Cương Lĩnh Di Lặc
- Chùa Trúc Lâm Yên Tử
Hai tiếng “Phật giáo” thường
làm cho người ta tưởng ngay đến mái chùa cong, câu kinh hoàng hôn, tiếng
chuông bình minh, chiếc áo nâu lam khiêm tốn quê mùa, hay chiếc y vàng rực
rỡ trong nắng chói chang...
Hai tiếng “Phật giáo” thường làm cho người
ta tưởng ngay đến Niết Bàn Giải Thoát Tịnh Độ Diệt Dục xa lánh hồng
trần...
Hai tiếng “Phật giáo” cũng thường là cho
người ta tưởng ngay đến những vụ tự thiêu tán đởm kinh hồn, những
vụ xuống đường bất bạo động mà bão táp, những đối kháng trường
kỳ của những kẻ trước đấu tranh thì chỉ “dưa cá tương muối”, đấu
tranh xong dù thành công lại cũng vẫn “tương muối dưa cà...”
Và rồi có người đã tự hỏi cái lý tưởng
thoát vòng luân hồi sinh tử để vào hư vô tịch diệt, cái hoài bảo thắng
vạn hùng binh không bằng thắng chính mình đó liệu có thể là một lý tưởng,
một hoài bảo làm căn bản cho một cương lĩnh đạo đức xã hội, một
chủ trương thế trị tích cực không ?
Dĩ nhiên, có người đã trả lời rằng tư
tưởng Phật giáo là vị ngã yếm thế thoái hóa, rằng không thể xây dựng
đạo đức chính trị trên căn bản Phật pháp, rằng lý tưởng niết bàn
không phải là nền tảng hoạt động thế trị, rằng từ bi chỉ là ảo tưởng.
Nhưng lý tưởng của Phật giáo là gì ? Là
thực hiện giải thoát, là chứng niết bàn. Giải thoát là niết bàn, niết
bàn là giải thoát.
Con đường giải thoát, đường “vào” niết
bàn là Giới Định Huệ. Trong Pháp Bảo Đàn Kinh, Lục Tổ Huệ Năng có
nói giới để giữ cho tâm “không quấy, không dữ, không ganh ghét, không
tham lam, không hờn giận, không si mê ám hại.” Định giúp cho tâm “thấy
cảnh tượng lành dữ mà không loạn động.” Huệ là trạng thái “tự
làm không chuớng ngại, hằng lấy trí tuệ soi xét tự tánh, chẳng tạo
các điều ác, mặc dầu tu các nghiệp thiện, nhưng tâm không chấp trước,
tôn kính người trên, chiếu cố kẻ dưới, thương xót hạng cô đơn nghèo
khổ.” Giới định huệ là tu, là tự giác.
Nhiệm vụ của người tu, nhất là hàng lãnh
đạo thế tục, không phải chỉ là do chính mình có điều kiện thể nghiệm
giới định huệ, nhưng là phải tạo điều kiện cho người chung quanh –
từ trong gia đình thôn xóm rộng ra đến nước nhà, cũng có được điều
kiện để tu, để thể nghiệm giới định huệ. Điều kiện đó trước
tiên hẳn phải là cơm ăn áo mặc nhà ở và các phúc lợi căn bản tối
thiểu.
Nỗi khổ tối thượng của đời người là
sự sống. Sống không phải là một ân sủng, cũng không phải là một đọa
đày trừng phạt. Sống là một chuyển hóa hữu duyên vô thường và cũng
là nguyên nhân của mọi nỗi khổ. Mục đích tối thượng của đời người
do đó là giải thoát, vượt khỏi vòng sanh tử. Và điều này tiên quyết
chỉ có thể thực hiện bằng cá nhân, chứ không phải nhờ một thế lực
ngoại tại nào như giai cấp quốc gia chính quyền. Phật giáo không thừa
nhận một uy quyền chính trị tuyệt đối nào. Những điều này không thể
tồn tại ngoài cá nhân. Chính quyền chỉ là để phục vụ xã hội, và
xã hội xét cho cùng cũng chỉ tồn tại để phục vụ cá nhân. Nói thế
khác, Phật giáo không chấp nhận bất cứ một sự độc tài nào dù đó
là vua, là nhà nước, là chính quyền. Phật giáo không nhắc đến nhiều
quan niệm quyền lợi của dân, nhưng kinh Phật lại không hiếm phần nhắc
đến nhiệm vụ của chính quyền, của nhà vua đối với dân, mà nhiệm vụ
cao nhất là tạo điều kiện cho tu chứng giải thoát.
Tu là con đường giải thoát, chùa là nẻo
đi vào giải thoát. Nhưng ngay cả Nam Tông cũng
không hề chủ trương mỗi người phải vào chùa và ở lại đó
trọn kiếp. Chùa chỉ như một trường huấn luyện. Mọi người đều được
khuyến khích vào chùa một thời gian rồi trở lại đời sống bình thường;
ai muốn ở lại thì phải có sự chấp nhận của vị trụ trì, và lý do
ở lại thường là chưa đủ bản lãnh để tự tu, để thực hành giới
định huệ. Chùa do đó, không phải là ngõ để cho người ta chạy trốn xã
hội.
