- Nghiên cứu & đối thoại tháng
8 quý ba năm 2003
- TỪ ĐỒNG MINH VỚI MỸ
- ĐẾN THỎA HIỆP VỚI CỌNG
Hoành Linh Đỗ Mậu
Lời
giới thiệu của Giao Điểm – Trong tháng Tám năm 1963, có hai biến
cố lớn đã làm chuyển đổi số phận của chế độ Ngô Đình Diệm, và
đưa miền Nam Việt Nam vào một khúc ngoặt lịch sử mới. Đó là chiến dịch
“Nước Lũ”để đối phó với cuộc đấu tranh đòi bình đẳng tôn
giáo của Phật giáo Việt Nam, và những toan tính
nhằm tiến đến một thỏa hiệp chính trị với Hà Nội. Cả hai kế
hoạch chủ yếu đều do vợ chống Cố vấn Ngô Đình Nhu thiết kế, chỉ
đạo, tổ chức và điều hành.
Trong biến
cố đầu,họ đã đạt được mục tiêu: Chỉ trong một đêm 21 tháng 8, lựu
đạn và lưỡi lê, sự bạo tàn và tính gian dối đã phối hợp chặt chẽ
với nhau để đưa tất cả cấp lãnh đạo then chốt nhất của phong trào
Phật giáo vào tù. Nhưng cũng từ đó, Phật giáo trao lại ngọn lửa đấu
tranh cho mọi từng lớp nhân dân khác của miền Nam Việt Nam đứng lên tiếp
nối sứ mệnh lịch sử của mình. Ba tháng sau, chế độ sụp đổ, anh em
Nhu-Diệm đã thắng đường ngắn mà thua đường dài.
Trong biến
cố thứ nhì, nham hiểm và độc ác hơn, họ âm thầm xé bỏ Hiến Pháp,
bí mật phản bội lẽ sống chính trị của quân dân miền Nam để cứu lấy
số mệnh chính trị của một gia đình họ Ngô. Chuyện thỏa hiệp với kẻ
thù không thành, nhưng âm mưu bại lộ và trở thành giọt nước cuối cùng,
bất khả phản hồi, đẩy họ đến trước tòa án lịch để đền tội
trước quân dân miền Nam.
Biến cố
đầu đã được nhiều tài liệu ghi lại, nhưng biến cố sau thì ít được
người biết đến. Nhân dịp nhìn lại 40 năm, Giao Điểm xin trích lại chương
thứ XVI trong Hồi ký Chính trị Việt Nam Máu Lửa Quê Hương Tôi (Văn Nghệ,1993)
của cố thiếu tướng Hoành Linh Đỗ Mậu để bạn đọc, khi nhìn lại
bối cảnh chính trị của miền Nam Việt Nam năm 1963, đánh giá đúng thực
chất của cấp lãnh đạo nền Đệ nhất Cọng hòa, mà tàn dư của họ
đang cố gắng “phục sinh”tại nước ngoài.
Trong lúc biến cố Phật giáo đang sôi nổi thì trong giới
chính trị và tình báo tại Thủ đô Sài Gòn
có hai vấn đề cũng được thảo luận và theo dõi gần như công
khai. Đó là nguồn tin về những vận
động của chính quyền Nhu-Diệm nhằm thỏa hiệp với Cộng Sản HàNội
và những tin tức về một cuộc đảo chánh có thể xảy ra.
Sài Gòn như lên cơn sốt mùa hè với những
tin đồn phóng đại, những giả thuyết đầy mâu thuẩn và những vận động
ngầm sôi nổi. Đề tài về âm mưu
thỏa hiệp với Hà Nội là đề tài nóng bỏng nhất vì không những nó
liên hệ đến chế độ Diệm mà còn
trực tiếp tạo nhiều hệ quả lớn lao cho vận mệnh của miền Nam tự
do.
Sau cách mạng 1-11-1963, các bí mật từ từ lộ
ra qua các tài liệu Việt Nam và quốc tế, những nhân chứng trong cuộc cũng
từ từ tiết lộ những sự kiện cụ thể
để ta có thể nghiêm túc trình bày lại diển tiến của âm mưu này
cũng như ta có thể chín chắn suy ngiệm về biến cố mà hai anh em Nhu-Diệm
đang từ theo Mỹ đến chống Mỹ và đang từ chống Cộng đến thỏa hiệp
với Cộng.
Âm mưu thỏa hiệp với chính quyền Cộng sản
Hà Nội của chế độ Diệm là một trong những động cơ quan trọng, nếu
không muốn nói là động cơ thách đố nhất, thúc đẩy quân đội cùng với
toàn dân đứng lên làm cuộc cách mạng 1-11-63 để ngăn chận và trừng phạt
dòng họ Ngô Đình.
Chính âm mưu này là nguyên động lực làm
cho nhiều tổ chức chống chế độ có thể đoàn kết hợp tác với nhau
mà không ngại ngùng và đến khi tiếng súng cách mạng phát khởi thì các
đoàn thể quần chúng và nhân dân cả nước cũng đều một lòng yểm trợ
cho cuộc cách mạng lật đổ Ngô triều thành công.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến quyết định
thay đổi lập trường và chánh sách chống Cộng của anh em ông Ngô đình
Diệm nhưng tựu trung có thể gồm lại trong bốn điểm chính :
+ Thứ nhất là sự chống đối càng ngày
càng quuyêt liệt của nhân dân và các lực lượng chính trị đối lập tại
miền Nam
+ Thứ hai là áp lực càng ngày càng nặng nề
của lực lượng chính trị võ trang của Cộng Sản
+ Thứ ba là sự căng thẳng trong mối bang
giao Việt-Mỹ mà những đổ vỡ có thể mang đến các di hại trầm trọng;
và
+ Thứ tư, quan trọng nhất, là bản chất thủ
đoạn cũng như tính chủ quan của Ngô đình Nhu.
Nếu chỉ có một, hay hai, hay ngay cả ba
nguyên nhân mà thôi thì chưa chắc hai ông Diệm-Nhu đã thỏa hiệp với Cộng
Sản, nhưng vì bốn nguyên nhân vừa khách quan vừa chủ quan này đã chậm
chạp nhưng chắc chắn cùng phối hợp với nhau nên đã đánh bật lập trường
chống Cộng của anh em Ngô Đình dù từ lâu mối thù giết anh ruột đã bắt
gốc rễ vào tâm trí họ, và dù sự nghiệp
chính trị của họ được xây dựng trên quyết tâm chống Cộng của quân
dân miền Nam.
* * *
Thật vậy, cao trào chống đối của quân
dân miền Nam trước chính sách độc tài và đàn áp các lực lượng quốc
gia của chính quyền Ngô Đình Diệm
càng lúc càng gia tăng với bản cáo trạng lên án chế độ của nhóm Caravelle, với hoạt động
đối kháng của Mặt Trận Đoàn Kết do ông Nguyễn Tường Tam chủ xướng,
của đảng Tự Do Dân Chủ do ông Phan Quang Đán thúc đẩy, của Liên Minh
Dân Chủ Tự Do do nhóm các ông Phan Bá Cầm, Xuân Tùng, Hoàng Cơ Thụy lãnh
đạo,....và hai cuộc binh biến táo bạo cũng như quyết liệt của binh chủng
Nhảy Dù và vụ ném bom dinh Độc Lập. Đó
là chưa nói đến những cá nhân hoặc đoàn thể trước kia đã từng cộng
tác, ủng hộ và nhiều khi hy sinh cả đời người cho hoạt động chính trị
của hai ông Nhu-Diệm thì kể từ năm 1960 trở đi, cũng đã công khai lên
án chế độ và bày tỏ thái độ chống đối gia đình họ Ngô. Và đó chưakể đến sự công phẫn của
công chúng mà điển hình là cuộc vận động cách mạng của Phật giáo bắt
đầu lan rộng và biến thành những hình thức đề kháng chế độ một cách
trực tiếp hoặc gián tiếp.
Những hoạt động chống đối đó đáng lẽ
phải được nghiên cứu sâu sắc và truy tầm nguyên nhân để rút ra những
bài học tích cực hầu xây dựng dân chủ và sửa sai chế độ thì hai
ông Nhu-Diệm lại xem đó như những khiêu khích phản loạn cần phải diệt
trừ cho tuyệt hậu họa. Họ đã xem hành động đối lập của các lực
lượng quốc gia như hành động của kẻ thù tối nguy hiểm vì chính
đối lập mới thực sự đe dọa đến quyền hành và danh vọng của họ,
quyền lợi và mạng sống của họ. Họ
lo lắng suy nghĩ và dành nhiều phương tiện cũng như nhân sự của quốc
gia để lo đối phó với thành phần đối lập quốc gia còn hơn đối phó
với kẻ thù Cộng Sản. Nhưng như tôi
đã trình bày và lịch sử giai giai đoạn đó đã chứng minh, chế độ càng
đàn áp thì sự chống đối càng gia tăng. Gia
tăng trên cả hai mặt mức độ cũng như số lượng đến nổi đã dùng đến
cả võ lực (vụ ném bom) vốn là hình thức cao nhất và dứt khoát nhất của
mọi cuộc đấu tranh.
Tình trạng lớn mạnh của đối lập đó,
trong những năm từ 1960 trở đi, tuy chưa trực tiếp và tức thì đe dọa
chế độ nhưng hai ông Nhu-Diệm cũng đã phải nhận rằng nếu tình trạng
đó kéo dài thì chính các lực lượng chính trị đối lập đó, chứ
không ai khác, trong tương lai sẽ đập tan chế độ và uy quyền của họ. Nhận định đó, khi biến cố Phật giáo
xảy ra vào năm 1963, và nhất là khi những áp lực của người Mỹ trở thành
nặng nề hơn, mới trở thành một yếu tố tác động lên quyết định thỏa
hiệp với Cộng Sản Hà Nội để hoặc là dùng Cộng Sản như một phụ lực
tiêu diệt đối lập, hoặc dùng Cộng Sản như một mối đe dọa để làm
chantage lực lượng đối lập. Kế hoạch hai mặt đó, hai ông Nhu-Diệm
nghĩ rằng nếu không làm tê liệt được quyết tâm thì ít nhất cũng tiêu
diệt được khả năng chống đối của người quốc gia.
Cho nên chính sự thất bại và bế tắc trong
chính sách đàn áp đối lập cuối cùng đã là nguyên nhân sâu sắc nhất
nhưng lại ẩn tàng nhất đẩy hai ông Diệm-Nhu vào vòng tay Cộng Sản để
mong bảo đảm danh vọng và quyền lợi của họ.
