- Nghiên cứu & đối thoại quý ba năm 2003
Những
dối trá do nhà nước bảo trợ (*)
Ignacio Ramonet
-
- “Tôi không thể nào
nói dối”
- George Washington
Giống như câu chuyện về một kẻ trộm tri hô cả làng cùng nghe “Ngừng
lại, tên trộm kia!” Hồ sơ về
Saddam Hussein và Iraq mà Tổng thống George W. Bush trình bày trước Đại hội
đồng Liên hiệp quốc hôm 12 tháng 9 năm 2002 có tên là “A Decade of Lies
and Deceit” – “Một thập niên của nói láo và lừa dối”. Ông Bush cung cấp thông tin gì để làm bằng
chứng? Trả lời: Dối trá. Ông tuyên bố rằng Iraq có liên hệ mật
thiết với nhóm al-Qaeda và là một mối đe dọa đến nền an ninh của nước
Mĩ, bởi vì Iraq có tàng trữ “vũ khí tàn phá hàng loạt” (WMD) – một
cụm từ rùng rợn do các cố vấn báo chí của ông sáng chế ra.
Ba tháng sau khi quân đội Mĩ, với sự hỗ trợ của quân đội phụ
tá Anh, hoàn tất cuộc xâm chiếm vùng Lưỡng hà, chúng ta nay biết rằng
những lời tuyên bố trên, dù lúc đó bị thách thức khắp nơi, chỉ là
những lời nói dối, hay những thông tin ngụy tạo (1). Bây giờ chúng ta biết rõ ràng là các cơ
quan tính báo Mĩ đã thổi phồng và thậm chí ngụy tạo những thông tin về
vũ khí tàn phát hàng loạt. Đội
thanh tra Survey Group gồm 1.400 chuyên viên dưới quyền điều khiển của tướng
Dayton cho đến nay vẫn chưa tìm ra bằng chứng nào để cho thấy Iraq từng
có vũ khí tàn phát hàng loạt. Và
nay, chúng ta cũng biết rằng cái thời điểm mà ông Bush tố cáo Iraq tàng
trữ vũ khí tàn phá hàng loạt, ông ta đã đọc qua báo cáo của các cơ
quan tình báo, và các báo cáo này cho biết Iraq không có tàng trữ vũ khía
tàn phát hàng loạt (2). Theo Jane
Harman, một thượng nghị sĩ (thuộc đảng Dân chủ) từ California, chúng ta
là nạn nhân của một sự lừa dối lớn nhất từ trước đến nay trong lịch
sử nước Mĩ (3). Lần đầu tiên
trong lịch sử Mĩ, công chúng đặt câu hỏi tại sao Mĩ phải gây chiến, mặc
dù cuộc chiến đó đã chấm dứt.
Một cơ quan mật thuộc Pentagon có tên là “Office of Special Plans”
(hay Cơ quan kế họach đặc biệt, OSP) đóng một vai trò quan trọng trong sự
dối trá qui mô này. Qua tiết lộ của
kí giả Seymour Hersh trên tờ New Yorker (4), Paul Wolfowitz (nhân vật số
2 tại Pentagon) thành lập OSP và đặt dưới quyền điều khiển của Abram
Shulsky, một diều hâu trong chính phủ Mĩ. Công
việc của OSP là phân tích thông tin thu nhận từ các cơ quan an ninh và báo
cáo với chính phủ những phân tích đó. Dựa
vào các phát biểu của những người Iraq lưu vong nằm trong nhóm Iraqi
National Congress (một tổ chức do Ahmad Chalabi lãnh đạo và được Ngũ giác
đài tài trợ) OSP thổi phồng mối đe dọa về WMD và mối liên hệ giữa
Saddam Hussein và al-Qaeda.