Kẻ xuất gia sống nhờ bố thí, quyết tâm tột
cùng của chủ trương “vô sản” này là chùa không được “nấu nướng.”
Ai cho thì ăn, ăn không hết thì cho lại kẻ khác không được để dành. Sống
nhờ bố thí là sống nhờ dân. Nhưng dân không đủ ăn thì lấy gì mà cho
chùa. Chùa do đó phải tiếp tay vào việc làm cho dân được no đủ.
Nam Tông thường hướng về đường tiệm ngộ
nên đặt nặng điều kiện tu chứng hơn, chùa và hàng xuất gia được xem
trọng hơn.
Bắc Tông và Thiền Tông thiên về đốn ngộ,
đặt nhẹ điều kiện kỹ thuật tu chứng, đề cao tự giác tự lực cho
nên “thứ nhứt là tu tại gia, thứ nhì tại chợ, thứ ba tại chùa.” Đây
không phải là cách hạ giá Sơn Môn nhưng là cách đề cao tự lực giải
thoát, thể hiện nếp tu “bình dân” của Lục Tổ theo đó đốn củi gánh
nước cũng có thể thành Phật.
Cái truyền thống ở lại trong lòng xã hội
đó đã tạo nên những nhân vật lẫy lừng trong lịch sử Việt Nam như Từ Đạo Hạnh, Khuông Việt, Vạn Hạnh
và dòng Trúc Lâm Yên Tử, các nhà sư trong phong trào Cần Vương Văn Thân,
các nhà sư thời kháng Nhật, kháng Pháp mà âm hưởng vẫn còn vang vọng
đến hôm nay.
Ngày trước, người Pháp, người Anh vẫn cho
rằng lối tu của Phật giáo là ích kỷ tiêu cực. Phê phán đó không chỉ
bắt nguồn từ sự ngộ nhận hay kỳ thị tín ngưỡng mà còn phát xuất từ
chủ trương kinh tế nữa vì lý tưởng sống của Phật giáo không hợp với
chủ trương tự do cạnh tranh bóc lột và chính sách kỹ nghệ hóa mà căn
bản là làm giàu bất chấp kẻ khác và trên sự đau khổ của kẻ khác. Cũng
vì vậy mà ở Ấn người Anh chỉ dựa
vào lớp quý tộc, địa chủ Bà La Môn, dùng người Ấn để bóc lột
Tích Lan, Miến Điện, chẳng khác gì người Pháp và Hoa Kỳ để cho một số
Hoa kiều Chợ Lớn bóc lột Việt Nam. Những người theo Mác-Lê thì cho rằng
Phật giáo phản tiến bộ phi sản xuất ăn bám cũng vì lý do chính trị
kinh tế tương tự đó là một khi đã không cần và không cầu thì chẳng
có gì để mất, và chẳng còn gì để sợ mất thì cũng chẳng còn gì mà
phải thỏa hiệp với những điều sai quấy áp bức độc tài.
Truyền thống tự lực tự chủ của Phật
giáo, truyền thống đối kháng những tập đoàn dựa trên quyền lực kinh
tế chính trị tín ngưỡng và giáo điều để áp bức bóc lột cá nhân
không chỉ phát xuất từ Phật pháp, mà từ ngay chính đức Phật.
Đức Phật là người đầu tiên chống lại
hệ thống thần quyền và thế quyền của Bà La Môn. Bà La Môn đã giới hạn
từ bi vào nhân giới, và biến từ bi thành một trò kịch cỡm trong lối
phân chia đẳng cấp xã hội. Phật giải tỏa biên cương của từ bi gom trọn
mọi loài mọi vật. Phật cũng phủ nhận độc quyền tế tự, nghĩa là độc
quyền trung gian giữa người và thần thánh của các thầy tế. Và từ đó
mở đường cho con người tự giải thoát không cần qua một trung gian thần
quyền nào cả. Con người có quyền và có bổn phận tự thắp đuốc lên
mà đi, tự cởi bẻ những gông cùm nô lệ tôn giáo từng được xây dựng
trên những huyền thoại về thần linh và linh hồn bất tử. Bình đẳng của
Phật giáo là tuyệt đối : bình đẳng trong khổ đau và bình quyền giải
thoát. Quan niệm này mở đường cho một trật tự mới trong đó con người
không còn lý do để cam chịu những áp bức kềm kẹp khủng bố nhân danh
tôn giáo chính trị hay xã hội. Phật là người đã phục hồi giá trị tự
thân của con người, không phải bằng rửa tội bằng ân thiên bằng phép
lạ cũng không phải bằng gươm dao thánh chiến nhưng là bằng cách kêu gọi
con người hãy quay nhìn vào chính mình để ý thức được giá trị cao cả
đó nơi chính mình và cố gắng tự triển khai giá trị đó vì hạnh phúc
giải thoát của chính mình.
