Trang nghiên cứu đối thoại quý bốn tháng
10-2003
-
-
- THỪA SAI CÔNG GIÁO PHÁP VÀ
- CÁC
CHÍNH SÁCH CỦA ĐẾ QUỐC TẠI VIỆT NAM
- 1857 –
1914
- Patrick J.N.Tuck
-
- MỘT BỘ SƯU TẬP TƯ LIỆU
- (LIVERPOOL UNIVERSITY
PRESS, 1987)
- TÀI
LIỆU THAM KHẢO
- UBDKCGYNVN
- TP.
HỒ CHÍ MINH 1989
Vài lời của Giao Điểm: Giáo sư
Patrick J.N. Tuck là một nhà nghiên cứu, giáo sư sử học tại đại học
Liverpool, Anh quốc. Ngoài tác phẩm lịch sử “Thừa sai Công giáo Pháp và
các chính sách của đế quốc tại VN 1857-1914” (The French Catholic
Missionaries and the Politics of Imperialism in VN 1857-1914) đã được Uỷ Ban Đoàn
Kết Công giáo Yêu nước VN dịch và xuất bản năm 1989 mà chúng tôi sẽ lần
lượt giới thiệu trên mạng lưới GĐ, ông còn xuất bản các tác phẩm
khác liên quan đến vai trò của Thiên Chúa giáo La mã kết hợp với thế lực
đế quốc trong chính sách xâm lăng Đông Dương nói chung và Việt Nam nói
riêng như :
- The French Wolf and the Siamese Lamb - The
French Threat to Siamese Independence 1857-1907, nxb White Lotus 1995
- The East India Company 1600-1858, nxb
Routledge 1998
- Britain and the China
Trade 1635-1842, nxb Routledge 2000 v.v...
Giáo sư Tuck hiện là
Giám đốc Ban Nghiên cứu Lịch sử Hiện đại và Chính trị thuộc đại học
Liverpool, thủ đô Luân Đôn, nước Anh. Ông đã từng được giải Viện
trưởng, tuyên dương là giáo sư giảng dạy xuất sắc năm 1996. Chúng tôi
sẽ lần lượt giới thiệu bản dịch Việt ngữ của tác phẩm trên từng
kỳ, và sẽ có phần điểm sách và giới thiệu các công trình liên hệ của
giáo sư Patrick J.N. Tuck đến quý độc giả Việt trong và ngoài nước.
Trong tháng 10 (2003) này chúng tôi đăng tiếp phần II theo mục lục tự sắp
xếp cho phù hợp với trang web, riêng các Phần tài liệu đọc thêm sẽ
được giới thiệu trong phần cuối cùng.
Địa chỉ @ liên lạc
với giáo sư Tuck: pj630@liverpool.ac.uk
Phụ trách web GĐ, nvh.
- PHẦN II:
- SỰ CAN
THIỆP CỦA PHÁP VÀO VIỆT NAM
A.
NHỮNG CUỘC BÁCH HẠI TỪ PHÍA VIỆT NAM
Việt bách hại Kitô giáo ở Việt Nam không hề bị thúc đẩy bởi
những vấn đề thuần tuý siêu hình. Người Việt Nam vẫn có một truyền
thống khác thường, là cho phép lựa chọn tôn giáo. Và chấp nhận rộng
rãi các tín ngưỡng khác. Sự thờ phượng phổ biến vẫn là thờ cúng tổ
tiên và việc này dễ dàng kết hợp với sự tin tưởng của người việt
vào các vị trí thần hoàng, thần chủ của làng hay của một thị trấn.
Một niềm tin tôn giáo khác có tầm kích xa hơn, là việc tìm kiếm theo lương
tâm những phương cách để hoà đồng hoạt động của con người với ý
trời. Những người theo Khổng giáo, trung thành với một hệ thống đạo
lý đặt nặng trách nhiệm của cá nhân đối với gia đình và làng xã, cũng
như đối với các nhà cầm quyền chính trị đã được thiết lập. Nói
chung truyền thống của người Việt là đồng hoá và hoà đồng, cho phép
con người theo đuổi nhiều con đường để tìm đến chân lý. Trái ngược
với truyền thống này, những câu rao độc đoán về giá trị tinh thần của
Kitô giáo có vẻ phi lý và kỳ cục đối với người Việt Nam.
