-
- Hướng về đại hội Phật
giáo 2003
- Chính trị Phật giáo! có đùa
không?
Trong thập niên 60, để tổng quát
phân biệt đạo và đời, hoạt động tín ngưỡng và hoạt động chính trị,
Phật Giáo đã đề nghị hai chữ thế trị thay cho là vấn đề chính trị.
Nói thế khác, vấn đề thế trị là vấn đề chính trị hay thế trị là
gì?
Chính trị là một ý niệm thường được hiểu theo rất nhiều cách
khác nhau. Bầu cử, ứng cử, trưng cầu dân ý, thành lập hay tham dự
chính quyền được xem là chính trị, nhưng cách mạng, dấy loạn, lật đổ,
khuynh loát, đảo chánh v.v... cũng được hiểu là hoạt động chính trị nữa.
Dưới chế độ Việt Nam Cộng Hòa ngày xưa, làm chính trị là chống
chính phủ. Dưới chế độ mới, chính trị có thể là phản động. Cả
hai đều hiểu chính trị là một loại hoạt động biệt thuộc dành cho những
kẻ đương quyền cai trị. Bởi vì được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau
như vậy nên có khi những khác biệt nội dung giữa chính trị với lịch sử,
kinh tế, xã hội, văn hóa, quân sự, ngoại giao... đều đã như biến mất.
Thật thế không?
*
* *
Thăng trầm, thành bại lịch sử là những thành bại thăng trầm của
những quan niệm chính trị khác nhau. Lịch sử của cách mạng là lịch sử
của những chủ trương chính trị xung đối. Chính trị được đặt ra khi
con người sống thành đoàn thể, cộng đồng, xã hội, quốc gia theo nghĩa
là hoàn cảnh chung đụng đó đã đặt ra những vấn đề mà con người không
thể giải quyết thỏa đáng với nhau trong tương quan cá nhân. Nếu con người
có thể giải quyết mọi vấn đề với nhau trong tương quan riêng tư cá biệt
thì kông cần chính trị nữa. Khó khăn cố hữu giữa người với người
thường là do chuyện thức ăn, nước uống, ruộng đất, nhà ở, gia
súc... gây ra. Khó khăn xảy ra là khi “muôn sự của chung” biến thành của
riêng, khi “kho trời chung” biến thành ỏvô tận của mình riêngõ. Phật
giáo bảo tam dục là nguyên ủy của trầm luân; Thiên Chúa giáo để trộm
cắp thành một trong mười giới răn tối kỵ; Nho giáo hô hào nhân từ và
công bằng ít ra là vấn đề phương diện tiêu cực “điều gì mình
không muốn người gây ra cho mình thì đừng gây ra cho người”, cách mạng
Pháp đề cao lý tưởng công bằng và Marx hô hào dẹp bỏ tư hữu để mở
đường cho thiên đàng hạ giới thành tựu trong đó phải cần vừa đủ và
phải cho đủ để cần. Phương thức thực hiện có thể quá đà, nhưng đó
là một xã hội gói ghém tình người. Vấn đề đặt ra là cần và đủ lại
không tùy thuộc những tiêu chuẩn hay khuôn thước thông thường là dung
tích của cái bao tử hay kích thước của thân xác. Nói thế khác, vấn đề
cần và đủ không chỉ tùy thuộc lòng ham muốn và lòng lo sợ nữa. Kiếm
cho đủ ăn vì nhu cầu, kiếm cho dư ăn vì lo xa. Đã đủ ăn đủ mặc mà
còn tiếp tục kiếm là vì ỏtiếc của trờiõ hay tham. Biên giới giữa ba
tâm trạng cần, ham và lo đôi khi thật rõ nhưng thường khi là mơ hồ mong
manh. Tôn giáo tiên vàn xuất hiện ở lằn mức mơ hồ mong manh đó để cố
gắng làm cho lằn mức đó trở thành cụ thể rõ rệt. Đó là nguyên do
thành công cũng như thất bại của tôn giáo. Thành công khi tôn giáo thuyết
phục được con người tự dự định được lằn mức ấy, thất bại khi
tôn giáo áp đặc một lằn mức cho con người chấp nhận như tín lý hoặc
phó mặc cho con người muốn làm gì thì làm.