Đó là nguyên nhân thứ nhất.
Nguyên nhân thứ hai là sự trưởng thành
của lực lượng chính trị quân sự Cộng Sản, một kẻ thù khác, đang rõ
ràng công khai thách thức tư cách chủ nhân miền Nam của chính quyền Ngô
Đình Diệm và đánh phá sức mạnh đã bắt đầu lung lay của chế độ. Sự ra đời của Mặt Trận Dân Tộc Giải
Phóng Miền Nam bốn năm trước đó, là cao điểm chính trị củaViệt Cộng
sau khi đã làm ung thối tình hình thôn quê miền Nam mà những ấp chiến lược,
những khu trù mật, những khu dinh điền, những chính sách quân phân ruộng
đất, những chiến dịch tố Cộng,....đã tạo ra những phản tác dụng
cho Việt Cộng khai thác và bành trướng.
Mặt khác sự ra đời của Mặt Trận cũng chính
thức hóa sự lệ thuộc của nó vào hậu phương lớn Bắc Việt trên cả
hai mặt chính trị lẫn quân sự cho thấy Mặt Trận chính là một bộ phận
của Hà Nội và đánh Mật Trận là trực tiếp đánh Hà Nội. Trên mặt thuần túy quân sự, sự ra đời
của Mặt Trận đã cho phép họ thâu nhận nhiều yểm trợ khí cụ hơn
cũng như kết nạp được nhiều nhân sự hơn, ngay tại miền Nam, để thành
lập những đơn vị chiến đấu lớn. Thất bại nặng nề của sư đoàn 13 tại
Tây Ninh cuối năm 1960 đã là dấu hiệu đầu tiên của sự lớn mạnh đó
của Mặt Trận.
Hai ông Diệm-Nhu lẽ tất nhiên đã không xem
Việt Cộng như những lực lượng phiến loạn địa phương kiểu các giáo
phái Bình Xuyên, Cao Đài, Hòa Hảo mà họ đã từng dẹp yên được, lại
càng không xem đó như những lực lượng võ trang quốc gia đối lập chiến
khu Ba Lòng của Đại Việt hay chiến khu Nam Ngãi của VNQDĐ mà họ đã từng
tàn bạo tiêu diệt một cách dễ dàng. Hai
ông Diệm-Nhu đã từng thấy được tính cách trường kỳ dai dẵng của Việt
Minh thời chiến tranh Pháp-Việt, cũng như bắt đầu thoáng thấy được sự
vô hiệu của những chiến lược chống Cộng của họ từ nhiều năm qua,
thì hẳn họ cũng hiểu hơn ai hết là thời
gian không đứng về phía họ, nghĩa là trong cuộc chiến này, càng về dài
thì địch càng mạnh họ càng yếu. Cũng
như càng về dài thì ngôi vị, danh vọng, quyền lực, và ngay cả mạng sống
của họ càng bị đe dọa mà thôi.
Cho nên thay vì nhường quyền lãnh đạo quốc
gia cho những lực lượng chống Cộng khác, hoặc cải tổ chính quyền va
thay đổi chính sách để đáp ứng hữu hiệu hơn với sự đe dọa, thì
hai ông Nhu- Diệm, sau này, khi cùng một lúc bị những áp lực khác đè nặng,
đã như con đà điểu chui đầu xuống cát,
tìm cách đầu hàng bằng sự thỏa hiệp với kẻ thù.
Trước khi trình bày nguyên nhân thứ ba, nguyên
nhân mà tôi gọi là sự căng thẳng trong mối bang giao Việt-Mỹ vào những
năm đầu của thập niên 1960 khiến anh em Diệm-Nhu đã đi đến quyết định
thỏa hiệp với Cộng Sản, tôi xin được rất thực tế mà nêu lên một
số biến cố lịch sử để, qua đó, cụ thể phân tách một khía cạnh rất
đặc thù về chính sách ngoại giao của Mỹ đối với các đồng minh trong
sách lược chống Cộng toàn cầu của họ.
Lịch sử bang giao quốc tế từ thời xa xưa
lúc các quốc gia bắt đầu thành
hình thành hình cho đến hiện đại, khi mà thế lưỡng cực Tư Bản - Cộng
Sản càng lúc càng gay gắt đã cho thấy không thiếu trường hợp một quốc
gia này yêu cầu một quốc gia khác đem quân đến giúp đỡ. Lời “yêu cầu” đó có thể thật hay
là giả, chính đáng hay không, hợp với công pháp quốc tế hay không, là
tuỳ theo bản chất của sự liên hệ
của hai quốc gia. Cũng vậy, “giúp”
đó là thật hay giả, ngụy trang xâm lăng hay thật sự yểm trợ, là tùy
tình trạng của biến cố đó.
Hoa Kỳ không những là một cường quốc, mà
còn là một cường quốc lãnh đạo một khối để trực đối với một
khối khác, nên lại càng bị lôi cuốn vào những tranh chấp tuy cục bộ
nhưng lại ảnh hưởng đến tương quan lực lượng Tư Bản – Cộng Sản. Do đó mà tuy mới 200 năm lập quốc, Hoa Kỳ đã nhiều lần phải dính dự vào các biến cố nội bộ của các quốc
gia thân hữu mà Hoa Kỳ xem là đồng minh.
Những dính dự đó hầu hết là yểm trợ.
Và dù những yểm trợ đó có lúc bắt nguồn từ quyền lợi của nước
Mỹ, đã có lúc vụng về gây tai hại nhiều hơn là đem đến ích lợi, nhưng
nói chung thì những yểm trợ đó phản ảnh đức tính hào hiệp và vị tha của một dân tộc
mà tôn giáo đã là một trong những nguyên ủy lập quốc, mà những
lý tưởng về Tự Do, Dân Chủ, Nhân Quyền đã là những sức mạnh duy
trì sự cao cả của dân tộc họ. Đức
tính hào hiệp và những lý tưởng lập quốc đó đã chảy xuyên dòng lịch
sử ngoại giao của Hoa Kỳ như một thứ cốt tủy, dù phần thể hiện của
nó là các chính sách ngoại giao, có thay đổi theo thời đại hay theo từng
nhiệm kỳ của mỗi vị Tổng thống. Chúng
thuộc về căn cước văn hóa của dân tộc Hoa Kỳ. Hay nói như Coral Bell, một nhà nghiên cứu
Úc, thì:
“Đạo
đức và tinh thần thượng tôn pháp luật là hai tuyến lõi trung ương của
nền ngoại giao Hoa Kỳ kể từ khi quốc gia này ý thức được vai trò cường
quốc của mình.”
Thật vậy Hoa Kỳ đã hai lần đưa quân đội
vào nước Pháp giúp giải thoát nước này khỏi gót giày xâm lăng của quân
phiệt Đức. Sau thế chiến thứ hai,
Hoa Kỳ lại thực hiện kế hoạch viện trợ Marshall để giúp Pháp tái thiết
xứ sở và nhất là giúp các lực lượng dân chủ Pháp đánh bại mưu toan
cướp chính quyền của đảng Cộng Sản Pháp, lực lượng mạnh nhất lúc
bấy giờ, mạnh đến nổi đã đánh bật vị anh hùng cứu quốc De Gaulle
ra khỏi chính quyền năm 1946.
Cũng vậy, năm 1950, Hoa Kỳ gởi quân qua Thái
Bình Dương giúp Nam Hàn chống lại cuộc xâm lăng của Bắc Hàn và Trung Cộng. Trong những ngày đầu của trận chiến,
tướng MacArthur đã khuyên Tổng thống Lý Thừa Văn bỏ thủ đô Hán thành
rút về miền cực Nam để bảo toàn lực lượng mà vị Tổng thống này vị
tự ái dân tộc đã không chịu nghe theo. Đến
khi Bắc quân đánh xuống như thế chẻ tre ông mới rút về Phú San, để từ
đó cùng với quân lực Mỹ của tướng MacArthur phản công, đuổi quân
thù ra khỏi vỹ tuyến thứ 38. Sau khi
hòa bình vãn hồi, nhận rõ áp lực nặng nề vẫn đe dọa đất nước, Tổng
thống Lý Thừa Văn đã yêu cầu quân Mỹ ở lại để bảo vệ biên giới
phương Bắc, đồng thới thực thi một nền tự do dân chủ có trách nhiệm
để tạo những nền móng chính trị cho nền độc lập và cho những phát
triển kinh tế lẫy lừng sau này.
Cũng tại Á Châu và gần gủi Việt Nam hơn,
Phi Luât Tân đã bị Hoa Kỳ chiếm đóng
trong và sau đại chiến thứ hai. Nhưng
trong khi các nước Á Phi khác phải đổ rất nhiều xương máu và tốn rất
nhiều thời gian để dành lại độc lập thì ngược lại Phi Luật Tân đã
được Hoa Kỳ hào hiệp trao trả chủ quyền đất nước ngày 4 tháng 7 năm
1946 khác hẳn với chính sách duy trì chế độ thuộc địa của các đế
quốc thực dân khác như Bỉ (ở Congo), Pháp (ở Việt Nam, Algérie), Hòa Lan
(ở Nam Dương).
Để bảo vệ nền độc lập trong trường hợp
bị Trung Cộng xâm lăng và để tỏ thiện chí cho mối giao hảo hầu mở
đầu những bang giao kinh tế tốt đẹp sau này.
Phi Luật Tân đã nhượng cho Hoa Kỳ thuê (Cession and Bail) hai căn cứ
quân sự lớn là Clark Air Base và Subic Bay mà số ngoại tệ thu nhận được
từ hai căn cứ này đã đóng góp rất nhiều vào việc phục hưng nền kinh
tế hậu chiến của Phi Luật Tân. Trong
suốt các thập niên 1950 và 60, Hoa Kỳ đã giúp Phi Luật Tân tối đa trên
cả hai kinh tế lẫn chính trị để trở thành một trung tâm vận động của
vùng Đông Nam Á mà điển hình là các định chế kinh tế, quân sự liên
vùng như ADB Asia Development Bank (Ngân Hàng Phát Triển Á Châu), SEATO Southeast
AsiaTreaty Organization (Tổ chức Minh Ước Liên Phòng Đông Nam Á) đều đặt
trụ sở hoặc bộ chỉ huy trung ương tại Manila.
Một trường hợp đặc biệt khác mà tôi muốn
đề cập ở đây như một bài học lịch sử là trường hợp của Nhật Bản. Trong đệ nhị thế chiến, Hoa Kỳ đã từng
tiến đánh và nhiều khi chiếm đóng các đảo của Nhật tại Thái Bình Dương
để trừng phạt quốc gia này đã tấn công Trân Châu Cảng và hợp tác với
Đức Quốc Xã của Hitler.