Bộ trưởng ngoại giao Mĩ, Colin Powell, cũng là nạn nhân của
một kế hoạch lũng đoạn thông tin, và tương lai chính trị của chính
ông đang lâm nguy. Có người tường
thuật rằng Powell phản đối áp lực từ Tòa bạch cung và Ngũ giác đài
yêu cầu ông phải phân phối bản báo cáo mà nội dung rất mơ hồ. Trong bài diễn văn trước Hội đồng bảo
an Liên hiệp quốc ngày 5 tháng 2 năm 2003, Powell bị bắt buộc phải đọc
bản thảo do Lewis Libby viết (Libby là Chánh văn phòng cho Phó tổng thống
Dick Cheney). Bản thảo chứa nhiều
thông tin rất hời hợt, không minh bạch mà có người nói chính Powell giận
dữ vứt nó lên không và từ chối không muốn đọc. Sau cùng, dưới áp lực của “cấp trên”
Powell đành phải đọc, nhưng ông ta yêu cầu phải có George Tenet, Giám đốc
CIA, ngồi bên cạnh sao cho ống kính có thể thấy cả hai người, để cùng
chia sẻ trách nhiệm cho những gì mà Powell đọc.
Trong một phỏng vấn với tờ Vanity Fair (số ra tháng 6 năm
2003) Paul Wolfowitz thú nhận rằng chính phủ Mĩ đã nói dối. Ông cho rằng quyết định thổi phồng mối
đe dọa về vũ khí tàn phá hàng loạt để làm cơ sở cho chiến tranh chống
Iraq đã được thông qua vì “những lí do liên quan đến bộ máy hành
chính . . . Chúng tôi thông qua một vấn đề mà ai cũng có thể nhất trí,
và đó là vấn đề vũ khí tàn phá hàng loạt” (5).
Do đó, Bush phải nói dối. Trong
quá trình đi tìm cái biến cố để khai mào cho cuộc chiến, và để thuyết
phục Liên hiệp quốc cùng một vài quốc gia tòng phạm (Anh, Tây Ban Nha,
Úc) vào dự án chinh phục Iraq, ông Bush không ngần ngại bịa đặt thông
tin ở qui mô lớn.
Nhưng ông Bush không đơn độc trong việc làm này. Ngày 24 tháng 9 năm 2002, Tony Blair đứng
trước Quốc hội Anh và tuyên bố: “Iraq tàng trữ vũ khí hóa học và
sinh học. . . Tên lửa của Iraq có thể triển khai trong vòng 45 phút.” Trước Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc
hôm 5 tháng 2 năm 2003, Powell nói: “Saddam Hussein từng
nghiên cứu hàng tá hóa chất có khả năng gây bệnh, kể cả
các loại bệnh như hoại tử, dịch, sốt typhus, uốn ván, tiêu chảy, sốt
huyết.” Vào tháng Ba, trước khi Mĩ
bắt đầu cuộc chiến, Phó tổng thống Dick Cheney tuyên bố: “ Chúng tôi
tin rằng hắn (Hussein) có vũ khí hạt nhân” (6).
Ông Bush nhắc lại lời tố cáo này trong nhiều bài diễn văn khác. Sau khi họp với Powell vào ngày 6 tháng 2,
Bush còn đi xa hơn và thêm thắt một chi tiết [sai] khác: “Iraq gửi các
chuyên viên làm bom, chuyên viên làm giả tài liệu để làm việc với
al-Qaeda. Iraq còn cung cấp vũ khí hóa
học và sinh học cho al-Qaeda. Chúng
tôi biết rằng Iraq đang chứa chấp mạng lưới
khủng bố do một cán bộ cao cấp al-Qaeda lãnh đạo.”
Những lời tố cáo này được giới truyền thông chủ chiến phóng
đại với một cường độ đến nổi chúng trở nên những tài liệu
tuyên truyền. Các hệ thống truyền
hình như Fox News, CNN và MSNBC, và một hệ thống 1.225 đài truyền thanh khắp
xứ Mĩ, và ngay cả những tờ báo uy tín như Washington Post và Wall
Street Journal cũng nhảy vào dự phần. Chính
những tuyên truyền này đóng vai trò làm nền tảng cho giới chủ chiến
trên khắp thế giới. Ở Pháp, nhóm Pierre Lelouche, Bernard Kouchner, Yves Rocaute, Pascal
Bruckner, Guy Millière, André Glucksman, Alain Finkelkraut và Pierre Rigoulot cũng dùng
những tài liệu này để làm cái cớ cho chiến tranh (7).