Bởi cá nhân không giải quyết được vấn đề khó khăn thông thường
căn bản đó nên phải nhờ đến trọng tài trung gian. Trọng tài có lúc
nói bằng mồm nhưng cũng có lúc phải dùng tay chân vũ lực để can ngăn.
Muốn duy trì lực lượng ngăn can đó thì phải có tiền, nghĩa là ai muốn
được hưởng dịch vụ trọng tài trung gian đó thì phải đóng góp thường
xuyên. Thể chế, chính quyền, quân đội, thuế khóa, phần lớn có lẽ bắt
nguồn từ đó. Nói thế khác, chính trị bắt đầu từ đó. Hiểu theo cái
nhìn đơn sơ ấy thì chính trị là những ý tưởng và hành động cụ thể
tham gia, cải tổ hay thiết lập các định chế điều hòa việc phân phối
của cải, tài nguyên của một quốc gia để bảo đảm sự sống còn và
thăng tiến của mọi công dân trong quốc gia đó.
Sở đoản của định nghĩa này dường như là đã không động cập
đến vấn đề chính trị quốc tế cũng như sinh hoạt các đoàn thể đảng
phái trong cùng một quốc gia. Nhưng căn bản của chính trị quốc tế hay
bang giao quốc tế tùy thuộc vào quan niệm và chính sách bảo vệ quyền lợi
quốc gia của chính quyền liên hệ trong một giai đoạn nào đó. Chính đảng
thì được tổ chức và xây dựng để đạt được mục tiêu tối hậu
là thủ đắc quyền lực quốc gia được chấp nhận như cương lĩnh của
đảng.
*
* *
Với tư cách công dân, người Phật tử có thể không cần phải tham
gia một chính đảng nào cả và chỉ làm nhiệm vụ công nhân, nhiệm vụ
tín hữu. Người Phật tử cũng có thể gia nhập một chính đảng, một tổ
chức chính trị sẵn có quý hồ cương lĩnh của đoàn thể này không đi
ngược tinh thần thế trị của người Phật tử. Người Phật tử cũng có
thể tự thành lập các đoàn thể tổ chức thế trị để trợ duyên cho
quyết tâm tự giác nhi giác tha của mình. Phật giáo khuyến khích Phật tử
phục vụ dân tộc trong ánh sáng của Đạo pháp.
Khẩu hiệu vừa nêu cũng nói rõ vai trò quan trọng của hàng xuất
gia trong sinh hoạt thế trị. Vai trò của hàng xuất gia là vai trò lãnh đạo
tinh thần, vai trò những bậc thầy, những gương sáng. Thế trị, là sinh
hoạt đặc thù của hành Phật tử tại gia và vạn bất đắc dĩ hàng xuất
gia phải tham gia vào sinh hoạt chính đảng thì hàng xuất gia cũng phải tôn
trọng mọi quy định của đoàn thể như Phật tử tại gia vậy. Đó là
chuyện vẫn xảy ra khi hàng xuất gia vì lòng yêu nước quyết sát nhất
miêu cứu vạn thử đã tham gia các hoạt động Văn Thân, Cần Vương, các
tổ chức và đảng phái yêu nước.
Về vai trò thế trị của hàng xuất gia, một số Phật tử thường
có hai chủ trương trái ngược. Hoặc nghi ngờ khả năng và tác dụng thế
trị của hàng xuất gia và gạt hẳn họ ra ngoài mọi quyết định thế trị
theo kiểu nhốt thầy trong chùa không cho dính líu gì đến chuyện thế nhân;
hoặc hoàn toàn phó mặc chuyện thế trị cho hàng xuất gia lo liệu để rồi
khi cần thì sẽ dùng chùa như cửa hậu, đường tắt để lọt vào chính
trường. Cả hai chủ trương đó đều quá đáng. Hàng xuất gia có thể
không sở trường trong vai trò một đồng chí nhưng không ai có thể phủ
nhận khả năng làm thầy, khả năng lãnh đạo tinh thần của họ. Trong cái
nhìn thế trị, hàng xuất gia khó có được đó là họ không bị nhiễu loạn
vì những bận tâm cơm áo thê nhi, những tham lam tài lợi, những hận thù
ghen tỵ, cục bộ vị kỷ. Nếu phục vụ đồng loại đồng bào là công
lao để biện minh cho danh vọng chính trị thì khởi điểm tiên quyết của
phục vụ là “tiên thiên hạ chi ưu, hậu thiên hạ chi lạc”. Về điểm
này thì hàng tại gia khó mà hơn được hàng xuất gia. Cũng vì những sở
trường và đặc điểm vừa kể, hàng xuất gia thường có cái nhìn chiến
lược chuẩn xác và thiết thực hơn hàng tại gia. Cho nên, chủ trương thế
trị tiên quyết là việc của hàng Phật tử tại gia nói cho cùng chỉ là
một cố gắng phân công phân nhiệm chứ không phải là một âm mưu loại
trừ. Gánh bớt gánh nặng cho hàng xuất gia là một cách phục vụ Tăng Bảo,
chịu nhúng tay vấy bẩn bụi trần cho hàng xuất gia là một cách phục vụ
Tăng Bảo. Hàng Phật tử nên và phải làm chuyện đó với sự trợ duyên
khắn khít của hàng xuất gia.