Sau sự tàn phá khủng khiếp của hai quả bom
nguyên tử tại Hiroshima và Nagasaki, ngày 2 tháng 9 năm 1945, trên soái hạm
Missouri, đại diện Nhật hoàng ký văn kiện đầu hàng vô điều kiện trước
mặt vị Tổng Tư Lịnh Tối Cao của Quân Đội Đồng Minh tại mặt trận
Thái Bình Dương là tướng MacArthur. Những
Đô Đốc, Tướng lãnh, Sĩ quan thường rất kiêu hãnh của quân đội Thiên
Hoàng đã để những giọt nước mắt từ từ rơi xuống ngay trước mặt
quân thù. Đó là những giọt lệ
chân thành và chua xót nhất của kẻ chiến bại mà đã một thời từng đánh
tan hạm đội Nga Hoàng, từng tốc chiến tốc thắng tại Lư Câu Kiều
(Trung Hoa), từng tung hoành oanh liệt khắp vùng Đông Nam Á làm bàng hoàng cả
thế giới.
Trước đó ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nhật Hoàng
Hiro Hito đã ra lệnh chấm dứt cuộc chiến.
Tại các mặt trận, quân đội Thiên Hoàng phải hạ súng, rất nhiều
sĩ quan Nhật đã dùng gươm tự sát theo truyền thống của một võ sĩ đạo
để đền nợ nước, trả ơn vua, và bảo vệ danh dự cùng khí phách của
một quân nhân. Lá cờ “mặt trời mọc”
từ nay vắng bóng trên bốn bể năm châu, chỉ còn trên mấy hòn đảo xứ
Phù Tang nghèo nàn đổ nát.
Trước nổi đau khổ nhục nhả vô cùng tận
của quân dân, Nhật Hoàng đã thống thiết kêu gọi dân chúng Nhật....Hãy
chịu đựng cái không chịu đựng nổi và hãy đau khổ cái không đau khổ
nổi, và hãy hướng tương lai. Sau
đó Nhật Hoàng cắt một phần đất của Hoàng thành, nơi mà Hoàng gia trải
qua bao đời yêu quí gìn giữ, để tặng lại cho dân chúng như một hành
động tạ tội tượng trưng với đồng bào.
Đối với quân đội chiếm đóng Mỹ, toàn
thể dân Nhật đều cố nén uất hận và che dấu căm hờn mà tự nhiên đối
xử lễ độ. Hể gặp một Mỹ kiều,
dù là thuộc thành phần quân nhân hay dân sự, họ đều nghiêng mình cúi
đầu xuống, chắp tay vái chào theo tục lệ của dân tộc Nhật. Họ không để lộ thái độ thù hận, chống
đối quá khích. Khi bị áp lực của
Mỹ phải ký Hòa Ước An Ninh Hổ Tương San Francisco (1951) mà trong đó có
điểu khoản bắt Nhật không được tái võ trang quá giới hạn phòng vệ, chính giới Nhật Bản vẫn cam chịu để đổ dồn hết ngân sách vào sức mạnh
kinh tế. Thái độ ẩn nhẩn có vẽ
khiếp nhược đó, một phần do lời kêu gọi “tôn trọng kỷ luật đối
với kẻ chiến thắng” của nhà vua, một phần là do tính tình khôn ngoan,
cẩn trọng, thức thời, và ý thức chính trị sáng suốt của con cháu
Thái Dương Thần Nữ. Họ dìu dắt
nhau trong ý thức “thất bại là mẹ thành công” để xây dựng lại quê
hương. Chính nhờ triệt để thể hiện
cái ý thức khôn ngoan đó mà người Nhật sớm thu lượm được những kết
quả đầu tiên vô cùng to lớn mà ngay cả họ cũng không ngờ tới.
Bài học lịch sử của dân tộc Nhật là gì
nếu không phải là bài học về sự vận dụng sức mạnh của địch cho sự
cường thịnh của chính mình. Và đàng
sau bài học đó là một bài học rất lớn khác cho chúng ta về lòng yêu nước bằng một quan điểm sáng suốt
và bằng một tinh thần thực tiển, chứ không phải chỉ bằng những
xúc động mù quáng của một thứ tự ái dân tộc nhiều lúc rất phản quốc.
Trường hợp của Nhật Bản cũng như trường
của Cộng Hòa Liên Bang Đức, một kẻ
cựu thù trong Đệ Nhị Thế Chiến, Hoa Kỳ đã biết mau chóng biến thù
thành bạn để cùng xây dựng một khối NATO hùng mạnh hầu ngăn chặn sự
bành trướng của Nga Sô. Các nhà
lãnh đạo Đức, dù bảo thủ như Adenauer hay chủ xướng Ostpolitik như Willy Brandt, đều biết vận dụng
yểm trợ của đồng minh lớn Hoa Kỳ
để hùng cường hóa đất nước. Và
dù quân đội Mỹ có đóng trên đất Đức, dù hỏa tiển Pershing II có đặt trên lãnh thổ Đức, không ai có
thể nói rằng Đức không có chủ quyền,
không có độc lập.
Thật trái hẳn với đất nước ta đã không
vận dụng được sức mạnh đó để cứu nước chứ đừng nói đến dựng
nước, mà lại còn mất chủ quyền, mất độc lập nữa! Từ thời Đệ Nhất Cộng Hòa ông Diệm
đã không làm nổi một Nhật Hoàng Hiro Hito, một De Gaulle, một Lý Thừa Văn
thì làm sao trách được sau này Nguyễn Văn Thiệu không biến miền Nam
thành một chư hầu trong quỹ đạo Hoa Kỳ.
Nêu lên một số sự kiện lịch sử trên đây
từ Âu sang Á, từ bạn đến thù, tôi chỉ muốn nói rằng sau Thế Chiến
thứ Hai, trước chiến lược bành trướng của Cộng Sản quốc tế, chính
sách ngoại giao của Hoa Kỳ dù là Confrontation,
Containment, hay Rollover (chử của tạp chí Foreign Affairs)
thì cũng đều nhằm đem sức mạnh nhân sự, sức mạnh tài lực, sức mạnh
kỷ thuật của mình ra mà cứu bạn và xây dựng cho bạn thì mới cứu
được mình và mới xây dựng được mình.
Chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ đối với
Việt Nam từ sau Đệ Nhị Thế Chiến cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Ngay sau Thế Chiến thứ Hai, Tổng thống
Franklin Roosevelt đã chủ trương yểm trợ cho các phong trào “giải phóng
dân tộc” của các quốc gia thuộc địa trong khuôn khổ của phong trào giải
thực toàn cầu mà Việt Nam là một thí điểm kiểu mẫu.
Ngay trong thời kỳ Nhật chiếm đóng Đông Dương,
ngày 22 tháng 8 năm 1945, một phái đoàn Mỹ gồm năm sĩ quan do thiếu tá
Archimede L. Patti cầm đầu đã nhảy xuống vùng thượng du Bắc Việt giúp
ông Hồ Chí Minh kháng Nhật, và chính phái đoàn Mỹ này đã về Hà Nội dự
lễ Độc Lập đầu tiên của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Nhưng khi ông Hồ Chí Minh và Việt Minh bắt
đầu quá phụ thuộc vào Cộng Sản Quốc tế thì phái đoàn Patti được lịnh
chấm dứt mọi liên hệ để hồi hương. Ngày
29 tháng 12 năm 1947, cựu Đại Sứ Hoa Kỳ William Bullit viết trên tờ Life
Magazine một bài báo gọi trận chiến tranh Đông Dương là “trận chiến tranh buồn thảm nhất” (the
sađdest war), ông kêu gọi Pháp phải trả độc lập hoàn toàn cho Việt Nam dù là một Việt Nam do đảng
Cộng Sản Đông Dương lãnh đạo.
Lời kêu gọi của William Bullit phát xuất từ
tâm thức “giải phóng dân tộc” bắt nguồn từ chính cuộc cách mạng lập
quốc 1776 giải phóng ách đô hộ của đế quốc Anh đã đánh động được
dư luận Hoa Kỳ, vì vậy khi Điên Biên Phủ lâm nguy (tháng 5 năm 1954) và
khi chính phủ Pháp yêu cầu Hoa Kỳ yểm trợ bằng lực lượng không quân
thì Tổng thống Eisenhower và Ngoại trưởng Foster Dulles từ chối. Quan điểm của Ngoại trưởng Dulles lúc bấy
giờ là nếu Pháp muốn Hoa Kỳ cứu viện thì phải chịu hai điều kiện:
một là phải trả độc lập hoàn toàn cho thành phần quốc gia Việt Nam
không Cộng Sản, và hai là Mỹ phải dành lấy trách nhiệm lãnh đạo cuộc
chiến tranh Đông Dương. Tuy nhiên, phần
thì chính phủ Anh không chấp thuận việc đồng minh tham chiến tại Đông
Dương, phần khác vì cả Pháp lẫn khối Cộng Sản đều muốn giải quyết
mau chóng vấn đề Việt Nam nên chủ trương của Ngoại trưởng Dulles đã
không thực hiện được.
Qui ước của Hội nghị Genève 1954 đã tạm
thời chia đôi đất nước tại vĩ tuyến 17.
Phản ảnh đúng đắn đường lối ngoại giao của mình, Hoa Kỳ
can thiệp mạnh mẽ về vấn đề Đông Dương mà cụ thể là giúp ông Diệm
về nước để xây dựng một tiền đồn chống Cộng tại Đông Nam Á. Vì tiền đồn đó muốn đóng vai trò chống
Cộng hữu hiệu thì phải thật sự tự do, dân chủ trên mặt chính trị,
và phải thực sự hùng mạnh trên mặt kinh tế và quân sự nên Hoa Kỳ đã
không ngại ngùng dùng mọi kế sách và phương tiện để ủng hộ cho miền
Nam, kể cả việc không tôn trọng hai điều khoản quan trọng của Hội nghị
Genève về vấn đề Tổng Tuyển Cử (năm 1956) và về vấn đề quân đội
ngoại nhập. Quân viện và kinh viện
Hoa Kỳ đổ vào miền Nam như thác đổ, chuyên viên và phương tiện Hoa Kỳ
như một kho tàng bất tận cho nhà cầm quyền miền Nam xử dụng, tiếc
thay anh em ông Diệm đã không biết vận dụng sức mạnh đó để bổ túc
cho sức mạnh cốt lõi của dân tộc hầu chống Cộng cứu nước và phát
triển quốc gia. Đã thế, khi không chống
nổi Cộng Sản và trước những áp lực chính đáng của Hoa Kỳ đòi cải
tiến chế độ, họ lại phản bội cả dân tộc lẫn đồng minh để thỏa
hiệp với chính kẻ thù Cộng Sản. Năm
1963 Ngô đình Nhu đã tuyên bố rất
rõ ràng:
“Tôi chống Cộng trên quan điểm ý thức hệ, tôi không phải là người chống Cộng trên
quan điểm chính trị hay nhân bản. Tôi
xem những người Cộng Sản như anh em, như những con chiên lạc đàn. Tôi không theo đuổi một cuộc thánh chiến
chống lại Cộng Sản vì nước tôi chỉ là một nước nhỏ bé. Chúng tôi chỉ muốn sống trong hòa bình”.