Tất nhiên, những lí giải này được đồng minh của ông Bush trân
trọng. Một trong những người hăng
hái nhất là Thủ tướng Tây Ban Nha, José Maria Aznar. Hôm 5 tháng 2 năm 2003, Aznar tuyên bố trước
Hạ nghị viện Cortés rằng: “Chúng ta biết Saddam Hussein có vũ khí tàn
phá hàng loạt . . . Chúng ta cũng biết hắn ta có vũ khí hóa học”
(8). Ngày 30 tháng 1 trước đó, theo lệnh
của Bush, Aznar sản xuất ra một bản tuyên bố nhằm ủng hộ Mĩ, với chữ
kí của 8 người, trong đó có Blair, Silvio Berlusconi và Vaclav Havel. Bản tuyên bố có đoạn viết: “Chế độ
Iraq và vũ khí tàn phá hàng loạt của chế độ này là một mối đe dọa
đến nền an ninh thế giới.”
Để biện minh cho cuộc chiến mà Liên hiệp quốc và công chúng thế
giới không muốn có, một bộ máy tuyên truyền và lừa phỉnh (do những cố
vấn chung quanh ông Bush tổ chức) sản xuất ra nhiều dối trá trong hơn 6
tháng liền. Những dối trá này được
Nhà nước chính thức bảo trợ, và đó là một đặc điểm của các chế
độ đáng kinh tởm nhất trong thế kỉ 20.
Chính phủ ông Bush còn phụ họa thêm một số dối trá mang tính truyền
thống Mĩ. Một trong những dối trá
này là những sự kiện chung quanh vụ chiến hạm Maine bị nổ tung tại Vịnh
Havana vào năm 1898. Mĩ dùng sự kiện
này làm cái cớ để gây chiến với Tây Ban Nha, và sáp nhập luôn Cuba,
Puerto Rico, và Phi Luật Tân và đảo Guam.
Ngày 15 tháng 2 năm 1898, lúc 9.40 giờ tối, chiến hạm Maine bị nổ
và chìm ở eo biển Havana, làm chết 260 thủy thủ. Lập tức sau biến cố này, giới truyền
thông Mĩ rầm rộ đồng loạt tố cáo Tây Ban Nha đã đặt mìn. Họ (giới báo chí) thậm chí còn lăng mạ
rằng người Tây Ban Nha là dân tộc man rợ, những người ăn thịt người!
Hai nhà đại tư bản của Mĩ lúc bấy giờ, Joseph Pulitzer (chủ tờ New
York World) và William Randolph Hearst (chủ tờ New York Journal) thi nhau
sản xuất ra những bản tin cực kì giật gân mang tính chống Tây Ban Nha. Chiến dịch chống Tây Ban Nha được sự
yểm trợ của các thương gia Mĩ từng đầu tư lớn vào Cuba và rất muốn
tống cổ người Tây Ban Nha khỏi Cuba. Nhưng
công chúng và ngay cả giới kí giả lại không tỏ ra đồng tình với chiến
dịch này. Năm 1898, một họa sĩ chiến
trường cho tờ New York Journal là Frederick Remington từ Havana viết cho
Hearst [trích đoạn]: “Ở đây không có chiến tranh. Tôi muốn về nhà (New York).” Hearst trả lời qua điện tín: “Cứ ở
đấy. Ông cứ cung cấp cho tôi những
bức họa, tôi sẽ cung cấp chiến tranh cho ông.” Và sau đó là biến cố chiến hạm Maine bị
nổ và chìm, và cho Hearst một cơ hội để quảng bá chiến tranh. Mỗi ngày, Hearst dành nhiều trang để
đưa tin và kích động chiến tranh, kêu gọi trả thù với những cái tít nảy
lửa cảm tính: “Xin hãy nhớ Maine! Cho
Tây Ban Nha xuống địa ngục.” Các tờ
báo khác cũng làm theo. Tờ New York
Journal bán chạy: Từ 30,000 bản hàng ngày lên đến 400,000 bản, và sau
đó lên đến 1 triệu. Hết ngày này
sang tháng nọ, công chúng trở nên phẫn nộ.