Vấn đề
còn lại chỉ là phải tổ chức sinh hoạt thế trị như thế nào để hàng
tại gia vừa có thể lãnh ý và hội ý với hàng xuất gia, vừa vận dụng
được tiềm năng văn hóa xã hội của tôn giáo, vừa tránh cho hàng xuất
gia phải trực tiếp dấn thân vào chuyện thế tục mà họ ước mong xa lánh...
*
* *
Nếu mục đích tối hậu của người Phật tử là giải thoát thì
sinh hoạt thế trị chính là một cách giải thoát với đồng bào đồng loại,
là một cách tự giác nhi giác tha trên bình diện cộng thể.
Dấn thân vào đường thế trị - đối với người Phật tử, thật
cũng chẳng khác gì đùa với lửa, nghịch với rắn rết. Bởi lý, trong thế
trị, biên giới giữa thiện và ác, lý tưởng và cuồng vọng, chân lý và
độc tôn, vị tha và vị kỷ... nhiều khi còn mong manh hơn tơ trời mùa
thu. Nhưng truyền thống sống đạo của Đại Thừa là Bồ Tát Hạnh, là
chấp nhận thách thức với những quyến rũ của cuộc đời và của chính
mình, là đi vào đời để cứu mình, là theo dấu chân Phật rời bỏ gốc
cổ thụ để trở về đời hành đạo suốt 49 năm ròng rã. Truyền thống
Đại Thừa là truyền thống giã gạo, bửa củi, gánh nước cũng có thể
thành Phật, là truyền thống tu nhà, tu chợ cũng quan trọng như tu chùa.
Truyền thống đó mở đường cho một số Phật tử Việt Nam vượt qua cầu
lịch sử mà vào Niết Bàn như Ngô Chân Lưu, Vạn Hạnh, Quảng Đức, Thiện
Minh, Trí Thủ, Đôn Hậu, Thiện Siêu. Truyền thống đó đã biến Phật
thành một Phật Tổ Hồng Bàng Thị. Lấy chuyện quê hương làm chuyện
riêng của mình, lấy niềm vui và nỗi khổ chung của đồng bào đồng đạo
làm niềm vui nỗi khổ riêng là cách sống đạo cố hữu của người Phật
tử Việt Nam. Nói thế khác, sinh hoạt thế trị là một cách sống đạo
thường tình của người Phật tử Việt Nam.
*
* *
Có người nói rằng mục đích của Phật Giáo là thành đạt Niết Bàn,
để giải thoát, nghĩa là chối bỏ cuộc đời, không bận tâm chuyện thế
sự, do đó không thể có chuyện chính trị, không thể đặt vấn đề dấn
thân vào đường thế trị được. Những chủ trương nhốt Phật tử trong
tù, quản thúc Phật tử tại nhà, cũng dùng lập luận đó.
Nhưng đóng cửa cuộc đời để cầu giải thoát thì có lẽ cũng chẳng
khác gì đi tìm cách chạy trốn bóng mình dưới ánh sáng mặt trời. Giải
thoát có ngàn vạn cách nhưng cách nào thì cũng không đẩy xa người Phật
tử khỏi con đường-ở-giữa-những-đối-cực mà căn bản là tránh xa lối
sống khổ hạnh cực đoan phung phí năng lực tâm linh và lối sống vụ lợi
vị kỷ cực đoan làm trì trệ đà tiến tâm linh. Cước bộ giúp người
Phật tử tiến bước vào Trung Đạo là Bát Chánh Đạo, là Giới, Định,
Huệ. Nguyên tắc tự giác nhi giác tha đòi hỏi người Phật tử phải góp
phần tạo điều kiện thích hợp cho người khác cũng có thể thực hành
Giới, Định, Huệ như mình. Cứu lụt, chữa cháy là những cách tu và có
thể là cách tu hay nữa, nhưng tu không phải chỉ là chữa cháy, cứu lụt.
