẫn bởi hệ thống những
tư tưởng cải cách tiến bộ, và trên hết cả là tấm lòng thiết tha vì
nước vì dân của ông. Sau đó, để đánh dấu cho bước đầu nghiên cứu
Nguyễn Trường Tộ, vào năm 1961, tôi và anh Đặng Huy Vận (nay đã qua đời)
đã cộng tác với nhau viết chuyên luận “NHỮNG ĐỀ NGHỊ CẢI CÁCH CỦA
NGUYỄN TRƯỜNG TỘ CUỐI THẾ KỶ XIX” [1] nhằm bổ sung cho giáo trình lịch
sử cận đại Việt Nam. Đề tài Nguyễn Trường Tộ cũng được đặt ra
cho một số sinh viên khoa Sử làm “Khóa luận tốt nghiệp” trong một số
năm học...
Sau ngày
giải phóng miền Nam (30-04-1975) thống nhất nước nhà, trong niềm vui chung
của nhân dân đất nước, tôi có thêm một nguồn vui riêng: Vấn đề Nguyễn
Trường Tộ có cơ may sẽ được nghiên cứu trên nhiều chiều kích chung hơn,
rộng hơn.
Rồi một
ngày đầu xuân năm 1976, tôi gặp anh Trương Bá Cần. Thật đúng là do cái
“duyên kỳ ngộ”. Thuở còn đi học ở Pháp, năm 1962, anh đã gởi thư
cho tôi theo địa chỉ của tác giả cuốn sách “NHỮNG ĐỀ NGHỊ CẢI CÁCH
CỦA NGUYỄN TRƯỜNG TỘ CUỐI THẾ KỶ XIX” được lọt sang Paris hồi đó.
Thư của anh hỏi tôi nhiều vấn đề liên quan đến Nguyễn Trường Tộ.
Nhưng do hoàn cảnh chiến tranh tôi đã không đáp ứng được yêu cầu của
anh.
Gặp anh
Trương Bá Cần giữa thành phố Sài Gòn đã giải phóng, vui mừng khôn xiết.
Tôi có thêm một người bạn là nhà Sử Học để chia sẻ những nỗi niềm,
những suy nghĩ về đề tài Nguyễn Trường Tộ mấy lâu nay hằng ôm ấp,
nhưng ở hoàn cảnh tôi thật khó có thể tiếp tục triển khai. Theo tôi,
chỉ có anh là người có đủ điều kiện nhất để hoàn thành “sứ mệnh”
khoa học nầy.
Anh Trương
Bá Cần là người từng theo dõi, tìm hiểu Nguyễn Trường Tộ trước tôi
nhiều năm (từ năm 1942, khi anh còn học ở Chủng Viện Xã Đoài, gần quê
hương của Nguyễn Trường Tộ). Anh lại có điều kiện tiếp xúc với nhiều
nguồn tài liệu. Anh vừa là một nhà khoa học, vừa là một linh mục đầy
lòng ngưỡng mộ đối với người công giáo yêu nước Nguyễn Trường Tộ,
nên về nhiều mặt, anh thuận lợi hơn so với tất cả những người nghiên
cứu khác.
Thực tế
đã chứng tỏ đúng như vậy. Những tài liệu về Nguyễn Trường Tộ và
liên quan đến Nguyễn Trường Tộ mà anh tập hợp được từ nhiều nguồn,
trong nhiều chục năm nay là hết sức phong phú: Từ các văn bản Hán Nôm của
các Thư Viện ở miền Bắc và ở miền Nam, - Từ các sách báo, tạp chí
tiếng Việt và tiếng Pháp ở trong nước và ở nước ngoài - Từ các tài
liệu của các tủ sách và Thư Viện các gia đình mà anh biết được...
Anh đã bỏ ra không ít công phu để tra cứu, đối chiếu, phối kiểm để
giới thiệu và chú thích một cách rất cẩn thận... Tóm lại anh đã giám
định, khảo chứng và xử lý các văn bản một cách khoa học. Với tất cả
công sức lao động bền bỉ và nghiêm túc trong nhiều năm tháng, cho đến
nay anh đã cho ra mắt công chúng công trình khoa học:
“NGUYỄN
TRƯỜNG TỘ – CON NGƯỜI VÀ DI THẢO”
Đây là
một “tập đại thành” về Nguyễn Trường Tộ của ba thế hệ nghiên cứu
từ những năm 20 đến nay...