Ở đây tôi không bàn đến sự nông cạn
trí thức của Nhu về ý thức hệ Cộng
Sản khi tách phạm trù chính trị và nhân bản ra khỏi ý thức hệ này; tôi cũng không cần bàn đến sự ngây thơ chính trị rất chủ quan của Nhu khi cho rằng
vì là một nước nhỏ bé nên không chống Cộng, và tôi cũng chưa nhắc lại
tại sao năm 1955 anh em ông Diệm không chịu thực hiện một quy chế Trung lập Hòa bình cho miền Nam mà nay lại
muốn thỏa hiệp với Cộng Sản để được hòa bình, mà tôi chỉ muốn
nhấn mạnh đến lập trường của Nhu, người lãnh tụ chính trị thực sự
của miền Nam tự do, qua chính lược không chống Cộng Sản nữa vì họ
là người “anh em”.
Trước khi đi sâu vào sự thay đổi đột ngột
về lập trường của Nhu và sau khi đã nhìn một cách tổng lược và khái
quát về chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ đối với các quốc gia thân hữu
hoặc đồng minh, đặc biệt là Việt Nam, tôi xin trở lại với nguyên
nhân thứ ba là sự căng thẳng trong mối bang giao ruột thịt giữa chính
quyền Mỹ và chế độ Ngô đình Diệm.
Để hiểu thêm bản chất và cường độ thực
sự của tình trạng căng thẳng này, tôi xin được trình bày một số sự
kiện liên hệ đến chính sách của các chính quyền Mỹ đối với chế độ
Ngô đình Diệm, một chính sách đặt nặng tính khuyến cáo xây dựng để
chính phủ Diệm sửa sai hầu phát huy chính nghĩa chống Cộng hơn là áp lực
độc đoán để tước đoạt chủ quyền của miền Nam:
- Thứ nhất, ngay từ năm 1957, vị Đại sứ
Hoa Kỳ tại Việt Nam là ông Ellridge Durbow đã thấy ông Diệm tiến hành một
chính sách độc tài trong việc quản trị miền Nam cũng như hành xử một
quan liêu phong kiến, khiến cho nhân dân bất mản và làm đình trệ các chương
trình phát triển kinh tế, xã hội. Ông
Durbow cũng đã thấy được thái độ lộng quyền thất nhân tâm và phản
tuyên truyền của bà Nhu, nên đã khuyến cáo ông Diệm nhiều lần. Đặc biệt ông đề nghị giảm bớt các
hình thức làm dân bất mản và tạo cơ hội cho địch tuyên truyền như giảm
thiểu đoàn xe hộ tống đông đảo ồn ào, như đừng bắt dân bỏ công
ăn việc làm cả ngày để chờ chực đón chào Tổng thống, như không nên
ngồi chễm chệ trên ghế bành đặt trên thuyền để sĩ quan lội nước
đẩy thuyền. Ông cũng khuyên nên để
bà Nhu ra nước ngoài một thời gian hầu xoa dịu lòng căm phẩn của dân
chúng.
Nhưng những lời khuyến cáo của Đại sứ Durbơw đã không có hiệu quả nào vì lúc
bấy giờ Hoa Thịnh Đốn vẫn còn tin tưỡng vào “uy tín và tài năng” của
ông Diệm nên không muốn tạo ra những mâu thuẩn cá nhân giữa hai người,
làm phương hại đến mối giao hảo tốt đẹp giửa hai quốc gia. Đã thế, ông Diệm lại bày tỏ sự bất
mản đối với Hoa Thịnh Đốn về thái độ của Đại Sứ Durbow mà ông
cho là “hay sinh sự” để bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ làm áp lực ngược lại
ông Durbow.
Quan hệ giữa ông Diệm và Đại Sứ Durbow càng
lúc càng trở nên căng thẳng và lên đến cao điểm sau biến cố ngày 11- 11- 1960, biến cố mà vì những hằn
học cá nhân ông Nhu cứ nhất định cho là do Mỹ chủ xướng và Đại Sứ
Durbow là người đóng vai trò quan trọng. Dù
lúc bấy giờ Hoa Thịnh Đốn đã thấy sự suy sụp của chế độ mà Đại Sứ Durbow từng báo trước từ lâu,
nhưng vì muốn duy trì sự liên hệ ruột thịt giữa chế độ Diệm và Hoa
Kỳ cũng như vì muốn làm hài lòng ông Nhu,
Tổng thống Kennedy đã kéo Đại Sứ Durbow về nước và cử Đại Sứ
Nolting qua Sài Gòn thay thế, dù ông này không có nhiều hiểu biết hoặc
kinh nghiệm về Việt Nam cũng như về Đông Nam Á.
Đại Sứ Nolting là một nhà trí thức hòa
nhã, một nhà ngoại giao tế nhị mà bộ Ngoại Giao đã chỉ thị nên dùng
những thái độ mềm mõng trong khi khuyến cáo
chính phủ Diệm để khỏi chạm tự ái những nhà lãnh đạo miền
Nam. Ông Nolting đã thi hành quá chỉ
thị của thượng cấp đến độ tại Hoa Thịnh Đốn người ta có cảm tưởng
ông ta bị lôi cuốn bởi bà Nhu để trở thành một vị Đại sứ của
ông Diệm bên cạnh người Mỹ hơn là một vị Đại sứ của Mỹ tại Sài
Gòn (3). Cảm tưởng đó hẳn không
sai lầm vì ông Nhu đã thành công trong việc điều động viên Đại sứ dễ
vận động này và đã có lần khen ông Nolting là vị Đại sứ thông minh
nhất của Hoa Kỳ tại miền Nam từ trước đến nay.
Mãi cho đến tháng 3 năm 1963, khi cờ gần tàn
cuộc, ông Nolting mới bắt đầu “thức tỉnh” và làm cho một đồng
nghiệp của ông, Đại sứ Pháp Roger Lalouette,
phải chế diểu:”Đại sứ Mỹ Nolting quả thật đang kẹt lắm. Nào là những hiểu lầm giữa ông ta và Bộ
Ngoại giao Mỹ, giữa ông ta và các phụ tá, giữa ông ta và các tướng lãnh
Mỹ. Ông Nolting lại đang kẹt với báo
chí Mỹ, với gia đình và chính phủ Diệm, với tất cả nhà ngoại giao
khác tại Sài Gòn. Tất cả những điều
kẹt đó chứng tỏ ông Nolting bắt đầu chớm hiểu.” (4)
Sự kiện thay thế Durbow bằng Nolting này biểu
hiệu một cách rất rõ ràng rằng Hoa Kỳ sẵn sàng nhượng bộ và làm thỏa
mản anh em ông Diệm dù sự nhượng bộ đó, về dài, có làm suy yếu
chính sách ngoại giao của họ tại miền Nam nói riêng và sách lược chống
Cộng tại Đông Nam Á nói chung. Ta có
thể phê phán người Mỹ thiếu cứng rắn, kém tâm lý, hoặc ta có thể
phê phán họ ngây thơ, nhưng có một điều chắc chắn mà ta phải công nhận
là họ đã nhượng bộ để làm hài lòng hai ông Diệm-Nhu khi quyết định
việc thay đổi nhân sự này.
- Thứ hai là sự kiện người Mỹ đã tìm mọi
cách để nâng uy tín ông Diệm lên cao, một uy tín đang bị sụp đổ và
đang cần phải xây dựng lại gấp hầu duy trì khả năng chống Cộng của
chính quyền miền Nam.
Thật vậy, vừa làm lễ nhậm chức cuối
tháng Giêng năm 1961 thì ngày 15 tháng 5 Tổng thống Kennedy đã gởi Phó Tổng
thống của mình qua miền Nam để thẩm định lại tình hình tại chổ, một
tình hình không mấy lạc quan vì sự gia tăng hoạt động của Việt Cộng
và những báo cáo bi quan về các thất bại chính trị của chính quyền miền
Nam. Đồng thời Tổng thống Kennedy
cũng nhờ ông Johnson trao lại một lá thư riêng cho ông Diệm tái xác định
quyết tâm của Hoa Kỳ tiếp tục ủng hộ ông Diệm và yểm trợ nhân dân
miền Nam chống Cộng...Lá thư nói rõ rằng Hoa Kỳ chỉ giúp phương tiện
và ngân phí mà thôi, còn việc chiến đấu bảo vệ quê hương là do chính
nhân dân miền Nam nhận lấy trách nhiệm.
Trong chuyến viếng thăm này, để làm hài
lòng bản chất tự tôn và tính kiêu hãnh của vị lãnh đạo miền Nam,
ông Jonhson khi đến Sài Gòn đã không ngại ngùng công khai khen ngợi “Tổng
thống Diệm là Churchill của thập niên này”.
Nếu ta so sánh cuộc đời cũng như sự nghiệp chính trị của Thủ tướng
Churchill và ông Diệm thì ta sẽ thấy lời đề cao quá lố này chỉ là một
lời tuyên bố thuần túy thuộc ngôn ngữ ngoại giao rất cần thiết nhằm
gây lại uy tín cho ông Diệm vốn đã
suy sụp quá nhiều, và đồng thời vừa để chứng tỏ cho Cộng Sản cũng
như nhân dân miền Nam biết rằng Hoa Kỳ vẫn cương quyết ủng hộ chế
độ Ngô Đình Diệm dù những sai lầm và thất bại của chế độ đó.