Có thực mới vực được đạo, có thanh thản mới dễ nghĩ đến nhu cầu
tâm linh. No cơm ấm áo là điều kiện thiết thực để tu và người ta chỉ
có thể thong dong khi ỏnhà nước yênõ như Nguyễn công Trứ từng nói.
Sinh hoạt thế trị là góp phần để làm cho “nhà nước yên” vậy.
Phật giáo đặt trách nhiệm yêu nước, yêu nhà đó vào tay các nhà
lãnh đạo chính trị, các người có hạnh Bồ Tát cứu khổ độ đời để
tìm giải thoát. Kinh Chuyển Luân Vương đặc biệt đề cập vấn đề này.
Trách nhiệm của nhà lãnh đạo chính trị là “đem chánh pháp dạy dỗ chăm
sóc các thể nữ, các tiểu vương, các vương tử, đại thần, quần liêu,
bá quan và toàn thể dân chúng, sa-môn, Bà-la-môn cho đến các loài cầm
thú, cũng đều phải chăm nom”. Trách nhiệm nhà lãnh đạo chính trị là
tham vấn những bật chân tu không phải trong tôn giáo của mình mà cả các
tôn giáo khác để “hỏi han cho hiểu rõ trong việc tu hành sao là thiện,
sao là ác, sao gọi là phạm, sao gọi là không phạm, người nào đáng gần,
người nào không đáng gần, việc chi đáng làm, việc chi không đáng làm,
và thi hành pháp chi mà cả ngày đêm được vui vẻ. Hỏi xong rồi lấy ý
mình quán xét thấy việc nên làm thì gắng làm, việc nên bỏ thì gắng bỏ.
Lại nữa, trong nước nếu có kẻ mồ côi già lão hãy nên chẩn cấp, gặp
người nghèo cùng khốn khó đến xin, chớ trái ý họ. Trong nước sẵn có
luật pháp phong tục gì chớ tự ý sửa đổi.” (Kinh Chuyển Luân Vương-
Kinh Trường A Hàm, Thích Thiện Siêu dịch, PHVQT xuất bản, 1986, tr.
163-165).
Đoạn kinh trên đã đưa ra mấy điểm đáng ghi nhận là thứ nhất,
xã hội mà Phật giáo ước mong thành tựu là một xã hội an sinh chứ
không phải là một quốc gia của những trại cưỡng bách lao động hoặc
một cái chợ trời cá lớn nuốt cá bé, sống chết mặc bây; thứ hai,
nhà lãnh đạo chính trị có nhiệm vụ lắng nghe mọi ý kiến, ngay cả ý
kiến của những người khác tín ngưỡng và chính kiến với mình, nói thế
khác, nhà lãnh đạo chính trị không thể độc tôn, độc thiện, bè phái;
thứ ba, nhà lãnh đạo chính trị phải tham vấn tất cả trước khi quyết
định và đến khi quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định của
mình, nói thế khác, nhà lãnh đạo không thể độc tài và cũng không thể
chỉ là bù nhìn; thứ tư, nhà lãnh đạo không thể tự mình sửa đổi luật
pháp, phong tục, nói thế khác, không thể là một nhà cách mạng cực
đoan, tự chuyên, sắt máu.
Kinh Chuyển Luân Vương cũng ghi nhận nguồn gốc của ác họa xã hội
là đói khổ, nghèo khốn. Vì nghèo đói thúc đẩy xâm đoạt; xâm đoạt gây
đạo tặc; đạo tặc gây phòng hộ đao trượng sát hại sẽ kích động lòng
“tà dâm, xâm thủ, bày đủ phương tiện để xâm đoạt của nhau nên tai
hại nghèo cùng, trộm cướp, đao trượng, sát hại càng ngày càng nhiều.