Không khí bừng bừng với ảo giác chiến tranh. Bị áp lực từ mọi phía, Tổng thống
William McKinley phải tuyên chiến với Tây Ban Nha vào ngày 25 tháng 4 năm
1898. Nhưng 13 năm sau, một ủy ban điều
tra biến cố chiến hạm Maine bị nổ đi đến kết luận rằng đó là một
tai nạn xuất phát từ phòng máy của tàu, chứ chẳng dính dáng gì đến Tây
Ban Nha (9).
Trong thời chiến tranh lạnh vào thập niên 1960s, cơ quan tình báo CIA
cung cấp những tài liệu mật cho giới kí giả với mục tiêu cho công
chúng thấy Liên Xô đang dẫn đầu cuộc chạy đua vũ khí. Lập tức, báo chí làm áp lực các ứng cử
viên tổng thống phải phải tăng ngân sách cho chiến tranh, núp dưới danh
nghĩa “quốc phòng”. John F Kennedy hứa
sẽ dành ngân sách cho việc phát triển chương trình tên lửa, một chương
trình mà cả hai nhóm CIA và kĩ nghệ quân sự rất muốn. Khi Kennedy đắc cử, ông giữ lời hứa,
nhưng khi kí quyết định, ông mới phát hiện là Mĩ đã có khả năng quân
sự trội hơn Liên Xô.
Năm 1964, Chính phủ Mĩ tố cáo rằng Bắc Việt dùng ngư lôi tấn
công tàu chiến Maddox của Mĩ, lúc đó đang “tuần tra” ở Vịnh Bắc Bộ. Lập tức sau lời tố cáo, giới truyền
thông biến sự kiện này thành một vấn đề quốc gia, mô tả sự kiện
như là một sự sỉ nhục đối với Mĩ và đòi trả đũa. Tổng thống Lyndon B Johnson dùng sự kiện
này làm cái cớ để tấn công chống Bắc Việt Nam. Ông kêu gọi Thượng nghị viện thông qua
nghị quyết cho phép ông gửi quân đội và bắt đầu một cuộc chiến kéo
dài cho đến năm 1975 với một sự thất bại thê thảm. Sau này, thủy thủ đoàn của Maddox cho biết
toàn bộ câu chuyện Bắc Việt tấn công tàu Maddox là một sự bịa đặt
có tổ chức.
Năm 1985 Tổng thống Ronald Reagan tuyên bố rằng nước Mĩ đang ở
trong tình trạng khẩn cấp vì đe dọa từ Nicaraguan do nhóm Sandinistas cầm
quyền ở Managua. Chính phủ
Sandinistas nắm chính quyền qua một cuộc bầu cử dân chủ vào tháng 11 năm
1984. Nicaragua, Reagan tuyên bố, chỉ
cách Mĩ “hai ngày lái xe từ
Harlingen, Texas. Chúng ta đang lâm nguy!” Bộ trưởng ngoại giao George Shultz nói trước
Quốc hội: “Nicaragua là một bướu ung thư đang ăn dần ăn mòn vào xứ sở
chúng ta, họ áp dụng học thuyết của Mein Kampf và đe dọa thống trị
toàn bộ bán cầu” (10). Những dối
trá này được sử dụng để viện trợ ồ ạt cho nhóm du kích Contras, chống
lại chính phủ Sandinistas, và dẫn đến vụ tai tiếng Irangate.