Vì thế, đường lối truyền giáo của các thừa sai hoá ra rất khó
chấp nhận. Nó tạo ra những hậu quả hết sức xáo trộn về chính trị
và xã hội. Chính vì thế, nó khêu gợi sự thù nghịch của quần chúng cũng
như của các sĩ phu. Để lôi cuốn người tân tòng và làm cho họ trung
thành với đức tin công giáo, các thừa sai thường đòi phải cắt đứt
những mối dây ràng buộc họ với cộng đồng và vốn làm cho họ xưa nay
vâng phục nhà cầm quyền sở tại. Các giáo sĩ của hội thừa sai hải
ngoại và của dòng Đa Minh Tây Ban Nha thường chế diễu coi khinh vũ trụ
quan truyền thống - Đạo trời đất vốn là cơ sở của sự vâng phục về
chính trị đối với Vương quyền và các đại diện vương quyền. Họ
ngăn cấm giáo dân đóng góp tài chánh cho việc thờ cúng thần hoàn. Họ
khuyến khích giáo dân tránh né nghĩa vụ thờ cúng tổ tiên của gia đình,
hoặc đóng góp vào việc duy trì mồ mả tổ tiên. Do việc cắt đứt những
mối dây ràng buộc với cộng đồng như vậy, các thừa sai công giáo đã
đưa ra một thách thức về mặt xã hội và sau cùng là về mặt chính trị
đối với xã hội Việt Nam còn rõ ràng hơn những đề tài trừu tượng
trong thần học. Theo các viên chức cũng như nông dân, Kitô giáo được coi
như là tôn giáo chủ yếu có tính cách chống lại xã hội và khuynh đảo.
Các đoàn thừa sai và những người tân tòng
của họ đã thỉnh thoảng bị ngược đãi từ những năm đầu tiên của
việc truyền giáo trong thế kỷ XVII. Vào cối thế kỷ XVIII và vào cuối
cuộc nổi dậy của Tây Sơn, họ được hưởng một thời kỳ ưu đãi đặc
biệt, do có công giúp đỡ người đứng đầu triều đại nhà Nguyễn lên
cai trị nước Việt Nam mới được tái lập và thống nhất.
Vai trò của giám mục Pigneau de Béhaine trong
việc tập hợp lực lượng lính đánh thuê bộ binh và hải quân, để yểm
trợ cho ông Hoàng Nguyên Ánh, đã là yếu tố đặc biệt quan trọng để các
nhóm thừa sai hưởng được sự bảo vệ chính trị của hoàng gia trong thời
Nguyễn Ánh trị vì, dưới danh hiệu là hoàng đế Gia Long. Để tỏ lòng
biết ơn về chính trị đối với các thừa sai,Gia Long đã sử dụng họ,
bổ nhiệm họ vào hàng ngũ các quan lại, như một phương tiện tiếp xúc
và thăm dò phương Tây.
Nhưng trong việc ưu đãi và sử dụng các thừa sai, Gia Long đã chấp
nhận một rủi ro có tính toán về mặt chính trị. Lạc thuyết Kitô giáo
gây ra một số ngờ vực trong một triều đình mới thành lập, đang muốn
củng cố chính danh của mình trong giới quan lại và địa chủ ưu tú, lúc
ấy còn chưa thực sự tin tưởng nhà Nguyễn. Các thừa sai cũng tích cực
khuyến khích sự dính líu quyền lợi về thương mại và chính trị của
Pháp vào Việt Nam, với hy vọng được yểm trợ để mở mang đạo Chúa.
Cũng do chỗ này, Gia Long đã tỏ ra ý thức sự nguy hiểm trong việc khuyến
khích quá nhiều người phương Tây đến Việt Nam. Vào lúc Gia Long băng hà,
mối đe doạ đang lớn mạnh từ phía phương Tây và sự thiếu thiện cảm
của nhân dân đối với đạo Kitô, được coi như những vấn đề có
liên hệ do một nhóm chống phương Tây và chống đạo Kitô trong triều đình
mà vua Minh Mạng, người kế thừa vị Gia Long rất thân cận.
