XÉT LẠI HUYỀN THOẠI “NGUYỄN TRƯỜNG TỘ”

nhân đọc “NGUYỄN TRƯỜNG TỘ: THỜI THẾ & TƯ DUY CÁCH TÂN” của HOÀNG THANH ĐẠM

 

TRẦN CHUNG NGỌC

 

"Tên Trường Tộ trước là linh mục.  Từ khi thuyền Tây đến Gia Định thì phần nhiều kém đạo hạnh, lệch lạc ra ngoài phạm vi đạo trưởng, năng lui tới Tây soái tìm vui."

Giám Mục Gauthier (Nguyễn Trường Tộ: Con Người và Di Thảo của LM Trương Bá Cần)

 

"...Cuộc đời Nguyễn Trường Tộ phần lớn gồm những mẫu truyện kể khó kiểm chứng... Điều có thể kiểm chứng là Nguyễn Trường Tộ từng theo hầu Giám mục Gauthier (Ngô Gia Hậu), người cai quản giáo phận Xã Đoài (Nghệ An).  Chi tiết thứ hai là Nguyễn Trường Tộ đã theo Gauthier lưu lạc qua Hong Kong, rồi trở lại Sài-gòn năm 1861 trên hạm đội của Charner."

Vũ Ngự Chiêu, Tiến sĩ sử học. (Các Vua cuối Nhà Nguyễn, Tập I.)

I. PHẦN MỞ:

1.  Vài Lời Nói Đầu.

Mới đây, Giao Điểm ra số kỷ niệm 10 năm đóng góp cho nền văn hóa dân tộc kể từ khi thành lập.  Như quý độc giả đã biết, Giao Điểm không phải là một tổ chức chính trị.  Giao Điểm cũng không thuộc hay chịu áp lực của bất cứ một thế lực nào, tôn giáo cũng như thế tục.  Điều này thể hiện rõ qua nội dung đa dạng của những tác phẩ⭠Giao Điểm đã xuất bản. Vị thế của Giao Điểm là độc lập, không liên kết với bất cứ hội đoàn hay phe phái nào.  Giao Điểm quy tụ một số trí thức, nghèo về tiền bạc nhưng giàu tâm huyết, "vác ngà voi" hoạt động cho hai mục tiêu chính: từ thiện và văn hóa. Nếu Giao Điểm không có những chủ trương như trên thì chắc chắn tôi chẳng bao giờ hợp tác.

Quan niệm làm văn hóa của Giao Điểm rất phù hợp với quan niệm của tôi: đặt căn bản trên sự lương thiện trí thức, tôn trọng sự thực, bất kể là những sự thực này có hợp với xu hướng tôn giáo, chính trị của bản thân hay của các tổ chức, hội đoàn, thuộc hay không thuộc những định chế chính trị.  Đây là một quan niệm rất hiếm có trong văn đàn hải ngoại cũng như nội địa.

Điểm lại thời gian qua, trong lãnh vực văn hóa, ngoài tờ báo Giao Điểm mỗi năm ra bốn kỳ, Giao Điểm cũng đã xuất bản được 19 cuốn sách.  Tất cả các sách của Giao Điểm, dù thuộc lãnh vực tôn giáo hay lịch sử, đều là những tác phẩm nghiên cứu với đầy đủ tài liệu dẫn chứng từ những tác giả có uy tín trong giới trí thức.  Trong số những tài liệu này có nhiều văn kiện lịch sử  đã được giải mật để cho công chúng, nhất là những chuyên gia khảo cứu đọc.  Do đó, tôi ít thấy những phản ứng phê bình nội dung những cuốn sách Giao Điểm đã xuất bản, những cuốn sách mà đã có người cho là thuộc loại "động trời".  "Động trời" vì đã đưa ra những sự kiện về tôn giáo và lịch sử mà vì lý do này hay lý do khác, người Việt ở trong nước cũng như ở ngoại quốc, thường tránh né, ít dám đụng tới.

Phản ứng đối với những sách Giao Điểm xuất bản tập trung vào việc phê bình cuốn "Đối Thoại Với Giáo Hoàng Gioan Phao-Lồ II Nhân Đọc Cuốn "Bước Qua Ngưỡng Cửa Hi Vọng"" do 18 tác giả viết,  của 3 trí thức Công Giáo: các ông Nguyễn Văn Chức, Nguyễn Văn Trung, Đỗ Mạnh Tri ở ngoại quốc, để bênh vực cho việc làm sai trái của Giáo hoàng của họ, và ông Dương Ngọc Dũng ở trong nước với văn phong từ trong rừng ra cho nên Nhà Nước đã phải khuyến cáo ông Dũng là đừng có viết bậy thêm nữa.  Giao Điểm đã "đáp lễ" các quý vị này bằng hai cuốn sách phê bình những phê bình của Đỗ Mạnh Tri và Dương Ngọc Dũng, và vài bài báo phê bình những phê bình của Nguyễn Văn Trung và Nguyễn Văn Chức.  Từ 1997 cho đến nay, đã hơn 5 năm, tuy cuốn Đối Thoại... đã được tái bản  lần 3 theo nhu cầu, nhưng Giao Điểm không thấy thêm một phê bình nào khác về cuốn "Đối Thoại...".