Qua toàn
bộ “Di Thảo” của Nguyễn Trường Tộ được công bố lần này, những
người làm công tác nghiên cứu khoa học, nhất là các ngành khoa học xã hội
như lịch sử, triết học, kinh tế học, xã hội học... sẽ có thể khai
thác, lấy ra rất nhiều vấn đề để nghiên cứu. Bởi vì, có thể nói,
Nguyễn Trường Tộ đã đề cập đến hầu hết mọi vấn đề về xã hội,
kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao...
như là một hệ thống các vấn đề cần phải cải cách đổi mới
ở xã hội đương thời. Đặc biệt về đường lối xây dựng phát triển
kinh tế, làm cho dân giàu nước mạnh, đối với Nguyễn Trường Tộ, luôn
luôn được coi là một vấn đề cốt tử nhất. Về đường lối chiến
lược là khá toàn diện và sâu sắc. Về sách lược biện pháp thực hiện
là cụ thể và rõ ràng, và về thái độ và tấm lòng thành của ông là
vô cùng chân thành và cảm động. Ông đã kiên trì đề đạt những kiến
nghị cải cách đó trong hơn mười năm ròng rã, đến mức độ khi bị bệnh
phải nằm ngửa để viết tiếp các bản kiến nghị, ông vẫn không chán,
không chùn. Vì như ông vẫn tự xác định: “Biết mà không nói là bất
nhân, nói mà không nói hết là bất nghĩa”.
Những vấn
đề Nguyễn Trường Tộ⠦#273;ặt ra cách đây trên một trăm hai chục
năm, đối với chúng ta ngày nay, trong thời điểm lịch sử của những ngày
tháng sôi động trước phong trào đòi phải “đổi mới tư duy” hiện
nay, vẫn còn có một ý nghĩa thời sự, vẫn có những giá trị tham khảo
nhất định.
Cách đây
không lâu, tôi, có một anh bạn lớn tuổi,
từng là cán bộ khoa học có trình độ lý luận cao và đã có
một quá trình công tác cách mạng lâu dài, sau khi tôi đưa cho mượn đọc
một số “Di Thảo” của Nguyễn Trường Tộ, đọc xong, anh đã xúc động
nói rằng:
- Quả tình càng đọc Nguyễn Trường Tộ,
tôi càng thấy xót xa thương cảm ông, càng giận vua quan triều đình nhà
Nguyễn.
Và ông
bạn này nói thêm:
- Giá như
những “Di Thảo” của Nguyễn Trường Tộ, nhất là tập Tế Cấp Bát
Điều, được công bố sớm hơn, trước Đại Hội VI của Đảng ta chẳng
hạn, thì nhân dân ta, các cán bộ lãnh đạo. Đảng ta cũng tham khảo được
một số ý kiến rất xác đáng của một nhà yêu nước sớm có tư duy đổi
mới, sớm có một hệ thống những vấn đề cải cách xã hội và kinh tế
xuất sắc, thật đáng cho mọi người kính phuc﮼o:p>
Công
trình nghiên cứu “NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – CON NGƯỜI VÀ DI THẢO” ra đời
có thể là hơi muộn so với đòi hỏi của công chúng, nhưng giá trị khoa
học của nó vẫn y nguyên. Tấm lòng của Nguyễn Trường Tộ đối với sự
nghiệp canh tân đất nước, vẫn là như “hoa quỳ luôn hướng về mặt
trời”. Chính vì vậy mà cách đây đúng 80 năm, nhà chí sĩ yêu nước
Phan Bội Châu, khi viết cuốn “VIỆT NAM QUỐC SỬ KHẢO”, xuất bản tại
Nhật Bản năm 1908 đã nhận định đánh giá rằng: “ông chính là người
đã giống cái mầm khai hóa trước tiên [2] ở nước ta”. Và có lẽ cũng
do có sự chỉ dẫn đó, nên người viết những dòng này sớm có duyên nợ
với Nguyễn Trường Tộ, luôn dõi theo công trình nghiên cứu về Nguyễn Trường
Tộ và hôm nay niềm vui của tôi thật sự được nâng lên với công trình
nghiên cứu mới này”.