Những dối trá trong Chiến
tranh vùng Vịnh vào năm 1991 cũng đã được phân tích nhiều (11) . Luận điệu cho rằng Iraq có một quân đội
lớn và hùng mạnh vào hàng thứ tư trên thế giới, rằng các khoa hộ sinh
trong các bệnh viện ở Kuwait bị lính Iraq tiêu hủy, rằng mối đe dọa của Iraq là thực, rằng tên
lửa Patriot có hiệu lực cao, v.v... được lặp đi lặp lại nhiều lần. Nhưng tất cả những luận điệu trên đều
được chứng minh là giả dối.
Sau khi George W. Bush đắc cử tổng thống vào tháng 11 năm 2000, và nhất
là sau biến cố 9/11 việc vận động và kĩ nghệ tranh thủ dư luận quần
chúng trở nên một mối ưu tư hàng đầu cho chính phủ mới. Michael Deaver, một người bạn của Donald
Rumsfeld và một chuyên gia về tâm lí chiến, chủ trương rằng ti-vi và báo
chí nói chung phải được xem là một bộ phận của bất cứ chiến lược
quân sự nào, bởi vì nếu quần chúng ủng hộ một cuộc chiến, thì
chính phủ sẽ không thể nào ngăn chận cuộc chiến đó được; ngược lại,
không có ủng hộ của quần chúng thì chính phủ sẽ hoàn toàn bất lực.
Ngày 20 tháng 2 năm 2002 tờ New York Times tiết lộ rằng Ngũ giác
đài, qua chỉ thị của Bộ trưởng Donald Rumsfeld và Thứ trưởng Douglas
Feith, đã bí mật thành lập một cơ quan có tên là Office of Strategic
Influence (OSI, tạm dịch: Sở Chi phối Chiến lược) để sản xuất ra những
bản tin giả tạo nhằm phục vụ cho lợi ích chiến lược của Mĩ. Cơ quan này được đặt dưới quyền điều
hành của Simon Worden, một cựu tướng lãnh trong không quân. Cơ quan có quyền ngụy tạo những thông
tin nhằm đánh lạc hướng dư luận, đặc biệt là dư luận và báo chí thế
giới ngoài Mĩ. Để làm việc này, cơ
quan OSI kí hợp đồng (bằng cái giá 100.000 Mĩ kim mỗi tháng) với Công ti
Rendon Group, một nhóm tư vấn về truyền thông từng được sử dụng trong
cuộc chiến vùng Vịnh lần thứ nhất. Để
kích động cảm tính các thượng nghị sĩ Mĩ, công ti Rendon Group cho dàn dựng
và bịa đặt lời khai của một “y tá” Kuwait tố cáo lính Iraq giết trẻ
em trong các bệnh viện hộ sinh ở Kuwait) (12).
Lời khai này có một sức thuyết phục rất lớn, và là một trong những
động cơ chính để họ yểm trợ chiến tranh.
Sau này, qua báo chí phanh phui, chúng ta biết toàn bộ câu chuyện là một
sự bịa đặt tinh vi. Cô “y tá” nọ
không phải là y tá mà là con của viên đại sứ Kuwait tại Mĩ. Khi câu chuyện được chứng minh là giả
tạo, Brent Snowscroft (lúc đó là cố vấn an ninh quốc gia) cho biết “Lúc
đó chúng tôi không biết đó là một bịa đặt”, nhưng ông thú nhận là
câu chuyện có giá trị tuyên truyền cao.
