- Nghiên cứu & đối thoại quý ba năm 2003
Sáng dạ
Daniel C. Dennett (*)
Đã đến lúc chúng ta, những người sáng dạ (hay thông minh) phải bước
ra khỏi căn buồng riêng đã từng dung dưỡng chúng ta bấy lâu nay. Sáng dạ là gì? Một người được xem là “sáng dạ” nếu
người đó nhìn thế giới theo quan điểm của chủ nghĩa tự nhiên, chứ
không phải theo chủ nghĩa siêu thiên nhiên.
Chúng ta, những kẻ sáng dạ, không tin vào quỉ thần, yêu tinh; không
tin vào con thỏ Phục sinh; và dứt khoát không tin vào Thượng đế. Chúng ta bất đồng ý kiến về nhiều vấn
đề, và có nhiều quan điểm về đạo đức, chính trị, và ý nghĩa của
cuộc sống, nhưng chúng ta chia sẻ sự bất tín trước những ma thuật, và
sự sống sau sự chết.
Chữ "sáng dạ" là một sáng chế gần đây của hai người sáng dạ ở Sacramento, California. Hai người này cho rằng xã hội chúng ta
đang sinh sống (cái xã hội có một lịch sử từ thời Khai sáng, thậm
chí trước đó nữa) có thể được lột trần một cách lõa lồ, và trong
tình trạng này, một cái tên mới có thể sẽ đem lại ít nhiều ích lợi. Xin đừng nhầm lẫn giữa danh từ “sáng
dạ” với tính từ “sáng dạ”. Câu
phát biểu “Tôi sáng dạ” không có nghĩa là khoe khoang, nhưng là một
cách thể hiện lòng tự hào, là một cách thừa nhận cái nhân sinh quan của
mình về thế giới chung quanh.
Bạn có thể là một người sáng dạ; nếu không, bạn chắc chắn phải
đương đầu với những người sáng dạ hàng ngày, bởi vì chúng tôi đang
vây quanh bạn đấy: chúng tôi là bác sĩ, y tá, cảnh sát, giáo viên, người
gác cổng, và quân nhân. Chúng tôi là
con trai, con gái của bạn; là anh, chị, em của bạn. Các đại học là căn nhà an toàn của những
người sáng dạ. Chúng tôi chiếm đại
đa số trong giới khoa học gia. Phần
lớn giới giáo sĩ cũng là những người sáng dạ. Thực ra, chúng ta là rường cột, là xương
sống đạo đức của nước nhà: những người sáng dạ nhận lãnh trách
nhiệm một cách nghiêm túc, bởi vì chúng ta không tin vào Thượng đế có
khả năng cứu độ chúng sinh.
Là một người đàn ông trưởng thành, có gia đình, với vốn liếng
tiền bạc khá vững vàng, tôi không có thói quen xem mình là một thành
viên của bất cứ một nhóm thiểu số nào phải cần đến bảo vệ của
người khác. Nếu bất cứ ai nắm
cái tay lái xe, tôi nghĩ rằng người đó cũng như tôi thôi. Nhưng bây giờ, tôi bắt đầu cảm thấy
nóng, và dù chưa cảm thấy thoải mái cho lắm, tôi đã nhận ra rằng đến
lúc cần phải lên tiếng báo động.
Chúng ta, những kẻ sáng dạ, dù có thể là thiểu số trong xã hội,
tôi vẫn nghĩ một đa số thầm lặng bị những kẻ có quyền thế (chính
trị gia) xem thường và lên án. Những
kẻ quyền thế này nhân danh Thượng đế, tự tô son điểm phấn cho mình,
và cho rằng mình đứng về phía của thiên sứ.
Một cuộc điều tra xã hội do công ti Pew Forum tiến hành vào năm
2002 về đời sống tôn giáo cho chúng ta biết ở Mĩ hiện nay có khoảng 27
triệu người vô thần, hay không theo một tôn giáo nào. Con số đó có lẽ quá thấp, bởi vì nhiều
người không tin vào Thượng đế miễn cưỡng không muốn thú nhận họ
là vô thần. Sự miễn cưỡng của họ
thể hiện một sự sợ sệt (trước sự đe dọa ngầm của đa số hữu thần),
chứ không phải một lập trường triết lí.
Phần lớn những người sáng dạ không thích đóng vai trò hung hăn của
những người vô thần. Chúng ta không
muốn biến mỗi cuộc bàn luận thành một cuộc tranh luận hơn thua về tôn
giáo, và chúng ta không muốn xúc phạm bạn bè hay láng giềng, và vì thế
chúng ta muốn duy trì một thái độ im lặng cố hữu của giới ngoại
giao.
Nhưng cái giá mà chúng ta phải trả cho sự im lặng đó là sự bất
lực chính trị. Giới chính trị
không thấy cần phải đãi bôi với chúng ta, và giới lãnh đạo không ngần
ngại ngạo chúng ta là những kẻ vô Thượng đế.