- Thành phố
Hồ Chí Minh, tháng 7-1988
- CHƯƠNG
THÂU
- Phó Tiến
Sĩ Sử Học
(Trích từ bài viết có tựa đề LỜI BẠT
trong tác phẩm của LM Trương Bá Cần, SĐD, trang 487, 490 & 491).
Thứ
năm: Tại hải ngoại, tập san “Thế Kỷ 21” là một tạp chí đứng đắn,
số tháng 12-1991, nhà văn Thế Uyên điểm cuốn “Nguyễn Trường Tộ: Con Người và Di Thảo
của Trương Bá Cần” (Thế Uyên Đọc)
có những lời nhận định như sau:
“Trương
Bá Cần… là một linh mục tốt nghiệp tiến sĩ về môn Sử ở Paris từ
rất lâu trước 1975”.
“Về
phần con người Nguyễn Trường Tộ, sưu khảo của Trương Bá Cần thật
đầy đủ, công phu đến tận chi tiết… điều đó là lẽ đương nhiên
vì không là như thế làm sao lấy được bằng tiến sĩ của Pháp”.
“Người đọc không khỏi ngậm ngùi. Ngậm
ngùi vì hai lý do: Lý do thứ nhất là tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường
Tộ rộng lớn bao quát hơn chúng ta có thể tưởng; lý do thứ hai là tại
sao vua quan Việt Nam thời Tự Đức lại không biết nghe theo Nguyễn Trường
Tộ, không bổ nhiệm ông làm thủ tướng toàn quyền thì cũng phải mời
ông ngồi vô ngôi vị cố vấn khoa học kỹ thuật tối cao cho vua và triều đình”. (trang 66, TCĐD).
Thứ sáu: Gần đây hơn, cuối năm 1992, Viện
Khoa Học Xã Hội, Trung tâm Hán Nôm, thành phố Hồ chí Minh, tổ chức khóa
hội thảo về chủ đề “Nguyễn Trường Tộ, Nhà Cải Cách Lớn Của
Dân Tộc”. Có 47 bài (gồm cả bài phỏng vấn của đài truyền hình
TPHCM) được chọn đăng trong cuốn kỷ yếu Hội Thảo Khoa Học “Nguyễn Trường Tộ với vấn đề Canh Tân
Đất Nước”. Có thể nói đây là một công trình nghiên cứu tập thể
gồm nhiều vị giáo sư và nhiều học giả lỗi lạc, các bài viết khách
quan nghiêm túc. Ngoại trừ một vài tác giả, phần lớn còn lại là những
vị không cùng tín ngưỡng với giáo sĩ Nguyễn Trường Tộ. Điều đó cho
thấy việc đánh giá cao về Nguyễn Trường Tộ được phát xuất từ tinh
thần khoa học khách quan không bị vướng mắc bởi tình cảm tôn giáo.
Cũng
như gần 100 bài viết của các tác giả đi trước, 44 trong số 47 bài của
khóa hội thảo nầy, kể cả bài của Tiến Sĩ Sử Học Vĩnh Sính hiện
ở Cam Da cũng có những nhận định tương tự, nghĩa là xác tín Nguyễn Trường
Tộ là một nhà đại tư tưởng, có những đề nghị cải cách vượt thời
đại*, ngoại trừ ba bài của giáo sư
Lê Xuân Diệm, giáo sư Phạm Thị Hảo, nhất là bài của nhà nghiên cứu văn
học Thái Hồng. Ba tác giả này nhất là nhà nghiên cứu Thái Hồng, đã
có những đánh giá về Nguyễn Trường Tộ tiên sinh qua mối tương quan lịch
sử. Tuy vậy, ông Thái Hồng cũng chỉ mới phác họa một vài nét tổng
quát, trong việc phê phán Nguyễn Trường Tộ mà thôi. Có thể nói ba “con én” chỉ báo hiệu nhưng chưa đủ
để làm mùa xuân. Trái lại, hầu hết các tác giả của tuyển tập đã
ca tụng Nguyễn Trường Tộ hết mực, mà chúng ta có thể hình dung sự ca
tụng nầy qua Lời Nói Đầu của cuốn sách như sau:
“Bạn
nên đọc quyển sách này. Vì đây không phải là một tập sách gồm những
luận văn bàn về những vấn đề khô khan ít bổ ích mà là viết về một
con người, một trí thức đầy tâm huyết đối với dân tộc và đất nước.