Lại nữa, tà dâm xâm thủ sẽ đưa đến khẩu nghiệp là nói dối, nói độc
ác, nói hai lưỡi, nói thêu dệt thêm bớt. Sau cùng tà dâm xâm thủ sẽ
đưa đến dâm dục phi pháp, tham lam phi pháp và tà kiến. Hậu quả tác hại
của những ác họa xã hội dây chuyền đó là thiện pháp không còn nghe thấy,
nhân loại không biết đâu để tu tập hạnh lành, do đó hễ nghe người nào
làm điều cực ác, bất hiếu với cha mẹ, bất kính với sư trưởng, bất
trung bất nghĩa, phản nghịch vô đạo, thì được dân chúng tôn sùng”.
(sđd. tr. 168-171).
Ý thức hệ Thiên Chúa Giáo khởi từ Cựu Ước đã khai sinh xã hội
tư bản được xem như phương thế hoặc khai độ cho đấng Tiên Tri thị
hiện theo tín lý Do Thái Giáo, hoặc dọn đường về thiên quốc vĩnh hằng
theo tín lý của Thiên Chúa Giáo theo Tân Ước. Ý thức hệ chống tư bản
để tiến lên xã hội cộng sản đã yểu tử. Ý thức xã hội của Phật
giáo cũng cưu mang ước vọng một xã hội hoàn thiện không phải của con
người sống như thần tiên Phật Thánh nhưng là của nhưng con người hữu
hình khả tử, vẫn còn phải lận đận với “lạnh, nóng, nói, đói,
khát, đại tiện, tiểu tiện, tham dục, ham ăn và già lão” (sđd. tr. 173),
nghĩa là vẫn còn lao đao trong vòng sinh lão bệnh tử của kiếp người bình
thương. Thế nhưng xã hội này vẫn được xem là hoàn thiện để Phật Di
Lặc thị hiện sống chung với con người, vì lẽ xã hội này đã không
còn sát sinh, không còn trộm cắp, không tà dâm, không hai lưỡi, không nói
ác, không nói thêu dệt, không gian tham, không tật đố, không dâm phi pháp,
tham phi pháp, tà kiến. Không chỉ thế mà người sống trong xã hội lại
có từ tâm, chánh kiến không điên đảo, biết hiếu dưỡng cha mẹ, kính
thờ sư trưởng... (sđd. tr. 172-173). Đó chính là xã hội Di Lặc lý tưởng
thế trị của người Phật tử.
Đó là
hình ảnh của “đời thái bình”, của “nhà nước yên”, là điều kiện
tối hảo cho con người có thể nghiệp hành Giới, Định, Huệ để cùng
nhau thoát vòng sinh tử, cùng nhau vào Niết Bàn.
*
* *
Kinh Trường A Hàm cũng đã đưa ra một ví dụ khác về bí quyết
thành công của thế trị. Kinh để rằng trong lúc Phật dừng chân ở núi
Gijhakuta thuộc thành Rajagaha thì vua Ajatusattu của Magadha đang chuẩn bị xâm
chiếm vương quốc Vajji. Trước khi xuất quân, vua sai đại thần Vassakarra
đến tham vấn Phật về dự tính xâm lăng này. Thay vì trả lời thẳng
Vassakarra, Phật đã quay hỏi A-Nan đang hầu bên cạnh.
- Ông có nghe dân chúng Vajji thường nhóm họp bàn chính sự không?
A-Nan thưa: - Có nghe. Và Phật luận: Nếu vậy thì trẻ già hoà thuận
nước đó lại càng mạnh thêm, và được yên ổn lâu dài, không thể xâm
hại được.
Tiếp đến, Phật hỏi thêm sáu câu là vua tôi có hòa thuận tương kính
không? Dân chúng có trọng luật lệ, có hòa nhã với nhau không? Dân có
kính trọng hỗ trợ những kẻ tu hành không? Mỗi câu hỏi A-Nan đều trả
lời, và Phật luận là điều đó là cho quốc gia hùng mạnh, ổn định,
thái bình khó có thể bị xâm lăng. Đại thần Vassakara tự kết luận,
trong bảy điều đó Vajji chỉ cần thực thi một điều cũng đủ mạnh rồi
huống hồ là quốc gia này đã thực thi đủ cả bảy.