Lời tuyên bố đó cần
thiết đến độ Johnson phải dùng một sự so sánh không những sai lầm
trên mặt lịch sử mà còn hoàn toàn ngược hẳn với sự đánh giá thầm
kín của chính ông ta. Thật vậy, cũng như trong chuyến viếng
thăm này, khi ngồi trên phi cơ bay thị sát các quân khu và bị ký giả Mỹ
chất vấn về lời tuyên bố đó, Phó Tổng thống Johnson đã trả lời:”
Xì! Diệm là đứa duy nhất mà ta có ở đây.” (“Shit! Diem’s the only boy
we’ve got out there.”) (5)
Loại ngôn ngữ ngoại giao đầy thủ đoạn
chính trị đó, sau này, cũng đã được Nixon dùng khen Thiệu là “một
trong bốn lãnh tụ tài ba nhất thế giới” tại vườn hoa tòa Bạch Ốc
vào năm 1973. Nhưng điểm đặc biệt
đáng chú ý là Nixon khen Thiệu để khuyến khích thi hành hiệp định Paris
cho Mỹ có thể giải kết khỏi miền Nam trong “danh dự”. và Thiệu biết
lời khen đó là giả dối, còn Johnson khen ông Diệm là để mong tạo uy tín thêm cho ông Diệm hầu cuộc
chiến chống Cộng có thể thành công, trong lúc trong thâm tâm thì lại nghĩ
khác, nhưng ông Diệm lại không biết điều đó.
Vì không biết, nghĩa là không
phát hiện ra sự giả dối và không thấy uy tín mình đang bị mất nên
ông Diệm mới dại dột tuyên bố trong một bài diễn văn đáp từ Johnson
rằng :Biên Giới của Thế Giới Tự Do chạy dài từ Alaska đến sông Bến
Hải, tạo cơ hội cho đài phát thanh Hà Nội lợi dụng tuyên truyền về
bản chất tay sai của chính quyền miền Nam trong quan hệ Mỹ-Diệm, và đã
đập tan cái luận cứ độc lập và dân tộc chống Cộng của chính nghĩa
miền Nam trong nhân dân.
Nhưng dù lời tuyên bố của ông Johnson có giả
dối thì rõ ràng nó cũng phát xuất từ chính sách của Mỹ muốn cho ông
Diệm mạnh thêm và muốn cho miền Nam vững thêm.
Một lần nữa ta có thể phê phán ông Johnson theo chiều hướng nào cũng
được, nhưng chắc chắn là lời tuyên bố đó phản ảnh chính sách thân
thiện và ủng hộ người Mỹ lúc bấy giờ.
- Sự kiện thứ ba là mặc dầu uy tín và sức
mạnh chính trị bắt đầu bị tổn thương sau vụ thất bại tại “Vịnh
Con Heo” ở Cuba vào tháng 4, nhưng Tổng thống Kennedy cũng đã theo lời
yêu cầu của ông Diệm, tiến hành quyết định tăng cường số quân nhân
tham chiến (ngụy trang dưới hình thức cố vấn quân sự và chuyên viên cứu
trợ nạn lụt) tại miền Nam Việt Nam sau chuyến điều nghiên của Tướng
Maxwell Taylor và Cố Vấn Walt Rostơw vào tháng 10 năm 1961. Chiến dịch này đã được chính quyền Mỹ
đồng thuận thi hành một cách tích cực mà sự ra đời của Bộ Chỉ
Huy Yểm Trợ Quân Sự Mỹ (American Military Assistance Command) vào ngày 6
tháng 2 năm 1962 đã cho phép ông Diệm nhận thêm từ 700 cố vấn lên đến
12,000 cố vấn vào giữa năm 1962. Nghĩa
là gia tăng 1,700 phần trăm trong vòng 8
tháng! Sự gia tăng đó mạnh mẽ cả về mặt ý chí lẫn sức mạnh
đến nổi trưởng Phái đoàn Ba Lan trong Ủy Hội Quốc Tế Kiểm Soát Đình Chiến khi tới Bắc Kinh cũng
đã nhận thấy “cấp lãnh đạo Trung Cộng rất lo lắng về sự can thiệp
càng lúc càng gia tăng của người Mỹ tại Việt Nam”. (6)
Tất cả chiến dịch đó đã được chính
quyền Mỹ khôn khéo trốn tránh chính Quốc Hội và báo chí Hoa Kỳ (vốn đang bắt đầu có khuynh hướng chống
việc gởi quân nhân Mỹ tham chiến tại ngoại quốc sau vụ thất bại tại
Cuba) để mạo hiểm một mặt thỏa mản lời yêu cầu của chính phủ Diệm và mặt khác để bảo
đảm sự thành công của cuộc chiến chống Cộng tại miền Nam.
Thật vậy, mặc dù trong cuộc thảo luận với Phó Tổng thống Johnson trước đó năm
tháng ông Diệm đã không muốn đem quân chiến
đấu Mỹ vào miền Nam, nhưng khốn nổi vào tháng 10, khi tướng Taylor đang
trên đường đến Sài Gòn thì Việt Cộng phát động các đợt tấn công
dữ dội vào tỉnh lỵ Phước Thành, đốt phá các cơ sở, giết hại cả
Tỉnh trưởng lẫn Phó Tỉnh trưởng và rất nhiều binh sĩ, cán bộ, công
chức; đồng thời Việt Cộng lại tấn công nhiều quận lỵ của tỉnh
Darlac và tung ra nhiều đơn vị lớn đánh phá khắp miền Nam, công hãm các
đồn bót chiến lược dọc theo quốc lộ số 4 và gây thiệt hại nặng nề
cho lực lượng VNCH. Tình hình an ninh
suy sụp đó khiến cho ông Diệm sợ hãi một cuộc tổng nổi dậy của Việt
Cộng nên ông bèn đưa ra lời tuyên bố chính
thức rằng chiến tranh thật sự đã xảy ra tại miền Nam.
Vì không còn giữ ý định chống lại việc
quân đội Mỹ tham chiến tại miền Nam nữa nên ông Diệm đã yêu cầu Mỹ
đem số “quân chiến đấu tượng
trưng” vào miền Nam và lớn tiếng kêu gọi Hoa Kỳ cùng với Việt Nam Cộng
Hòa ký một hiệp ước phòng thủ song phương (7). Trước lời kêu gọi đó của ông Diệm,
và trước tình hình an ninh suy thoái một cách trầm trọng của miền Nam, Bộ
Tổng Tham Mưu Hoa Kỳ cũng khuyến cáo Tổng thống Mỹ nên gởi quân qua Việt
Nam tham chiến. Ý kiến này được Thứ
trưởng Quốc phòng William P. Bundy ủng hộ mạnh mẽ vì theo ông Bundy, sách
lược “tốc chiến, tốc thắng” có thể giúp ông Diệm nhiều may mắn hơn
và có thể lật ngược thế cờ. Nhưng
vì việc quân đội Mỹ công khai tham chiến tại Việt Nam có thể gây nhiều
phức tạp trong nội bộ chính trị Hoa Kỳ cũng như có thể gây các phản
ứng quốc tế nguy hiểm nên tòa Bạch Ốc bề ngoài đã phải giảm thiểu
những thúc dục ồn ào tại Sài Gòn lẫn Hoa Thịnh Đốn, bằng cách giả
vờ lộ một số tin tức cho nhật
báo New York Times, tiết lộ rằng, “các cấp lãnh đạo ở Ngũ Giác Đài cũng
như Đại tướng Taylor đều tỏ ra miễn cưỡng về việc gởi các đơn vị
chiến đấu Mỹ sang Đông Nam Á”. Bài
báo này đã chận đứng được những tuyên bố
quá lộ liễu của ông Diệm.
Những sự kiện trên đây cho thấy mới giữa
năm 1961 mà tình hình chiến sự tại miền Nam đã đến độ nguy ngập như
tôi đã trình bày trong một chương trước. Sự kiện trên đây cũng cho thấy
ông Diệm đã hoãng sợ, phải yêu cầu Mỹ tăng viện, kể cả việc đem quân chiến đấu ngoại quốc
vào miền Nam (sự thực lịch sử này đã bị nhóm Công Giáo Cần Lao bóp méo với luận điệu cho rằng ông Diệm
bị Mỹ giết vì không chịu cho quân đội ngoại quốc đóng trên đất nước
mình). Sự thực rõ ràng là chẵng những
ông Diệm đòi quân Mỹ, mà con nhờ Mỹ vận động với Trung Hoa Dân Quốc
gởi một sư đoàn qua Việt Nam tham chiến. Tài
liệu mật của Ngũ Giác Đài dưới đây tiết lộ một bản mật điện của
tòa Đại Sứ Mỹ tại Sài Gòn gởi về Hoa Thịnh Đốn trình bày về cuộc
thương thảo giữa Đại Sứ Nolting và ông Nguyễn Đình Thuần, Bộ Trưởng
bộ Quốc Phòng kiêm Bộ Trưởng Phủ Tống Thống, cho thấy những bí ẩn
đó:
#25 Những
Đòi Hỏi Vào Năm 1961 Của Nam Việt Nam Về Những Đơn Vị Tác Chiến Hoa Kỳ.
Điện
văn từ tòa Đại Sứ Mỹ tại Sài Gòn gởi bộ Ngoại Giao /13-l0-l963/
Về những đòi hỏi của Nguyễn Đình Thuần, Bộ Trưởng bộ
Quốc Phòng của Nam Việt Nam / Bản sao gởi Bộ Tư Lệnh Lực Lượng Thái
Bình Dương và tòa Đại Sứ Mỹ tại Bankok Thailand và Taipei Taiwan. /
Trong buổi
họp 13-l0 Thuần đã đưa ra những đòi hỏi sau đây:
1. Thêm
phi đoàn AD- 6 thay vì phi đoàn T- 28 như đã dự định và gởi qua càng sớm
càng tốt.
2. Yêu cầu
cung cấp phi công dân sự Mỹ để lái máy bay trực thăng và phi cơ C-47 để
bay những phi vụ tác chiến.
3. Nhiều
đơn vị tác chiến Hoa Kỳ, hoặc những đơn vị gọi là “huấn luyện
tác chiến” vào Nam Việt Nam. Một phần
để đóng ở phía Bắc gần vỹ tuyến 17 để thay các lực lượng QĐVNCH ở đó phải đi chống du kích ở
vùng cao nguyên. Và cũng để đóng ở nhiều tỉnh của vùng Cao Nguyên Trung
Việt.
4. Phản
ứng của Hoa Kỳ về dự định của Việt Nam yêu cầu Trung Hoa Quốc Gia gởi
một sư đoàn tác chiến cho mặt trận
Tây Nam.