Đây cũng
là một dịp để bạn tìm hiểu sâu hơn về một thế kỷ đau thương và
đen tối của Việt Nam và chắc chắn bạn sẽ không tránh khỏi kinh ngạc
khi thấy lóe lên một tư tưởng lớn, một trí tuệ lớn mang tầm cỡ quốc
tế: Trí tuệ và tư tưởng Nguyễn Trường Tộ”.
Chắc chắn
tuyển tập về Nguyễn Trường Tộ đã có hằng ngàn người đọc, và cuộc
phỏng vấn Ban Tổ Chức khóa hội thảo do đài truyền hình thành phố Hồ
Chí Minh thực hiện đã có hằng triệu người nghe. Nhưng đến nay hầu
như chưa có một bài bình luận nào.
Gần đây,
có người quen yêu cầu tôi viết một bài về Nguyễn Trường Tộ, tôi cảm
thấy ngại không dám. Ông bạn lại còn nói thêm, Nguyễn Trường Tộ là “Một tên Việt
gian vì ông ta là người Công Giáô”. Đánh giá một nhân vật lịch
sử mà đã có những tiên kiến như thế thì khó có thể khách quan và
trung thực được. Tôi quan niệm rằng lúc nghiên cứu một nhân vật hay một
sự kiện lịch sử, chúng ta nên vượt ra ngoài các tình cảm tôn giáo,
ngay cả vượt khỏi tinh thần quốc gia và chủng tộc, mới mong đạt được
hiệu quả cao cho công trình nghiên cứu.
Với những
khó khăn nêu trên, tôi rất lúng túng, không dám suy nghĩ và viết về Nguyễn
Trường Tộ, và xem như sự đánh giá về ông đã đến hồi chung cuộc, không
nên mất thêm thì giờ vào đó nữa, vô ích.
Nhưng
sau khi đọc hết 58 bản Điều Trần của Nguyễn Trường Tộ (Có người gọi
là 58 Di Thảo), tôi thấy cần có vài ý kiến của một người thuộc lớp
hậu học mà quí độc giả sẽ cảm thấy ngạc nhiên về những hành động
và tư tưởng tai hại cho đất nước và lợi lạc cho ngoại bang không thể
ngờ được của Nguyễn Trường Tộ qua các sử liệu chính xác không thể
phủ bác.
Đọc hết 58 bản Điều Trần của Nguyễn
Trường Tộ, tôi có vài nhận xét tổng quát như sau:
1.- 58 bản
Điều Trần [3] được sắp theo thứ
tự thời gian, từ bài số 1 “Bàn về những
tình thế lớn trong thiên hạ” (Thiên
Hạ Đại Thế Luận) viết vào khoảng tháng 3 - 4 năm 1863, đến bài cuối
cùng, thứ 58, “Bài tựa sách Đàm Thiên
Luận”, không thấy đề ngày tháng. Không biết vì lý do nào mà Linh Mục
Trương Bá Cần lại sắp “Bài tựa Sách
Đàm Thiên” vào cuối cùng, thay vì bài Di Thảo số 56 “Nên Mở Cửa Không Nên Đóng Kín” viết vào tháng 10 - 11, 1871. Có lẽ đây
là bài cuối đời của Nguyễn Trường Tộ. Ông mất vào ngày 24-11-1871.