Phải nhập diệt, nhường nhiệm vụ cách mạng
đó cho những kẻ kế tục hoàn thành. Những kẻ kế tục đó trước tiên
là hàng xuất gia, là sơn môn. Sơn Môn không phải là “giáo hội” kế chấp
quyền lực của Phật hay đại diện cho Phật để giữ chìa khóa Niết
Bàn và công khai quy định những phương thức giải thoát.
Sơn Môn là khởi điểm, là cái nhân của một
cộng hòa tín ngưỡng của những kẻ đã tự nguyện từ bỏ tài sản, sự
nghiệp trần gian, danh lợi phù hoa để kế thế sự nghiệp của Phật, phát
triển lý tưởng từ bi, bình đẳng, hòa lợi vào xóm làng, vào quận tỉnh,
vào quốc gia, và rộng khắp nhân loại.
Con đường đó là con đường “xã hội chủ
nghĩa”, theo lối nói thời thượng. Cộng sản là người tự nhận đi
theo đường đó. Phải, cộng sản chỉ đi theo, bởi Phật giáo đã có từ
hơn hai mươi lăm thế kỷ qua. Nhưng con đường của cộng sản lại đòi hỏi
con người phải đi qua mấy tầng địa ngục của giáo điều đảng trị và
sắt máu. Cách mạng cộng sản thế kỷ này cũng chẳng khác gì các cuộc
thánh chiến Hồi giáo, Thiên Chúa giáo bao thế kỷ trước. Con người không
thể chống lại nghèo đói, chống lại thống trị bóc lột áp bức bằng
cách chấp nhận thân phận nô lệ. Nô lệ giáo hội, nô lệ đồng minh, nô
lệ biện chứng. Người kế tục con đường Phật giáo không thể đi lui,
và phải lựa chọn : Hoặc Phật giáo hoặc cộng sản dù cho sự lựa chọn
này rốt ráo là không lựa chọn gì cả.
Con đường Phật giáo không phải là con đường
dẫn đến Hư Vô. Con đường Phật giáo dẫn đến một lý tưởng xã hội
vĩnh cửu. Lý tưởng của xã hội Trung Hoa ngày xưa là Nghiêu Thuấn, của
Thiên Chúa giáo là ngày Chúa hiện xuống, của Do Thái giáo là ngày đấng
Tiên Tri ra đời, của Hồi giáo là ngày Mahomet tái thế, của cộng sản
là ngày mà thiên đàng hạ giới hình thành. Lý tưởng xã hội của Phật
giáo là ngày Phật Di Lặc tái hiện, ngày mà Từ Bi sẽ trở thành một thực
thể phổ biến.
Truyền thống cách mạng Tây phương – kể cả
cộng sản, hàm ẩn niềm tin rằng cách mạng có thể thực hiện một lần
cho mãi mãi, thời gian sẽ ngưng đọng, lịch sử sẽ kết thúc, lành dữ
thiện ác sẽ phân minh, và lành thiện sẽ chiến thắng dữ ác. Ngày thành
công, do đó cũng là ngày thế mạt hay tận thế. Cũng vì hâm nóng bởi
lòng tin tuyệt đối miên viễn như vậy cho nên cách mạng Tây phương đều
có khuynh hướng bạo động vì chắc rằng cứu cánh rồi sẽ biện minh cho
phương tiện.
Thời gian của Phật giáo, trái
lại, là thời gian chu kỳ. Thời mạt pháp chỉ là khởi điểm của thời
hiển pháp, và thời hiển pháp chỉ là khởi điểm của thời mạt pháp.
Phật giáo không tin vào tận thế mà cũng chẳng chấp nhận sáng thế. Do
đó mà người Phật tử không nôn nóng, không cực đoan, không quá khích bạo
động. A Dục Vương ngày xưa đã không khởi mộng xây dựng một xã hội
chuyển luân bằng chiến tranh sắt máu, nhưng ông đã dốc tâm xây dựng
xã hội đó từ sự sám hối về những bạo động sắt máu ông lỡ lầm
gây ra. Ông là biểu tượng trung thực của một đồ tể buông dao – chứ
không phải xông vào con đường đồ tể, để mong thành Phật. Và ông cũng
là một trong những người đã thực chứng rằng, con người – với lòng
tự giác, với ý chí từ bi, với quyết tâm kiềm chế tham sân hận, có thể
thực hiện được lý tưởng cách mạng xã hội của Phật giáo tuỳ thời
gian hoàn cảnh và phương tiện đặc thù.
Ngày ngày người Phật tử vẫn hằng niệm
Nam Mô Đương Lai Hạ Sanh Di Lặc Tôn Phật. Mấy ai nghĩ rằng bằng lối niệm
ấy, mình quả thực đã vô tình tuyên thệ chấp hành cương lĩnh cách mạng
xã hội mà Phật đã vạch ra từ hơn hai ngàn năm trăm năm nay : cương
lĩnh thực hiện Muà Xuân Di Lặc.
Hoàng Nguyên Nhuận
đọc tiếp
“Rừng hương” Hoàng Nguyên Nhuận
Home | Go top page |
Về trang mục lục