Từ Tòa Bạch ốc trở xuống, hiện tượng phỉ báng và chỉ trích
người sáng dạ được xem là một hành động an toàn nhất (bởi vì chúng
ta, những kẻ sáng dạ, không buồn tình phản công). Và, dĩ
nhiên, sự tấn công không chỉ xảy ra trên bình diện chữ nghĩa: Chính phủ
ông Bush kêu gọi thay đổi cơ cấu chính phủ bằng cách tăng cường vai trò
của các tổ chức tôn giáo trong cuộc sống hàng ngày, một sự vi phạm
nghiêm trọng và có khả năng phá vỡ Hiến pháp nước Mĩ. Có lẽ đã đến lúc chúng ta phải ngăn
chận những xói mòn kiểu này và đứng lên: Nước Mĩ không phải là một
nhà nước tôn giáo, mà là một nhà nước thế tục, chấp nhận và khoan
dung mọi tôn giáo — vâng — mọi tôn giáo và cả những niềm tin không
tôn giáo.
Gần đây, tôi có tham dự một hội nghị ở Seattle gồm các nhà khoa
học, nghệ sĩ, và tác gia hàng đầu nước Mĩ để bàn thảo một cách cởi
mở và thân mật về cuộc sống của họ cùng một nhóm học sinh trung học
rất thông minh. Vào khoảng 15 phút cuối
trong phần nói chuyện của tôi, tôi làm thử một thí nghiệm, và kết quả
cho thấy tôi quả là một người sáng dạ.
Cố nhiên, những ai đã từng đọc những tác phẩm của tôi chắc chẳng
còn xa lạ gì với tên tuổi của tôi. Nhưng
kết quả thí nghiệm làm tôi giật nẩy người.
Sau phần nói chuyện của tôi, nhiều học sinh lên cám ơn, với một
tình cảm đặc biệt: họ cho rằng tôi đã giải phóng họ. Tôi chưa bao giờ biết và thấy những học
sinh này cảm thấy hết sức cô đơn và bấp bênh như thế. Họ chưa bao giờ nghe đến một người lớn
tuổi có uy tín nói về vô thần, về sự bất tín đối với Thượng đế. Thành ra, một cách vô tình, tôi đã đấm
vào cái điều tối kị đó, đã bẻ bãy cái cọng dây tinh thần trói buộc
họ, và chỉ cho họ thấy việc làm đó dễ dàng như thế nào.
Ngoài tôi ra, còn có nhiều diễn giả khác tham dự. Những người này, bao gồm cả một số
nhà khoa học từng chiếm giải Nobel, cũng nhận ra là họ là những người
sáng dạ. Cứ mỗi lần họ phát biểu
một câu gì là lạ, một tràng vỗ tay hoan hô liền tiếp theo. Điều đáng nói là những người có tuổi
cũng như thanh thiếu niên tìm đến tôi sau đó để nói cho tôi biết rằng
dù họ chưa chắc họ là những người sáng dạ, nhưng họ ủng hộ những
người sáng dạ. Và đó là điều mà
tất cả chúng ta mong muốn: muốn được bình đẳng, được cư xử công bằng
theo giáo lí của đạo Thiên chúa, đạo Tin lành, đạo Ấn Độ. Bình đẳng.
Không hơn. Không kém.
Nếu bạn là một người sáng dạ, bạn phải làm gì? Việc đầu tiên chúng ta phải nhận thức
rằng chúng ta có thể trở thành một lực lượng lớn mạnh trong đời sống
chính trị của nước Mĩ nếu chúng ta đứng lên. (Những người sáng dạ vừa thành lập một
trang nhà trên internet, bạn có thể vào đó để lên tiếng.) Tôi hiểu rằng bước ra ngoài cái tháp
ngà khoa bảng là một điều không mấy gì khó khăn, như Richard Dawkins ở
Anh đã từng làm (và tôi đang làm), nhưng bạn cần phải biết rằng có thể
bạn sẽ nhận lãnh một tai họa do xã hội giáng xuống bạn. Thành ra, tôi khuyên các bạn: “coi chừng”!
Nhưng không có lí do nào để người Mĩ không ủng hộ những người
sáng dạ. Tôi không phải là một người
đồng tính luyến ái, cũng không phải là người Mĩ gốc Phi châu, nhưng không
ai có quyền gièm pha, bêu rếu người đồng tính luyến ái, hay người Mĩ
gốc Phi châu trước mặt tôi mà có thể thoát khỏi tôi. Bất cứ bạn theo tôn giáo nào, khi bạn
nghe người trong gia đình hay bạn bè chế nhạo, châm chọc những người vô
thần hay không theo tôn giáo nào, bạn có thể phản đối mạnh mẽ.
Và bạn có thể hỏi những người ra tranh cử vài câu hỏi như sau: Ông có bỏ phiếu cho những người sáng dạ
không? Ông có ý định ủng hộ và bổ
nhiệm người sáng dạ vào Tòa án tối cao hay không? Ông thấy những người sáng dạ có xứng
đáng làm thầy/cô giáo không? Ông thấy
họ xứng đáng làm xếp cảnh sát không?
Chúng ta phải làm cho bộ não
của những ứng cử viên này vận động để trả lời những câu hỏi về
người sáng dạ. Nếu may mắn, chúng
ta sẽ nghe những câu trả lời quanh co (tìm cách trốn tránh câu hỏi)
với những bình luận như “Một số
bạn bè của tôi là những
người sáng dạ.”
(*) Nguyễn Văn lược dịch từ bài viết “The
Bright Stuff” của Daniel C. Dennett, giáo sư triết học tại Đại học Tufts
và là tác giả của cuốn sách mới xuất bản “Freedom Evolves.” Bài viết
này đăng trên tờ New York Times số ra Ngày 12 Tháng 7 Năm 2003
Go to top page
-
Home | Về trang mục lục
Trang mục lục