Tuy vậy, chi tiết nầy cũng không đáng quan tâm.
Điều
quan trọng là qua 58 bản Điều Trần sắp
theo thứ tự thời gian, chúng ta sẽ thấy tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ
không được bố cục một cách nhất quán, mà viết theo những biến chuyển của tình hình và chính
sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam cũng như theo bối cảnh lịch sử Việt Nam thời đó,
để xoáy vào chủ điểm: Tại sao nên hợp tác với Pháp.
2.- Với
giọng văn điêu luyện, sắc sảo, chúng ta thấy Nguyễn Trường Tộ đã xử
dụng hai luận điểm chính để thuyết phục dân Việt Nam nhất là triều
đình vua Tự Đức. Hai luận điểm có tính chiến lược đó có thể đặt
tên là “Củ
cà rốt” và "Cục xương”.
Chiến
thuật "củ
cà rốt" là đưa ra một miếng mồi béo bổ như khai thác hầm mỏ,
xử dụng tài nguyên thiên nhiên... để làm cho dân giàu nước mạnh. Muốn
đạt được mục đích đó thì phải làm gì? Trả lời: phải hợp tác với
Pháp, phải cầu khẩn Giáo hoàng La Mã giúp sức như trong Di Thảo số 5.
Chiến
thuật "Cục
xương" là đưa ra một số đề nghị không thể thực hiện được
như chỉnh trang võ bị, đào kênh từ Hải Dương đến Huế v.v...(Di Thảo
số 27) để qua đó bắt triều đình nhà Nguyễn phải mất thì giờ “gặm, nhấm” cục xương để không thể làm gì khác
hơn.
3.- Nguyễn Trường Tộ khéo léo tài tình
lồng tư tưởng Kinh Thánh vào hầu hết những bài Di Thảo để một mặt
thì hăm dọa rằng “Tạo vật đã định như vậy, sao cưỡng
được" (Di Thảo số 1), mặt
khác thì an ủi chấp nhận số phận... "Vì tạo vật đã an bài"
(trong nhiều Di Thảo khác).
4.- Một
số Di Thảo, thì đưa ra các dữ kiện sai lầm về sử liệu để bi thảm
hóa tình hình, nhằm kêu gọi người Việt nên hòa với Pháp (Di Thảo 1),
và để biện minh cho những đề nghị của mình (Di Thảo số 5 và 27).
5.- Nguyễn
Trường Tộ nhìn đất nước Việt Nam trong lăng kính Gia Tô, mang đầy tính
chất cuồng tín, phản tiến hóa phản khoa học để từ đó dẫn đến hai
hệ luận:
Thứ nhất,
Việt Nam là một phần tử trong tổng thể của vạn vật mà tạo hóa đã
sáng tạo, do đó “không có tự do làm theo
ý muốn" (Di Thảo số 2). Và vì là sản phẩm của tạo vật nên phải
chịu số phận cần được khai hóa (Di Thảo số 1).
Thứ
hai, liên đới với hệ luận thứ nhất về mặt trần thế, do đó, Việt
Nam nên “Dùng giám mục linh mục vào việc canh tân” đất nước (Di Thảo
17).
6.- Có 8
trong số 58 Di Thảo không có nhiều giá trị cho việc đề nghị canh tân cũng
như văn chương học thuật, nên không
đáng được quan tâm nhiều như Di Thảo số 6 “Về Việc Mua Đóng Thuyền Máy” ; Di Thảo số 7 “Về Việc Đào Tạo Người Điều Khiển và
sửa Chữa Thuyền Máy”; Di Thảo số 9
“Về Việc Mua Tàu London”; Di Thảo 11 “Tâm
Sự Với Trần Tiển Thành"; Di Thảo số 16 “Bài Bạt Mừng Đào Xong Thiết Cảng”;
Di Thảo 28 “Biểu Tạ Ơn Vua”, tháng
3, 1868; Di Thảo số 56 “Bài Khải Quyên Tiền
Sửa Cầu”; Di Thảo số 58 “Bài Tựa
Sách Đàm Thiên Luận” (17 tr khổ 8x11).