Thái độ của Minh mạng đối với phương Tây và vấn đề Kitô
giáo đều xuất phát từ chiến lược chung của ông, nhằm củng cố quyền
kiểm soát của triều đại. Bậc tiền nhiệm của ông đã chỉ áp dụng
những biện pháp ngắn hạn và có tính cách chiến thuật để củng cố uy
quyền cá nhân - như bãi cỏ các nha sở làm tiết giảm thẩm quyền của
mình, xây dựng quân đội riêng, dời kinh đô đến Huế ở miền Trung Việt
Nam, mua chuộc và phân cực những đòi hỏi chính trị của hai tướng hàng
đầu, bằng cách bổ nhiệm họ làm quan lớn có quyền tiền trảm hậu tấu,
nhưng người ở phương Nam, người ở phương Bắc. Nhưng Minh Mạng thì triển
khai những biện pháp củng cố cơ cấu có tính dài hạn. Sự thay đổi chủ
yếu trong triều đại ông là trung thành với học thuyết cổ điển.
Mục tiêu của Minh Mạng rõ ràng là bày tỏ uy quyền của triều đại
bằng ngôn ngữ kinh điển thuần tuý nhất của học thuyết chính trị và
vũ trụ quan Trung Quốc. Điều này không tiên báo điều gì tốt đẹp cho các
thừa sai công giáo. Minh Mạng vừa củng cố sự chính danh, vừa củng cố
quyền lực hành chánh của nhà Nguyễn, bằng cách lập ra một mô hình thật
lý tưởng theo kiểu thư lại Trung Quốc. Ông lập ra một bộ máy thư lại
theo lối cổ gồm sáu bộ, một đô sát viện và một cơ mật viện, căn cứ
theo những tiền lệ ở Trung Quốc trước thời Mãn Thanh. Thẩm quyền của
các tướng thời Gia Long bị bãi bỏ và thay vào đó, là một cơ cấu hành
chánh củng cố cho quyền lực trung ương Đối với 31 tỉnh mới thành lập.
Ở đó chế độ bổ nhiệm theo đẳng cấp thâm niên cũng y hệt khuôn mẫu
hành chánh tỉnh Trung Quốc. Về việc cải cách hàng ngũ quan lại, ông theo
lối tuyển chọn nhân tài vẫn được dùng ở Trung Quốc theo từ điển
Khang Hy được công bố là ngôn ngữ dùng trong hành chánh việc tuyển chọn
các quan chức qua các cuộc sát hạch cũng theo kinh điển Trung Quốc.
Trong khi tạo ra một hệ thống nhằm củng cố sự kiểm soát của vương
quyền đối với giới ưu tú quan lại đông đảo, Minh Mạng không những tỏ
ra đáp ứng quan điểm của các quan, mà còn theo ý kiến của giới sĩ phu
đông đảo, nguồn cung cấp nhân sự cho bộ máy hành chánh. Mô hình của hệ
thống thư lại Trung Quốc vẫn có truyền thống cho phép kiến nghị lên
nhà vua về những vấn đề
quan trọng và hàng loạt những kiến nghị của các sĩ phu và các triều thần
chống lại đạo Kitô được dâng lên nhà vua vào các thập niên 1820-1840,
phản ánh sự thù nghịch của giới ưu tú với việc truyền đạo, của các
thừa sai, cũng như ước muốn duy trì những tiêu chuẩn của học thuyết
truyền thống trong triều đại. Việc tạo chính danh cho triều Nguyễn bằng
cách nhấn mạnh vào những giáo điều truyền thống, đu6ông nhiên phải dẫn
đến việc chấm dứt các ưu đãi đối với tín ngưỡng Kitô giáo, xa lạ
với xã hội và mang tính chất khuynh đảo về chính trị.
Tuy nhiên, việc cấm đạo không diễn ra ngay sau khi Minh Mạng lên
ngôi năm 1820. Cũng như Gia Long, Minh Mạng thận trọng khi phải khuyến khích
các thế lực ngoại lai do việc ngược đãi các kiều dân ngoại quốc. Hơn
nữa ông ngần ngại khi phải thách thức nhân vật thế lực chính đáng bảo
hộ cho các tín đồ Kitô giáo ở Việt Nam, Lê Văn Duyệt, hổ tướng cuối
cùng của Gia Long, với tư cách là thống đốc Nam Kỳ, hầu như đã hoàn
toàn được tự trị cho đến lúc chết năm 1832. Vậy để khởi đầu, nhà
vua đã đáp ứng những kiến nghị xin cấm đạo vào đầu thập niên 1820
(Vk.1) bằng một chiếu chỉ năm 1826, chỉ định cư trú cho tất cả các thừa
sai phải sống ở kinh đô Huế. Tuy nhiên, lúc bấy giờ số người theo đạo
đông đảo đã bắt đầu gây lo ngại : Ước lượng có khoảng trên
300.000 giáo dân rải rác trong cả nước, đa số tập trung ở Bắc Kỳ .