Thuần nhắc
đến những tập nhật ký lấy được từ những sĩ quan Việt Minh bị giết ở miền Trung trong đó có những
tin tức về những dự án và kỹ thuật của Việt Minh. Những tài liệu này đang được phân
tích, dịch ra và được chuyển về (Hoa Kỳ).
Thuần nói: ông Diệm, vì thấy hiện tình của Lào, sự xâm nhập
(của Việt Minh) vào Nam Việt Nam và việc Tổng thống JFK gởi Taylor (qua Việt Nam), đã yêu cầu Hoa
Kỳ xét gấp những đòi hỏi của Nam Việt Nam.
Về việc
đòi hỏi gởi những đơn vị huấn luyện tác chiến Mỹ, Nolting hỏi xem
Diệm có xét kỷ vấn đề chưa vì đã có nhiều vấn đề chống đối liên
tiếp đòi hỏi này. Thuần xác nhận rằng có, và Diệm đã đổi
ý kiến (muốn Hoa Kỳ gởi quân qua Việt Nam) vì tình hình càng ngày càng tệ
hại hơn. Thuần muốn Hoa Kỳ biểu
dương lực lượng gần vĩ tuyến 17 để ngăn ngừa Cộng Sản tấn công,
và để thay thế lực lượng VNCH ở đó. Cũng
cần những đơn vị Hoa Kỳ đóng ở những
tỉnh cao nguyên, cho cùng một mục đích: thay thế cho quân lực VNCH
ở đó.
Noltting
nói (tại sao lại có) những đòi hỏi này ngay sau khi Diệm yêu cầu có một
thỏa ước của cả hai phe, như vậy có phải Diệm muốn thay thế thỏa ước
bằng những đòi hỏi trên hay không? Thuần
trả lời những đòi hỏi trên (giải quyết vấn đề) nhanh hơn thỏa ước. Rằng việc gởi quân qua Việt Nam sẽ thỏa
mãn Nam Việt Nam và thích ứng hơn một thỏa ước. (Về việc thỏa ước này, rõ ràng Thuần chưa suy nghĩ kỹ, cũng như chưa bàn
với Diệm).
Bàn về
Ủy Hội Quốc Tế Kiểm Soát Đình Chiến, Nolting nói rằng Nam Việt Nam trước
đây đã coi trọng sự hiện diện của UHQTKSDC.
Thuần đồng ý nhưng nghĩ rằng những đòi hỏi trên không vi phạm
vì những đơn vị Hoa Kỳ gởi sang để canh phòng chứ không phải để tác
chiến, ngoại trừ khi bị tấn công. Cho nên có thể dùng những đơn vị này
mà vẫn giữ được UHQT KSĐC ở Việt Nam. Nolting
nói rằng ông nghi ngờ điều này nhưng có thể thử xem. (McGarr và tôi lưu ý hai điểm: về những
đơn vị dự định cho mục đích huấn luyện chỉ là một sự giả mạo
– một cái cớ – chứ không phải là mục dich thật. Nếu có gởi những đơn vị Hoa Kỳ thì
các đơn vị đó phải đủ mạnh vì chắc chắn Việt Cộng sẽ tấn
công).
Về lực
lượng Trung Hoa, Thuần nói rằng Tưởng Giới Thạch đã có dấu hiệu muốn
giúp đỡ (tôi thấy điều này không chắc)
Thuần nói chính phủ Việt Nam không muốn quyết định về việc này
nếu không có phản ứng từ Hoa Kỳ. Ý
định là phải dùng khoãng 10 ngàn quân (Trung Hoa) ở phía Tây Nam càng xa vĩ
tuyến 17 càng tốt. Thuần nghĩ rằng
có lẽ nên đưa quân Trung Hoa vào một cách bí mật, nhưng thấy không
đươc sau khi phân tách lại vấn đề. Nolting
nói: ông nghĩ rằng Trung Hoa chắc muốn một quyền lợi nào đó trong việc
này, có thể là phương diện chính trị (giảm bớt áp lực chính trị) nếu
gởi quân vào Á Châu lục địa. (Nolting
nghỉ là chỉ để thử mà thôi).
Vấn đề chắc chắn sẽ đặt lại với
Taylor. Rõ ràng chính phủ Nam Việt Nam
không thể để mất cơ hội đòi hỏi viện trợ nhiều hơn vì sự chú ý
và lo lắng của chúng ta đã gia tăng. Nhưng
tình hình quân sự và tâmlý đã đi đến hồi mà vấn đề phải được
xem xét một cách nghiêm chỉnh và nhanh chóng. (8)
Sau hai tuần lễ quan sát tại chổ và thảo
luận với các nhà chức trách Việt Nam Cộng Hòa, tướng Taylor đưa ra đề
nghị: tăng quân số các cố vấn quân sự Mỹ, tăng cường chuyên viên về
máy móc, gia tăng các dụng cụ tối tân cho mọi ngành thuộc quân binh chủng
VNCH, đặc biệt là tối tân hóa nghành truyền tin, gởi gấp qua miền Nam
trực thăng chiến đấu, thiết vận xa M- 113 để tạo lưu động tính cho
các đơn vị chiến đấu miền Nam, thay thế phi cơ T- 28 bằng phi cơ AD- 6 và
nhiều vũ khí, dụng cụ tối tân khác.... Đồng thời với đề nghị trên
đây, tướng Taylor cũng “lưu ý riêng” Tổng thống Kennedy là nên gởi
qua miền Nam 8000 quân chiến đấu Mỹ, ngụy trang thành những đội chuyên
viên giúp miền Nam đối phó với trận lụt đang đe dọa vùng châu Thổ
sông Cửu Long. Những sắp đặt trên
đây, theo quan niệm của tướng Taylor, là một sự tham dự giới hạn của
Mỹ vào chiến tranh Việt Nam theo tinh thần “limited partnership”, nghĩa là
những “cố vấn quân sự Mỹ tiến đến
gần hơn (nhưng chưa hẳn là) một bộ chỉ huy hành quân trên một chiến
trường”. (9)
Tài liệu mật của Ngũ Giác Đài trên đây
và sự gia tăng nhảy vọt của số lượng
“cố vấn” Mỹ tại chiến trường
Việt Nam sau đó, không những đã cải chính sự huênh hoang tội nghiệp của
những phần tử Cần Lao Công Giáo đang có bám víu vào cái huyền thoại
“Ngô Tổng thống không chịu cho quân Mỹ vào Việt Nam nên bị Mỹ lật”,
mà còn làm nổi bật lên một sắc thái đặc thù của liên hệ Mỹ-Việt
vào năm 1962 của chính phủ Ngô Đình Diệm: đó là dù ông Diệm có bất lực
trong việc chống Cộng, chính phủ Mỹ vẫn yểm trợ , bảo bọc ông Diệm. Và ông Diệm đã công nhận, đã chấp thuận
sự bảo bọc đó một cách quá trớn, nhất là trong trường hợp can thiệp
lộ liểu của “cố vấn” Mỹ trong những quyết định quân sự, đến nổi
sau này hồi tưởng lại năm 1961, khi còn làm phóng viên tiền tuyến theo
dõi các cuộc hành quân, ký giả Ngô Đình Vận viết:” Tôi thấy rõ quân
đội trong thời Đệ nhất Cộng Hòa đã không thực sự có được độc lập,
không có được đầy đủ sự chủ động ngay cả trong lúc giao tranh với
địch quân.” (10)
Sự yểm trợ và bao che đó lại càng nổi bật
hơn nữatrong trận Ấp Bắc mà kết quả thảm hại, dù rất rõ ràng hiển
nhiên, đã được ông Diệm và bà Nhu đổi ngược thành chiến thắng, va
trong liên hệ thắm thiết Mỹ- Việt lúc bấy giờ, đã nhận được một
số nhân vật chủ yếu của chính quyền Kennedy đồng lõa công nhận.
Thật vậy, từ đầu năm 1962, khi các cố vấn
quân sự Mỹ và số khí cụ tối tân mới được tăng viện cho miền Nam
trong kế hoạch Taylor- Rostow thì quân đội Việt Nam Cộng Hòa đã thu lượm
được một số chiến thắng tại châu thổ sông Cửu Long và lần đầu tiên
đã tiến được vào chiến khu D, rừng U Minh, vốn là những căn cứ bất
khả xâm phạm của Việt Cộng. Những
chiến thắng quân sự thuần túy đó đã gây phấn khởi cho Sài Gòn lẫn
Hoa Thịnh Đốn. Để yểm trợ cho mặt
trận tuyên truyền tại Hoa Kỳ, ông Diệm đã cho phép Đại tá Huỳnh văn
Cao, Tư lệnh Sư doàn 7, diễn hành tại thủ đô Sài Gòn với sự tham dự
của một số Dân biểu Quốc hội. Trong
lúc đó tại Mỹ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng MacNamara họp báo tuyên bố
dân miền Nam Việt Nam của ông Diệm đang lật ngược thế cờ.
Nhưng chiến thắng đó chỉ như bọt sóng bắn
lên tung tóe rồi sau đó tan vỡ mất vì ngay cả chỉ trên mặt thuần túy
quân sự mà thôi, ưu thế lưu động của hai chiến thuật trực thăng vận
và thiết vận xa M- 113 đã không được khai thác đúng mức, hơn nữa chúng
lại không được hiệu dụng trong một trận chiến mà kẻ thù đã khôn
khéo phối hợp được các kỹ thuật du kích chiến với những vũ khí tối
tân do Nga viện trợ. Nhưng đó vẫn
chưa là lý do chính khiến cho Việt Cộng dành lại được ưu thế trên chiến
trường mà lý do chính là vào những năm đầu thập niên 1960, tinh thần
chiến đấu của các binh sĩ đã không còn hăng say nữa. Tình cảm bất mãn chế độ, bất mãn cấp
lãnh đạo là gia đình ông Ngô đình Diệm phát xuất từ những sự kiện
rất thực tế trước mắt, rất liên hệ trực tiếp đến bản thân của
sĩ quan và binh sĩ đã làm suy giảm rất nhiều tình thần hăng say và quyết
tâm chiến đấu của quân lực.
Giữa năm 1962, hai phi công Quốc và Cử ném
bom dinh Độc Lập định giết cả nhà, tức là cả chế độ, Ngô đình Diệm
lại càng nung nấu và càng làm lan rộng sự bất mãn đó. Đầu năm 1963, ba cán bộ Cần Lao Công
Giáo của ông Diệm là Tư Lịnh Vùng 4 Huỳnh văn Cao, Tư lịnh Sư đoàn 7
Bùi Đình Đạm, và Thiếu tá Tỉnh trưởng Định Tường Lâm Quang Thơ, với
quân số đông hơn, với vũ khí hiện đại hơn, lại hứng chịu thảm bại
nhục nhã tại Ấp Bắc trước Tiểu đoàn 514 của địch không đến 400 quân.