Các câu hỏi của Phật xoay quanh ba chủ điểm mà một chính sách thế
trị phải thực hiện cho được để thành công. Ba chủ điểm đó là đồng
tâm, lành mạnh trong sạch và dân chủ. Những điều Phật đề ra thật quá
xưa cũ vì đã hơn 2500 năm và cũng không có gì giống với Binh Pháp của
Tôn Ngô, Quân Vương của Machiavelli, Tuyên Ngôn Cộng Sản của Marx, Hồng
Thư của Mao, hay các thủ bản về kinh tế thị trường của Tư Bản chủ
nghĩa. Thế nhưng, nhìn vào hoàn cảnh chiến tranh, vào những biến động xã
hội và khủng hoảng kinh tế hôm nay, ai cũng thấy điều cần thoát khỏi
những biến động, khủng hoảng ấy hình như cũng chẳng phải là những
phép lạ mới mẽ gì.
*
* *
Về thế trị, tín lý không phải là một cương lĩnh hoặc một kế
hoạch kinh tế như các chương trình hoạt động của chính quyền hay chính
đảng. Chương trình đó phải do các tín hữu dựa vào tín lý hay lý tưởng
của mình mà phát họa ra. Lý tưởng của người Phật tử là cùng giải
thoát với đồng bào đồng loại, và tín lý điều hướng hoạt động thế
trị của người Phật tử là Tứ Nhiếp Pháp và Lục Hòa vậy.
Tứ Nhiếp Pháp và Lục Hòa vốn là những nguyên tắc sinh hoạt cộng
đồng của hàng xuất gia. Áp dụng vào thực tế xã hội thì Tứ Nhiếp
Pháp và Lục Hòa có thể xem là nguyên tắc hay điều kiện để thực hiện
dân chủ, công bằng, bình đẳng, ổn định và hòa bình xuất hiện qua những
châm ngôn thế trị như hòa bình dân tộc, độc lập quốc gia cách mạng
xã hội, bình đẳng và tự do tín ngưỡng, hòa hợp hòa giải, đường lối
thứ ba, giải nghiệp giải thực và giải hoặc...
Thế nên, vấn đề đặc ra không phải là Phật giáo không có gì là
chính trị cả, hoặc không thể làm chính trị với Phật giáo. Vấn đề
đặc ra là người Phật tử có chịu dựa vào những nguyên tắc sinh hoạt
cộng đồng và truyền thống tín ngưỡng xã hội của Phật giáo để hoạch
định một nền nếp sinh hoạt thế trị nghiêm túc, có hệ thống hay
không.
Một nền nếp sinh hoạt thế trị nghiêm túc, có hệ thống tối thiểu
có lẽ phải tạm thời giải quyết được những vấn đề như nội dung
chính sách căn bản, quan niệm về các định chế nền tản, phương thức
thực hiện các chính sách căn bản, phương thức kết nạp, tổ chức và
huấn luyện những người cùng một chí hướng hành động.
Bỡi nghèo đói, tham lam là gốc của ác họa xã hội nên nòng cốt của
mọi chính sách thế trị căn bản phải là kinh tế. Nòng cốt chính sách
kinh tế của người Phật tử có lẽ không gì khác hơn là bố thí, lợi
hành và đồng sự của Tứ Nhiếp Pháp và lợi hòa đồng quân, thận hòa
đồng trú của Lục Hòa. Bài học về sự tan rã của khối quốc doanh Nga-Đông
Âu và những khủng hoảng kinh tế nối tiếp sự tan rã này, cũng như thực
trạng tiêu cực của các nền kinh tế thị trường tự do cho thấy là cả
hai chính sách kinh tế đối nghịch này đều không tuyệt đối lành mạnh
lý tưởng. Tham vọng tài lợi bị bức chẹt triệt tiêu thì người dân dễ
trở thành kí sinh thụ động, tham vọng tài lợi được phóng túng tung
hoành thì tình người sẽ bị chẹt triệt tiêu. Chính sách kinh tế hợp
lý do đó phải đáp ứng nhu cầu dân chủ hóa kinh tế, quân bình hòa cán
cân giữa hai khu vực tư và công, điều hướng đà phát triển quốc gia
và kế hoạch hoá các mục tiêu tiến bộ.