Dù cơ quan OSI đã được chính thức giải tán sau những tiết lộ
tai tiếng trên, nhưng trong thực tế cơ quan này có thể vẫn còn hoạt động
bí mật. Nếu không, làm sao chúng ta
có thể giải thích được những xuyên tạc vụng về trong cuộc chiến mới
đây ở Iraq, đặc biệt là câu chuyện về cuộc giải cứu binh nhì Jessica
Lynch? Hệ thống truyền thông Mĩ bắn
tin đi khắp thế giới câu chuyện “giải cứu” vào tháng Tư năm 2003, rằng
Lynch là một thành viên trong một nhóm gồm 10 lính Mĩ bị lính Iraq bắt sống. Theo như bài tường thuật được giới quân
sự Mĩ phê chuẩn, cô Lynch bị phục kích vào ngày 23 tháng 3, và bị bắt
sống sau khi cô ta đã can đảm nổ súng vào lính Iraq cho đến khi hết đạn. Nhưng cô ta bị bắn lại và bị thương. Cô ta bị đâm, bị trói, và giam giữ
trong một bệnh viện ở Nasiriyah. Ở đó cô ta bị sĩ quan Iraq đánh đập dã man. Một tuần sau, lực lượng đặc biệt Mĩ
giải cứu cô trong một cuộc hành quân chớp nhoáng và can đảm: bất chấp
kháng cự của bọn lính Iraq canh giữ, lính Mĩ xông vào bệnh viện, giải
cứu cô và chuyển cô về Kuwait bằng trực thăng.
Buổi chiều cùng ngày, Tổng thống Bush từ Tòa bạch cung tuyên bố
cuộc hành quân cứu thoát Lynch cho thế giới biết. Tám ngày sau, Ngũ giác đài còn cung cấp
cho giới truyền thông một cuốn băng video được quay trong cuộc giải cứu,
với những cảnh tượng không khác gì phim ảnh đánh đấm của điện ảnh
Hollywood.
Sau khi cuộc chiến kết thúc, ngày 9 tháng 4, các
kí giả, đặc biệt là kí giả của tờ The New York Times, Toronto
Star (Canada) và El País (Tây Ban Nha) và đài BBC (Anh), đi tận
Nasiriyah để truy tìm sự thật. Họ
cực kì ngạc nhiên khi khám phá rằng câu chuyện mà Mĩ tung tin trên toàn
thế giới chỉ là giả tạo. Qua những
phỏng vấn trực tiếp với các bác sĩ trong bệnh viện, những người từng
chăm sóc cho cô Lynch, vết thương của cô (gãy xương tay và xương chân, trật
khớp mắt cá chân) không phải do bị đạn mà là do tai nạn lật xe. (Và quả thật xe mà cô Lynch đi công tác
bị lật xuống đường làm cả đoàn bị thương.) Những nhận xét này cũng được các bác
sĩ Mĩ khám lại và đồng ý với các bác sĩ Iraq. Cô ta không hề bị ngược đãi, không hề
bị tra tấn. Ngược lại, các bác sĩ
và y tá Iraq đã làm tất cả những gì mà họ có thể làm được để cứu
sống cô ta.
Bác sĩ Dr Saad Abdul Razak cho biết “Khi được chuyển vào đây, nhịp
tim của cô ấy là 140. Cô ấy bị mất
máu nhiều. Chúng ta phải truyền máu
cho cô. Cũng may mắn là một số thân
nhân của tôi có cùng nhóm máu với cô ấy: máu O dương tính. Thành ra, chúng tôi có đủ máu để truyền
cho cô ấy. Tôi cho rằng chúng tôi đã
cứu sống cô ấy” (13).
Bất chấp nguy cơ đến tính mạng của họ, các bác sĩ này tìm cách
liên lạc với quân đội Mĩ để trả cô ta về lại Mĩ. Hai ngày trước khi lực lượng đặc biệt
Mĩ xông vào bệnh viện, các bác sĩ này thậm chí còn dùng xe cứu thương
để chuyển cô ta đến một địa điểm gần nơi quân đội Mĩ trú đóng. Nhưng lính mĩ nổ súng và súyt tí nửa
là đã giết chết cô ta.
Khi lực lượng đặc biệt Mĩ đến hùng hổ xông vào bệnh viện
lúc hừng sáng, với những công cụ tinh vi, cả bệnh viện ai cũng ngạc
nhiên. Các bác sĩ đã nói trước với
lính Mĩ là không có lính Iraq ở đây, và họ chờ lính Mĩ đến để trả
cô Lynch về cho họ.