(Xin xem thêm “The Bright Shining Lie” của Neil Sheehan. Bản dịch Việt ngữ “Sự Lừa Dối Hào Nhoáng” của nhà xuất
bản Hồng Lĩnh, 1991).
Thảm bại rõ ràng này không những đã khiến
cho Tướng Lê văn Tỵ phải đích thân xuống điều tra tại chổ mà chính
các cố vấn quân sự Mỹ, đặc biệt là Trung tá John Paul Vann – người
phối hợp tất cả phương tiện hỏa lực gồm M – 113, trực thăng UH –
1A, trực thăng CH – 21, các đơn vị quân đội Mỹ trong vùng cho trận Ấp
Bắc này – đã phải nhục nhã gọi là “một thành tích khốn nạn” vì
tướng Cao đã “chọn lựa tăng cường sự thất bại thay vì nổ lực để
chiến thắng” (“A miserable damn performance...
They choose to reinforce defeat rather than to try for victory”) (11).
Báo chí Mỹ tức giận vì sự bất lực của
quân đội Việt Nam Cộng Hòa và sự vô hiệu của các chiến cụ viện trợ
đã phanh phui sự thất bại đó và còn quá khích đòi hỏi chính quyền Mỹ
phải dành lấy quyền lãnh đạo chiến tranh tại Việt Nam để tiêu diệt
Cộng Sản. Thảm bại đã rõ ràng như
thế, nhưng để tránh cho cuộc khủng hoãng chính trị tại Sài Gòn khỏi
phải lan rộng thêm vì một thất bại quân sự nặng nề, ông Diệm – và
ngay cả bà Nhu, người không có thẩm quyền về các vấn đề quân sự –
đã tuyên bố rằng Ấp Bắc là một ... chiến thắng oai hùng của Sư đoàn
7 !
Các nhà lãnh đạo Mỹ, đặc biệt là Bộ trưởng
Quốc phòng MacNamara, Đại sứ Nolting, Đại tướng Tư lịnh Quân đội Mỹ
tại Việt Nam Paul Harkins, đành phải binh vực ông Diệm bằng cách xác nhận
đó là một chiến thắng (12). Thái độ
bưng bít sự thật để tiến hành chính sách – mà trong giai đoạn đó là
chính sách ủng hộ “người hùng” Ngô đình Diệm – còn tiếp diễn
dài dài sau này suốt cuộc chiến Việt Nam.
Ở đây tôi không phân tích những lợi và hại của thái độ đó,
mà tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng qua thái độ đó thì cho đến đầu
năm 1963, mối liên hệ giữa các nhà lãnh đạo Mỹvà ông Diệm vẫn rất
thắm thiết. Thắm thiết đến độ
phải nói láo để binh vực cho cái thế và
cái lực của một con tốt vô dụng vào lúc cờ tàn.
- Sự kiện thứ năm là sự đồng lõa của một
số viên chức cao cấp Hoa Kỳ nhằm che dấu những thất bại của quốc
sách ấp chiến lược hầu bảo vệ ông Diệm.
Chương trình Ấp Chiến Lược là do sáng kiến của ông Thompson người
Anh, Cố vấn Du kích chiến của tòa Bạch Ốc.
Chương trình này được Tổng thống Kennedy hết lòng yểm trợ và đặt
hết hy vọng vào hiệu quả của nó mà sự thành công đã được chứng
nghiệm tại Mã Lai dù điều kiện ứng dụng có khác. Khi Mỹ đề nghị thực hiện chương trình
này trong mục đích tiêu diệt hạ tầng cơ sở của Việt Cộng tại nông
thôn thì bị ông Ngô đình Nhu bác bỏ.
Mỹ phải vận động mãi và đặc biệt phải tăng tài phí lên rất
cao Ngô đình Nhu mới chấp thuận. Khi
tiền viện trợ bắt đầu được tháo khoán, Nhu đích thân nắm lấy việc
điều khiển thực hiện chương trình và cho áp dụng kế sách riêng của
ông ta theo đường hướng của chủ nghĩa “nhân vị” và đặc biệt để
tạo một bộ máy nhân sự trung thành với chế độ (13). Mà bộ máy trung thành đó có mục đích
quyết liệt nhất là gì nếu không phải là nhân danh công cuộc chống Cộng
để phát động và thực hiện cho được âm mưu Thiên Chúa giáo hóa nhân
dân trong các Ấp Chiến Lược như tôi đã trình bày ở một chương trước.
Nếu công cuộc thực hiện chương trình Ấp
Chiến Lược được tiến hành một cách thực tế hơn, nghĩa là dựa trên
thực tế chính trị quân sự cũng như thực tế xã hội của nhân dân miền
Nam, và nếu thực hiện bởi những cơ cấu nhân sự trong sạch và vì dân
chớ không phải vì bè phái tham nhũng mà
cụ thể là đừng bắt dân đóng góp vật liệu, đừng bắt dân chúng lao
động cực nhọc suốt đêm ngày không công, đừng quá cứng rắn trong việc
bắt dân rời nhà cửa vườn tược của ông cha họ để lại, nghĩa là đừng
làm mất lòng dân quá đáng, thì có lẽ kế hoạch Ấp Chiến Lược cũng
đã có thể thu hoạch được phần nào thành quả. Khốn nổi chương trình Ấp Chiến Lược
lại được chỉ đạo và kiểm soát bởi một Ngô Đình Nhu bệnh hoạn
nên mới trở thành một hỏa diệm sơn thù hận và làm suy yếu luôn sức
mạnh chống Cộng ở miền Nam.
Trước sự thất bại và hệ quả nguy hại
rõ ràng đó, ông Rufus Phillips, nhân viên cao cấp nhất của Mỹ đặc trách
về chương trình Ấp Chiến Lược đã phải phúc trình trực tiếp với Tổng
thống Kennedy để yêu cầu tái xét lại ngaycả sự cần thiết của chương
trình này. Nhưng một lần nữa, những
nhân vật rường cột của chánh sách Mỹ tại Việt Nam như Ngoại trưởng
Rusk, Bộ trưởng MacNamara, Đại sứ Nolting, Tướng Harkins, và ngay cả Thứ
trưởng Ngoại giao Roger Hillsman (người sau này quyết liệt ủng hộ lật
đổ chế độ Diệm) vẫn binh vực ông Diệm và cho rằng chương trình Ấp
Chiến Lược đã thành công.
Mặc dầu thái độ của họ phát xuất trước
hết từ những động cơ khác như vì quyền lợi của Mỹ, như vì chiến
sách chống Cộng toàn cầu, như vì muốn giới hạn vai trò của báo chí... nhưng thái độ đó – khi
che dấu sự thật và nhận định trái ngược hẳn với chính người trực
tiếp phụ trách công tác là ông Rufus Phillips – cũng phát xuất từ ý định
nâng đỡ và bao che cho chế độ Ngô đình Diệm, nếu không muốn nói là
bênh vực và chiều thuận chế độ đó.
* * *
Nhìn mối bang giao Mỹ-Việt, đặc biệt là
liên hệ giữa chế độ Diệm và các cấp lãnh đạo Hoa Kỳ trong suốt chín,
mười năm trời cai trị miền Nam, anh em ông Diệm đã phạm không biết bao
nhiêu lỗi lầm trầm trọng, ta thấy dù những lỗi lầm đó đã đưa đất
nước từ thanh bình đến rối loạn, từ cảnh an ninh đến tình trạng chiến
tranh thật sự, thế mà người Mỹ vẫn một lòng ủng hộ ông Diệm và chế
độ của ông ta. Người Mỹ đã chân
thành khuyến cáo để anh em ông Diệm sửa sai, khuyến cáo không nổi thì
nhượng bộ, chiều lụy, thế mà ngược lại anh em ông Diệm vẫn cứ chê
trách chống báng. Mà sự chống báng
đó thật ra không phải phát xuất từ thể diện quốc gia (còn gì mà thể
diện khi đã được khai sinh và nuôi dưỡng) hay độc lập dân tộc (còn
gì mà độc lập khi quân viện và kinh viện đã tràn ngập đất nước) mà
phát xuất từ bản chất phong kiến, quan
liêu, tự tôn, tự đại của anh em giòng họ Ngô Dình.
Năm sự kiện tiêu biểu mà tôi vừa kể
trên kia đã chứng minh thái độ chiụ đựng của người Mỹ trước sự
ngoan cố của anh em ông Diệm. Lời
trình bày của Robert Shaplen dưới đây còn mô tả rõ hơn nối chán chường
và khổ tâm của người Mỹ trong việc giao thiệp với những nhà lãnh đạo
của miền Nam Việt Nam:
Đến tháng
giêng năm 1962, sau những cuộc thảo luận kéo dài, một bản thông cáo ra
đời cho thấy rõ ràng Diệm và Nhu đã thu hoạch tất cả những gì họ muốn
về vấn đề tăng viện về quân sự và kinh tế mặc dầu không có dấu
hiệu nào cho thấy họ cố ý thật sự thực hiện những cải cách. Đây là khúc quanh cuối cùng trong liên hệ
lâu dài và đau đớn giữa chúng ta và Diệm.
Nhưng ai trong chúng ta đã từng ở Trung Hoa vào năm 1946 và có theo
dõi cố gắng của người Mỹ trong việc lôi kéo Tưởng Giới Thạch chấp
nhận thực hiện cải cách thì có thể làm một sự so sánh ở đây. Mỗi lần chúng ta nghĩ rằng chúng ta đang
đạt được thành quả với Tưởng Giới Thạch và đang dễ dãi với
thành phần cấp tiến của Kuomingtang, thì vô tình chúng ta đã làm cho
thành phần bảo thủ chung quanh Tưởng Giới Thạch có thể thuyết phục
ông ta không nên thực hiện bất cứ chương trình cải cách nào mà người
Mỹ muốn bởi vì chúng ta (người Mỹ) đã gián tiếp
xác định
rằng chúng ta sẽ tiếp tục hổ trợ cho ông ta trong cuộc chiến chống Cộng
Sản. Ở Sài Gòn vào khoãng thời gian
thương thảo 1961 – 1962, Nhu cũng đã giữ vai trò giống như vai trò của
thành phần phản động Koumingtang. Nhu
đã nói với ông Diệm rằng Hoa Kỳ sẽ không bỏ chế độ (Diệm), và do
đó không cần phải nghe theo những đòi hỏi cải cách của Mỹ. Hệ quả của việc để cho Diệm ở vị
trí ưu thế này là người Mỹ ở Sài Gòn, một lần nữa lại bị bắt buộc
phải lễ độ trong việc thuyết phục và khuyến cáo. Điều đó cho thấy thế đứng của chúng
ta lúc bấy giờ bị yếu hẳn, và rồi cuối cùng sẽ không tránh khỏi rối
loạn. Chúng ta đã cho người Việt
Nam điều kiện để họ lạm dụng ý niệm “chủ quyền”, một người
chán nản đã nói như vậy. Bề ngoài
thì tòa Đại Sứ làm bộ như đang thấy có những tiến bộ tại Việt
Nam. Một nhân viên cao cấp khác đã
nói với tôi vài tháng sau đó :”Thời gian rất cần thiết, chúng ta chưa
sẵn sàng để thấy đứa bé ra khỏi bồn tắm.