Để đáp ứng những nhu cầu thiết thực đó, chính sách kinh tế căn
bản hẳn phải có những giải đáp dù là tạm thời, cho các vấn đề
như việc quản trị tài nguyên và lãnh thổ, điều hợp hai khu vực kinh
doanh công tư, chính sách lao động, nghệ thuật - cụ thể là chính sách về
phương tiện sản xuất, chiều hướng phát triển kĩ nghệ, phương thức
tiết kiệm, đầu tư, chính sách về nông nghiệp, thương nghiệp. Về ngân
sách và thuế khóa, phương pháp kiểm soát giá cả và chống lạm phát,
chính sách tài chánh tiền tệ, ngoại tệ, đối giá... Chính sách kinh tế
căn bản có thể du di thích ứng tùy hoàn cảnh, nhưng thích ứng đến mức
nào chăng nữa thì cũng đừng quên rằng nếu kinh tế chỉ huy có thể biến
xã hội thành những trại gia cầm thì kinh tế tự do dũng có thể làm cho
xã hội trở thành cánh đồng ảm đạm của bầy lang sói đói khát.
Mục đích tồn tại của một đoàn thể thế trị hay một chích đảng
là “tham gia, cải tổ hay thiết lập các định chế” theo như định
nghĩa đề nghị trên. Do đó, đoàn thể thế trị hay chính đảng đương
nhiên phải có quan niệm sẵn về những định chế được chấp nhận như
là hợp lý hợp tình. Không có sẵn quan niệm thế nào là một chính quyền
tối hảo hay khả dĩ mà nói chuyện tham chính hay cướp chính quyền là một
hành động nếu không phải là hoạt đầu thì cũng là phiêu lưu ấu trĩ.
Chế độ chính trị, thể chế, chính quyền không phải là những sản
phẩm thiên phú, trời cho sao nhận vậy. Chính quyền, chế độ, chính trị,
thể chế chỉ là sản phẩm của một xã ước, được dân ủy thác trách
nhiệm trọng tài để ngăn chận và phân giải những bất đồng, xung đột
trong dân chúng. Nhưng quyền lực cũng làm hỏng kẻ có quyền như hơi ẩm
làm rỉ sét kim loại vậy. Cho nên, khởi điểm quan trọng của một sinh hoạt
thế trị là phải có sẵn quan niệm về những định chế căn bản khả
dĩ ngăn chặng những lạm dụng quyền lực, đồng thời xác quyết và bảo
vệ những quyền căn bản của người dân trong cả hai lĩnh vực công và tư.
Các định căn bản tiên quyết này có thể gồm các quyền tự do cá nhân
như quyền không thể bị giam cầm khi chưa bị kết tội, nguyên tắc vô tội,
tự do tư tưởng giai cư bất khả xâm, bảo mật thư tín, tự do cư trú,
đi lại... các quyền tự do tập thể như quyền bầu cử, ứng cử, định
chế bầu phiếu, phổ thông, kín và theo tỷ lệ số cử tri quyền phát biểu
tư tương, tập hợp, lập hội, quyền phản đối, đình công, quyền truyền
thông. Để bảo vệ và phát triển nhân quyền, dân quyền cũng như bảo vệ
hiệu năng và thế ổn định của nhà nước, các điểm sau đây cũng cần
phải từng bước được định chế hóa: nguyên tắc và thể thức phân
quyền giữa hành pháp, lập pháp và tư pháp, cơ quan bảo hiến và tài
phán tối cao, quyền giám sát và điều tra của các cơ quan dân cử, quy chế
chính đảng, quy chế về nền hành chánh quốc gia, tương quan quyền hạn
giữa trung ương và địa phương, quyền hạn của các cơ quan an ninh, trật
tự. Thông thường, tất cả những quy định kể trên đều được ghi vào
văn kiện gọi là Hiến Pháp và các điều tu chính.
*
* *
Đoàn thể thế trị hay chính đảng cũng phải có một chương trình
hoạt động để thực hiên các mục tiêu đã đề ra. Chương trình hoạt
này tập chú vào các lãnh vực như lao động, y tế, an sinh xã hội, giáo dục
và phát triển khoa học kỉ thuật giao thông và truyền thông, vấn đề gia
cư, đô thị, nông thôn và sơn cước, văn hóa, thanh niên, gia đình và thăng
tiến địa vị phụ nữ, thể thao và du lịch, bảo vệ môi sinh, đối ngoại
và quốc phòng... Hoàn cảnh có thể đặc ra các vấn đề mới, hoặc nối
kết các vấn đề liên hệ thành một vấn đề lớn hơn thuộc trách nhiệm
của một người hay một nhóm người, thường gọi là một bộ hay một
Liên Bộ của chính phủ.