Trái lại,
có 3 Di Thảo dầu không liên quan nhiều đến chính trị, kinh tế hoặc canh
tân, nhưng về phương diện văn chương, lý luận và sự kiện thì rất
hay, xuất sắc, nhất là tác giả lúc bấy giờ đang ở lớp tuổi 35 và
cách đây 130 năm. Đó là Di Thảo số 10 “Thảo
Thư Gởi Tây Soái”; Di Thảo số 47 “Về
Việc Cải Cách Phong Tục”; Di Thảo số 50 “Về Việc Chỉnh Đốn Quân Đội Và Quốc
Phòng”. (Ba Di Thảo nầy gồm 18 trang).
Bốn Di
Thảo khác được viết trong bối cảnh bị triều đình Tự Đức nghi ngờ
nên giọng văn và ý tưởng có vẻ nịnh bợ hoặc phân trần, hoặc viết
để thăm dò ý của triều đình. Đó là Di Thảo số 13 “Ngôi Vua Là Quí; Chức Quan Là Trọng”;
Di Thảo số 40 “Bổ Túc Kế Hoạch Đánh
Úp Gia Định”; Di Thảo số 51 “Cần Nắm
Vững Tình Hình Chính Trị Ở Pháp”; Di Thảo số 52 “Canh Tân Và Mở Rộng Quan Hệ Ngoại Giao”, cọng chung có
18 trang.
Ngắn gọn,
ba loại nói trên gồm có 15 Di Thảo, tổng cọng là 53 trang. Số còn lại gồm
43 Di Thảo, tổng cọng khoảng 250 trang, tức là chiếm 5 lần hơn so với tổng
số 15 Di Thảo nói trên.
Trong số 43 Di Thảo nầy có 3 Di Thảo dài
nhất và gói ghém phần lớn tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ. Đó là Di
Thảo số 1 “Bàn về Những Tình Thế Lớn
Trong Thiên Hạ” (Thiên Hạ Đại Thế Luận) (gồm 6 trang); Di Thảo số
5 “Kế Hoạch Làm cho Dân Giàu Nước Mạnh”
(Dụ tài tế cấp bẫm từ = Lục Lợi Từ,
17 trang); Di Thảo số 27 “Tám Việc Cần
Làm” (Tế Cấp Bát Điều, 56 trang). Như vậy, ba bài chính chứa đựng
phần lớn tư tưởng cùa Nguyễn Trường Tộ, tổng cọng khoảng 80 trang.
Ba mươi lăm (35) Di Thảo còn lại chiếm 160 trang. Những tư tưởng trong 35
Di Thảo nầy thường là lặp lại hoặc bổ túc những ý kiến trong các Di
Thảo khác. Nếu có vài ý kiến mới trong số các Di Thảo ngắn nầy thì
những ý kiến đó không có gì đặc sắc lắm, ngoại trừ các Di Thảo có
tính tôn giáo.
Bằng
cách phân loại như trên, dĩ nhiên là có tính rất tương đối, hy vọng độc
giả sẽ dễ dàng theo dõi tư tưởng chính yếu của Nguyễn Trường Tộ
trong ba Di Thảo quan trọng và bốn Di Thảo về tôn giáo trong bài viết nầy.
Chú thích Phần Một:
[1] Chương
Thâu – Đặng Huy Vận: Những đề nghị cải
cách của Nguyễn Trường Tộ cuối thế kỷ XIX, Nhà xuất bản Hà Nội
– 1961 – 242 trang 13 x 19.
[2] Phan Bội
Châu – Việt Nam Quốc Sử Khảo. Chương
Thâu dịch và chú thích, Nhà xuất bản Giáo Dục Hà Nội – 1962).
[3] Bài viết
nầy, tôi không tìm hiểu mức độ chính xác của việc dịch các bài Điều
Trần từ nguyên bản chữ Hán và lúc sao chép từ bản gốc, người chép lại
có thêm bớt hay bỏ sót câu nào hoặc đoạn nào không.
đọc tiếp nhận diện Nguyễn Trường
Tộ
Home | Go top page | Về trang mục lục