Tôi hy vọng sẽ thấy đứa bé sẽ ăn nhiều hơn từ tuần này qua tuần
nọ.” Tuy nhiên lúc riêng tư thì hầu
hết các nhân viên đều nói rõ sự bất mãn của họ đối với tình trạng
đang suy sụp dần. Một nhân viên nữa
của tòa Đại Sứ đã nói một cách tuyệt vọng rằng:”Chúng ta đã hiến
mình quá nhiều cho Diệm rồi, nhưng chúng ta cũng phải giữ thế quân bằng. Có nhiều cách để làm áp lực: một
cách là chúng ta có thể chận lại nhiều chương trình như Diệm-Nhu đã chận
và không cho Diệm-Nhu những gì họ đòi hỏi.
Hay nói thẳng với họ:”Các ông không muốn làm như vậy à? OK, vậy
thì chúng tôi cũng sẽ không làm như vậy”.
Có thể gọi là lối phản kháng tiêu cực, cũng như đó
là lối chơi theo kiểu Đông phương xưa, và đã đến lúc chúng ta cũng phải
học cách chơi theo kiểu đó”. (14)
Ngoài Robert Shaplen đã
có nhận định trên, ký giả Karnow còn có ý kiến sâu sắc hơn:
....Trong
thời gian đó Diệm chống lại khuyến cáo của Hoa Kỳ trong việc cải
cách chế độ bởi vì Diệm biết rằng Hoa Kỳ cần Diệm để chống Cộng.
Như một giới chức Mỹ ở Sài Gòn đã nói: “Diệm là một thứ bù nhìn
tự kéo lấy giây”(a puppet who pulled his ơwn strings). Diệm dùng phương tiện Mỹ cho những nhu
cầu riêng tư, ông ta không quan tâm nhiều đến một quân đội chống du kích
mà lo thành lập những đơn vị để bảo vệ ông ta chống lại những người
quốc gia đối lập tại Sài Gòn. (15)
Những nhận định này nói lên thủ đoạn của
anh em ông Diệm lợi dụng chính sách chống Cộng trong chủ thuyết Domino của
người Mỹ để thao túng các kế hoạch quân viện và kinh viện, và nhất
là để có thể khước từ những
khuyến cáo thực thi dân chủ và hiệu dụng hóa khả năng chiến đấu của
quân đội VNCH mà người Mỹ đã nhiều lần thúc giục. Những nhận định đó cũng nói thêm một
điểm rất cơ bản khác là cho đến trước khi xảy ra vụ tấn phá chùa
chiền vào tháng 8 năm 1963, người Mỹ vẫn tiếp tục “ngậm đắng nuốt
cay” chiụ đựng chế độ Ngô đình Diệm, một chế độ đang bị chính
nhân dân và quân đội miền Nam căm phẫn, một chế độ đang bị chính giới
và công luận Hoa Kỳ lên án.
Phân tích dưới đây của một người bạn Mỹ
rất thân của ông Diệm lại trình bày rõ hơn về những thăng trầm trong
liên hệ Việt-Mỹ qua suốt gần mười năm dan díu:
Giải quyết
vấn đề dân di cư đã cho thấy sự
phối hợp giữa cấp chỉ huy địa phương, tài nguyên quốc gia, và viện
trợ của Mỹ có thể làm được việc. Nhưng
chính sự thành công trong lãnh vực này lại làm nổi bật lên sự yếu
kém về phương thức điều hành của chế độ Diệm trong việc giải quyết
các vấn đề kinh tế, xã hội, hành chánh và quản trị quốc gia.
Sự sống
còn của quốc gia được đặt căn bản trên những kế hoạch kinh tế, xã
hội và chính trị nhằm mục đích lôi kéo sự trung thành của nhân dân
và làm cho nhân dân quyết tâm bảo vệ chế độ chống lại những cuộc nổi dậy bằng bạo lực.
Tuy mức
độ ủng hộ của nhân dân đối với Diệm không thể đo lường được dễ
dàng, nhưng chắc chắn giữa năm 1955 và 1957, Diệm đã tạo ra nhiều tiến
bộ.
Ngay cả
những kẻ chỉ trích chế độ khó tính nhất cũng đã phải nhận rằng,
dù ngắn ngủi, Diệm đã hưỡng được sự ủng hộ của nhân dân, và điều
này chứng tỏ rằng lịch sử đã cho Diệm một cơ hội thực sự.
Nếu mức
độ ủng hộ Diệm (ở Việt Nam) không chắc chắn, thì sự ủng hộ ở
Hoa Kỳ lại rất vững chãi. Viện trợ
của Mỹ rất quan yếu cho Nam Việt Nam đến nổi có những người Mỹ ở
Hoa Kỳ đã xem sự viện trợ này thay thế – chứ không phải là một điều
kiện – cho sự ủng hộ của nhân dân Việt Nam.
Ngay cả ông Diệm cũng xem điều này như vậy khi ông nhận ra rằng
ông đã không lôi kéo được khối quần chúng và khối trí thức Việt Nam
ủng hộ ông.
Mặc dù
tinh thần quốc gia chống Cộng dưới sự lãnh đạo của ông Diệm có một
lúc có vẻ như là một thế lực khả dĩ có thể chống lại được ảnh
hưởng của Việt Cộng, nhưng đến 1960 thì rõ ràng ông Diệm đã không xử
dụng viện trợ Mỹ để tranh thủ lòng dân.
Thay vì vậy, chính sách của Diệm chỉ gặt hái lấy sự bất mản của
toàn dân. Nhưng vì sao Diệm vẫn
thành công trong việc duy trì được sự ủng hộ của Hoa Kỳ trong nhiều
năm mặc dù tình trạng suy sụp về sức mạnh chính trị của ông ta đã
biểu lộ rõ ràng? Và tại sao rất
nhiều người Mỹ, dù biết rõ vấn đề và dù có cái nhìn chính trị tinh
tế, lại vẫn cứ tiếp tục binh vực ông ta trong nhiều năm!
Để hiểu
dễ dàng hơn sự tin tưởng kiên cố của người Mỹ này, ta có thể chia
chín năm cai trị của Diệm thành ba giai đoạn.
Giai đoạn Một kéo dài khoãng một năm, trong đó, ngược lại
với mọi dự đoán, Diệm đã thành công trong việc giữ vững vị thế và
đặt nền móng cho nền cai trị của ông ta.
Sự tin tưởng rằng tất cả đều tốt đẹp và rằng phép lạ đã
xảy ra đã đâm rễ trong giai đoạn hai, và sự tin tưởng đó kéo dài
không quá hai năm sau đó. Thật vậy mọi
nghi ngờ về sự vững chắc của địa vị ông Diệm đã biến mất hoàn
toàn sau hai năm đầu tiên của giai đoạn Hai này, và mặc dù chế độ bắt
đầu để lộ ra những khuynh hướng chính trị tạo rắc rối cho nền cai
trị, nhưng niềm tin về khả năng hành xử theo chiều hướng xây dựng của
chế độ vẫn cứ được nẩy sinh và duy chính trong giai đoạn này.
Khó nói
được giai đoạn Ba bắt đầu từ lúc nào.
Ở Việt Nam thì sự bất mãn chế độ đã lan rộng vào năm
1957, ở Hoa Kỳ thì những kẻ ngưỡng mộ Diệm hồi trước đã ngưng ủng
hộ ông ta sau năm 1960. Tuy nhiên giới
chính quyền Mỹ cho đến khi biến cố Phật giáo xảy ra vào năm 1963 mới
lên án sự thất bại của chế độ Diệm.
Sở dĩ có
một số người Mỹ lạc quan về Diệm là vì chính những người Mỹ này
cần nuôi dưỡng sự lạc quan cho chính họ.
Chỉ có “good news” từ Sài Gòn mới giữ được niềm tin rằng phép
lạ tại Việt Nam là thật chứ không phải là một ảo ảnh. Nhu cầu “good news” đã làm cho nhiều
quan sát viên chống Cộng mang một cái nhìn hời hợt, hay ít nhất đã bỏ
qua những thất bại của Diệm, và sự kiện này đã làm cho những báo
cáo về thành quả của Diệm trở thành vô giá. (16)
Giáo sư Buttinger, được xem như “khai quốc
công thần” của chế độ Diệm, rồi giáo sư Fishel, Đại tá Lansdale, Thượng
Nghị sĩ Mansfield..., những người vừa là bạn vừa là nhân vật đỡ đầu
của ông Diệm trong chánh sách Mỹ, từ năm 1960, lần lượt chán nãn xa rời
ông Diệm, trong cái tâm trạng “bỏ thì thương mà vương thì tội”. Ngay Tổng thống Kennedy, từ trước năm
1954 và còn kéo dài sau đó, cũng đã từng triệt để ủng hộ ông Diệm,
rối cuối cùng người ân nhân tối quan trọng đó cũng đã bị ông Diệm
phản bội khi ông bắt tay với Cộng Sản Hà Nội.
Phần mà tôi vừa trình bày ở trên về
chính sách của người Mỹ đối với các quốc gia nhược tiểu chống Cộng,
và đặc biệt đối với chế độ Ngô đình Diệm, đã nói lên rõ ràng rằng
cho đến tháng Tám năm 1963 (nghĩa là cho đến ngày Nhu cuồng dại tấn
công vào cơ sở Phật Giáo Việt Nam), giới lãnh đạo Mỹ chẵng những đã
không tạo một áp lực nào phương hại đến sự sinh tồn của chế độ
Diệm (ngoài những khuyến cáo xây dựng để c
Nghiên cứu & đối thoại