Đương nhiên, những vấn đề, những chủ điểm nêu trên chỉ là đề
nghị phác họa. Tuy nhiên, không hoàn tất những chuẩn bị tiên khởi đó
thì khó mà nói đến một sinh hoạt thế trị nghiêm túc, có hệ thống, nếu
không muốn nói là chính trị tài tử, bắt nước đuổi gà. Mặc khác, triển
khai việc chuẩn bị đó là một cách đào luyện thực tế những người có
quyết tâm và khả năng dốc hết thời giờ năng lực vào sinh hoạt thế
trị, ít ra là trong giai đoạn chưa tham chính.
Sinh hoạt thế trị của người Phật tử là một cách hành thiện giải
nghiệp phù hợp với bản tính, khả năng, sở thích cá nhân trong một
hoàn cảnh thế trị, lịch sử nào đó. Người Phật tử có thể tham gia
sinh hoạt thế trị với những người khác tín ngưỡng nhưng có thể xem
là có những chính kiến căn bản đồng nhất. Người Phật tử cũng có thể
tự mình hoạch định một sinh hoạt thế trị đặc thù cho riêng những người
cùng tín ngưỡng, và những người khác tín ngưỡng hoặc không tín ngưỡng
nhưng chấp nhận cùng một lý tưởng thế trị, một chính sách căn bản.
Mặc khác sinh hoạt thế trị có thể là một sinh hoạt quảng đại công
khai cho mọi giới, cũng có thể là một sinh hoạt có tính cách tuyển chọn,
giới hạn và bán công khai. Đàng nào thì sinh hoạt thế trị này cũng không
thể nhập nhằng với các sinh hoạt hoằng pháp, giáo dục, từ thiện. Như
thế không có nghĩa là đã tham gia các tổ chức Giáo Hội thì không thể
tham gia sinh hoạt chính trị hoặc đã sinh hoạt thế trị thì không thể
sinh hoạt với các đoàn thể Giáo hội. Điều cần chú trọng là không
nên đứng trong các đoàn thể Giáo hội để sinh hoạt thế trị và cũng
không nên dùng đoàn thể thế trị để “phục vụ” Giáo hội. Lịch sử
đã ghi nhận quá nhiều ví dụ về những chuyện như thế, cũng như ví dụ
về những Phật tử rấp ranh dùng cổng sau của chùa để nhập chính sự.
Kinh nghiệm cho thấy về sinh hoạt thế trị, người Phật tử không
thiếu tâm tư, quyết chí, năng lực, hy sinh nhưng hình như đã không chịu
đặt nặng vấn đề tổ chức, chuẩn bị, phối hợp. Tình trạng đó có
khi đã đẩy hàng xuất gia đến chỗ chẳng đặng đừng phải gánh lấy
chuyện thế sự để rồi phải gánh chịu những hy sinh thiệt thòi rất lớn.
Hàng Phật tử tai gia không thể để cho tình trạng kéo dài, nhất là đối
với những quyết tâm hoạt động thế trị “trong ánh sáng của đạo pháp”.
Để đẩy mạnh một sinh hoạt thế trị nghiêm túc và có hệ thống,
những người Phật tử hữu tâm, hiếu hoạt, ham chuyện thế trị sẽ bắt
đầu từ đâu, như thế nào? Tổ chức sinh hoạt thế nào để có được
một liên lạc hai chiều với hàng xuất gia và các đoàn thể của giáo hội?
Tổ chức và huấn luyện nhân sự thế nào để có thể sẵn sàng tham
chính? Đó là vấn đề người Phật tử tại gia phải giải quyết lấy một
khi đã “tự thắp đuốc lên mà đi” như lời Phật thúc dục trong Kinh
Trường A Hàm (sđd tr. 161)
Không thiết thực nhập cuộc thì khó mà
tiến hành sinh hoạt một cách hiệu quả, lạc quan. Và hiệu quả, lạc
quan chỉ thuộc về những người có quyết tâm và thiết thực.
Hoàng Nguyên Nhuận
Home | Go top page |
Về trang mục lục