Cuốn sách thứ hai, ngoài những lời khen tặng của độc giả, cho đến nay chỉ có một độc giả duy nhất chiếu cố phê bình là cuốn "Nguyễn Trường Tộ: Thực Chất Con Người và Di Thảo" của Bùi Kha (dùng bút hiệu Nguyễn Kha) và Trần Chung Ngọc (NTT: NK&TCN), Giao Điểm xuất bản năm 1998.   Tác giả phê bình là học giả lão thành ở trong nước: Cụ Hoàng Thanh Đạm với tác phẩm "Nguyễn Trường Tộ: Thời Thế & Tư Duy Cách Tân" (NTT: HTĐ), Nhà xuất bản Văn Nghệ, Thành Phố Hồ Chí Minh - 2001, trong đó tác  giả  để riêng  một chương để  phê bình cuốn NTT: NK&TCN.  Đây thật là một vinh hạnh cho chúng tôi và chúng tôi xin cám ơn tác giả Hoàng Thanh Đạm đã tạo cơ hội cho chúng tôi kiểm điểm lại quan điểm trước đây của chúng tôi về Nguyễn trường Tộ.   Đọc lại cuốn NTT: NK & TCN, chúng tôi thấy tuy cuốn đó chưa phải là một tác phẩm nghiên cứu rốt ráo về Nguyễn trường Tộ nhưng những nét chính về Nguyễn Trường Tộ, có thể nói là chính xác, cũng đã được trình bày một cách tổng hợp qua các sử liệu và bối cảnh xã hội của nước ta dưới triều Tự Đức.  Cuốn NTT: HTĐ đã khiến cho chúng tôi phải tìm hiểu thêm về nhân vật đặc biệt này.  Cho nên bài viết này có thể coi như là để bổ túc cho bài viết của tôi trong cuốn NTT: NK & TCN.   Tuy nhiên, tôi xin quý độc giả hiểu rằng, đây cũng chưa phải là một bài nghiên cứu rốt ráo về Nguyễn Trường Tộ.  Tôi không có ý định để hết thì giờ của tôi vào một công việc mà tôi cho là không đáng.  Hi vọng những nét chính về Nguyễn trường Tộ mà tôi đưa ra trong bài này cũng đủ để cho quý độc giả đánh giá trung thực con người Nguyễn trường Tộ.

2.  Vài Nhận Định Tổng Quát.

Đọc tiểu sử của tác giả Hoàng Thanh Đạm nơi trang bìa sau cuốn NTT: HTĐ, tôi hi vọng được đọc một tác phẩm có giá trị cao, nhưng đọc xong tôi cảm thấy thất vọng, vì nội dung cuốn sách không đáp ứng được niềm hi vọng của tôi.

Thứ nhất, có vẻ như tác giả không đọc kỹ những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, không thấy những mâu thuẫn và dối trá trong đó, không xét đến những sự thay đổi tư tưởng của Nguyễn trường Tộ theo thời gian để phù hợp với sách lược của các Giám Mục Gia Tô và của lực lượng xâm lăng Pháp, cùng những nhận định quá sai lầm của Nguyễn Trường Tộ trong các bản điều trần.

Thứ nhì, nói là phê bình cho nó vui chứ tác giả không hề đi vào sự phân tích những luận điểm của các tác giả trong cuốn NTT: NK & TCN, những luận điểm dựa trên những tài liệu lịch sử không ai có thể phủ bác,  mà chỉ đưa ra vài ý kiến cá nhân không có tính cách chuyên nghiệp (unprofessional), cũng như không có tính cách thuyết phục, vì chỉ dựa trên cảm tính riêng chứ không dựa trên các sử liệu, để đánh bóng Nguyễn Trường Tộ một cách lạc lõng qua những đoạn trích dẫn vụn vặt, chưa kể là đôi khi còn xuyên tạc ý của các tác giả trong cuốn NTT: NK & TCN.

Thứ ba, có vẻ như tác giả không biết hay không muốn nhắc đến bản chất và vai trò của các thừa sai, giám mục Gia-Tô Giáo trong cuộc xâm lăng Việt Nam của Pháp, một yếu tố quan trọng để có thể đánh giá đúng mức vai trò của Nguyễn Trường Tộ.

Và thứ tư, tác giả đã tỏ ra khá mâu thuẫn khi đánh giá Nguyễn Trường Tộ, khoan kể là đôi khi tác giả đã so sánh quá lố Nguyễn Trường Tộ với vài nhân vật nổi danh trên thế giới, thí dụ như Karl Marx, Beethoven, và lạm dụng từ ngữ khi đưa ra 600 ý kiến mà tác giả xếp vào loại "danh ngôn" của Nguyễn Trường Tộ trong đó có khá nhiều ý kiến không phải của Nguyễn trường Tộ.