Bác sĩ Anmar Uday nói với kí giả John Kampfner (đài BBC): “[Cuộc hành quân] giống y như là một
đoạn phim của Hollywood. Trong bệnh viện
hoàn toàn không có bóng dáng của lính Iraq nào cả, nhưng lính Mĩ lại sử
dụng vũ khí của họ một cách nguy hiểm. Họ
bắn ngẫu nhiên, và chúng tôi còn nghe cả tiếng nổ của lựu đạn. Họ la hét ‘Go! Go! Go!’ Cuộc tấn công vào bệnh viện là một loại
màn trình diễn trên ti-vi, hay một cảnh trong phim đánh đấm với tài tử
Sylvester Stallone” (14).
Cuộc “giải cứu” được một phụ tá của Ridley Scott thu hình bằng
một máy thu hình ban đêm. Ridley Scott
là đạo diễn Hollywood, và từng làm phim Black Hawk Down (2001). Theo Robert Scheer, thuộc tờ Los Angeles
Times, những hình ảnh này được gửi đến Bộ chỉ huy tiền phương
ở Qatar để biên tập, và sau đó thông qua phê chuẩn của Ngũ giác đài,
cuốn phim được phân phối toàn cầu (15).
Cuộc giải cứu binh nhì Lynch là một biên niên sử của kĩ nghệ tuyên
truyền. Ở Mĩ, cô Lynch có lẽ thể
hiện một thời điểm anh hùng trong cuộc chiến, ngay cả câu chuyện chỉ
là một sự ngụy tạo như những dối trá chung quanh câu chuyện Saddam
Hussein tàng trữ vũ khí tàn phá hàng loạt, hay mối liên hệ giữa chế độ
Iraq và al-Qaeda.
Bush và các quan chức thân cận của ông đã và đang lừa gạt người
Mĩ và dư luận thế giới. Như Giáo sư
Paul Krugman nói, những dối trá của họ là “cái xì-căng-đan tồi tệ nhất
trong lịch sử chính trị nước Mĩ, tồi tệ hơn cả Watergate, tồi tệ
hơn cả vụ Iran-contra” (16).
Chú thích:
(*) Nguyễn Văn lược từ bài viết “State-sponsored
lies” của Ignacio Ramonet, đăng trên Tạp chí Le Monde Diplomatique, số ra
tháng 7 năm 2003.
(1)
"Poles apart", Le Monde diplomatique,
English language edition, March 2003.
(2) International Herald Tribune,
14 June 2003 and El País, Madrid, 1 and 10 June 2003.
(3) Libération, Paris, 28
May 2003.
(4) New Yorker, 6 May 2003.
See as published oncommondreams.org
(5) Press Release : US Department of
Defense, Wolfowitz Interview with Vanity Fair's Tannenhaus. Published on www.scoop.co.nz/mason/stories/WO030...
(6) Time, 9 June 2003.
(7) See Le Monde, 10 and 20
March 2003 and Le Figaro, 15 February 2003. See also Anna Bitton, "Ils avaient
soutenu la guerre de Bush", Marianne, 9 June 2003.
(8) El País, Madrid, 4 June
2003.
(9) www.herodote.net/histoire02151.htm.
(10) See "Entretien avec Noam
Chomsky", Télérama, 7 May 2003.
(11) See La Tyrannie de la
communication, Gallimard, Folio actuel series, no 92, Paris, 2001.
(12) This "nurse" was the
daughter of the Kuwaiti ambassador in Washington, and her account was created for the
Rendon Group consultancy by Michael K Deaver, formerly media adviser to Ronald Reagan.
(13) El País, 7 May 2003.
(14) John Kampfner, 'Saving Private Lynch story 'flawed', BBC,
London, 18 May 2003
(15) Los Angeles Times, 20
May 2003. See also: www.robertscheer.com
(16) The New York Times, 3
June 2003.
Go to top page
-
Home | Về trang mục lục
Trang mục lục