Những nhận xét trên sẽ được chứng minh trong một phần phân tích sau đây.

Chương mà tác giả Hoàng Thanh Đạm viết để phê bình cuốn NTT: NK&TCN là chương IX, dài 24 trang, từ trang 104 đến trang 128, và có đầu đề: "Một Cuốn Sách Ngược Dòng Công Kích Nguyễn Trường Tộ".  Chúng tôi coi đầu đề của chương trên như  vừa là một lời khen tặng, vừa là một sự xuyên tạc.  Khen tặng vì quả thật chúng tôi đã đi ngược dòng.  Chúng tôi không nằm trong trào lưu "suôi dòng", dù là dòng nội hay dòng ngoại, nên chúng tôi không có bổn phận phải làm công tác văn hóa suôi dòng.  Chúng tôi viết cuốn trên với lương tâm trí thức, dựa trên nhiều tài liệu mà khó ai có thể nghi ngờ tính chất xác thực của chúng.   Ngoài ra, chúng tôi còn xét đến mọi khía cạnh: xã hội, tôn giáo, chính trị liên quan đến nhân vật Nguyễn Trường Tộ, bối cảnh lịch sử Việt Nam trong giai đoạn Pháp mở cuộc xâm chiếm Việt Nam v..v.., cho nên rất có thể những nhận định cá nhân của chúng tôi ngược dòng đối với những người chỉ có thể nhận định về Nguyễn Trường Tộ dựa trên một huyền thoại đã có từ lâu đời, hay qua những đoạn chọn lọc trong những bản điều trần hay di thảo mà người ta thường cho là của chính Nguyễn Trường Tộ.  Do đó, ngược dòng thì có thể, chứ  "công kích" thì không đúng, vì viết ra sự thật lịch sử là bổn phận của một trí thức lương thiện, bất kể sự thật đó như thế nào.   Sự thật là sự thật, sự thật không có tính cách bè phái.

Có một danh nhân Tây Phương nói rằng: "Những người nào viết sử mà không có thiên kiến chắc phải có cái mặc cảm của Thượng đế" (Those who write history without bias must have a God complex).  Câu nói ý nhị về Thượng đế này có thể áp dụng cho nhiều lãnh vực khác, không chỉ riêng cho môn sử.  Riêng cá nhân tôi, tuy không phải là một sử gia mà chỉ là người nghiên cứu vấn đề Nguyễn trường Tộ một cách tổng hợp trong tinh thần khoa học, tôi cũng không có cái "mặc cảm của Thượng đế", nên tôi không phủ nhận là có đôi chút thiên kiến khi viết bài nhận định về nhân vật Nguyễn Trường Tộ.  Tuy nhiên, tôi đã cố gắng giảm thiểu thiên kiến đó bằng cách dùng càng nhiều tài liệu càng tốt, thay vì đưa ra những nhận định cá nhân vô căn cứ, không bằng chứng.  Có thể nói, những cuốn sách và những bài viết của tôi đều thuộc loại "phân tích vấn đề qua các tài liệu" và lẽ dĩ nhiên, trong sự phân tích khoa học này tôi không tránh khỏi việc đưa ra những nhận định diễn giải riêng.

Đọc cuốn "Nguyễn Trường Tộ: Thời Thế & Tư Duy Cách Tân" của tác giả Hoàng Thanh Đạm (NTT: HTĐ), tôi nghĩ cần phải làm sáng tỏ vài điều, ít ra là theo quan điểm của tôi, về con người Nguyễn Trường Tộ.  Qua sự phân tích tổng hợp của chúng tôi trong cuốn NTT: NK & TCN,  dựa trên nhiều tài liệu lịch sử, chúng tôi cho rằng vấn đề đã được giải quyết dứt khoát với nhận định: Nguyễn Trường Tộ không phải là người yêu nước, và kiến thức của Nguyễn Trường Tộ cũng chẳng có gì có thể gọi là đặc biệt, cao xa, đi trước thời gian v..v.. như người ta thường ca tụng. 

Bài viết này có thể coi như để góp thêm vài ý kiến với tác giả Hoàng Thanh Đạm cũng như với những học giả khác đã quan tâm đến nhân vật Nguyễn trường Tộ, với quan niệm là giới trí thức chúng ta có thể học hỏi từ nhau, bổ túc cho nhau, để đi tới một kết luận phù hợp với những dữ kiện đã được phân tích cẩn thận trong việc tìm kiếm sự thật, và cùng lúc đưa thêm bằng chứng để chứng minh nhận định trên.

   Đọc tiếp phần hai

Home   |  Go top page  |  Về trang mục lục