Hơn nữa sự dính líu của các tín đồ Kitô giáo vào các cuộc nổi loạn
lớn chống lại vương quyền ( 1826-1828, 1833-1835) đã làm cho họ bị coi
là những thành phần bất hảo. Người Kitô giáo ở Bắc Kỳ được coi
như cùng phe với nhóm giả danh nhà Lê muốn chiếm lại ngai vàng. Năm 1830,
nhà vua ban hành du cấm đạo, ra lệnh bắt giữ tất cả các giáo sĩ và đốt
phá các nhà thờ. Sau khi có bằng chứng về mối liên hệ của các tín đồ
Kitô giáo với cuộc nổi loạn của con nuôi Lê Văn Duyệt là Lê Văn Khôi
ở Nam Kỳ( tháng 7- 1833), Minh Mạng còn phê chuẩn bách hại hơn nữa vào năm
1836. Theo sau là những vụ hành hình và các chiếu chỉ khác ra lệnh trục
xuất vào cuối thập niên 1830, và đỉnh cao của cuộc bách hại là hành
hình 11 giáo sĩ Việt Nam vào năm 1840. Chỉ đến khi người Anh tấn công
vào Quảng Đông trong trận chiến tranh nha phiến (1840-41), cuộc bách hại mới
tạm ngưng vì sợ sự can thiệp từ bên ngoài. Việc đình hoãn sự bách hại
được người kế vị Minh Mạng là Thiệu Trị ( 1841-47) tiếp tục duy trì
cho đến những tháng cuối cùng của triều đại ông.
Một đoàn tàu gồm sáu chiếc, dưới quyền
chỉ huy của đại tá Cécille, được phái đi cùng với đoàn ngoại giao của
Lagrené vào năm 1844. Nhiệm vụ rõ ràng của nó là đi tìm một điểm tựa
trong vùng Đông Á. Guizot muốn kiếm một căn cứ hải quân trong vùng Đông
Á, Để người Pháp khỏi lệ thuộc vào các hải cảng đang nằm trong tay
của người Anh, Tây Ban Nha hoặc Bồ Đào Nha. Đà Nẵng nằm trên duyên hải
miền Trung Việt Nam đã được coi là một khả năng. Cảng ấy đã hứa nhường
cho Pháp theo những điều khoản của hiệp ước Việt- Pháp 1787, nhưng hiệp
ước ấy đã không được phê chuẩn và không có hiệu lực. Tuy nhiên Đà
Nẵngvẫn là một cảng hấp dẫn đối với hải quân Pháp. Nó nằm ngay giữa
bờ biển việt nam, rất gần với cảng của Trung Quốc. Vịnh Đà Nẵng
là một nơi rất tốt để tàu bỏ neo và có đường vào nội địa đền
kinh đô Huế. Năm 1839, một thuyền trưởng tàu chiến Pháp, đại uý
Fourichon đã đề nghị cứu xét Đà Nẵng xem có thích hợp cho một căn cứ
hải quân không. Đề nghị này đã bị bộ hải quân làm ngơ, nhưng sau này,
vào tháng 7-1834, Ratti-Menton, một lãnh sự Pháp ở Trung Quốc lại đề nghị
một lần nữa. Tuy nhiên, Guizot rất muốn tránh nguy cơ xảy ra rắc rối chính
trị với người Việt Nam, nên đã tuyên bố không tán thành Đà Nẵng, mà
chọn một nơi xa xôi hơn, đảo Basilan trong quần đảo Sulu, Nhưng đảo
Basila lại tỏ ra ở ngoài tầm tay, vì mặc dù người Pháp đã dàn xếp
được những thoả thuận về tài chánh với quốc vương Sulu, người Tây
Ban Nha, lấy cớ đảo Basilan là một vùng thuộc lãnh thổ Philippines, nên
đã ngăn cản việc mua bán. Người Pháp còn đang quanh quẩn tìm một chỗ
khác để thay thế, thì lúc ấy các thừa sai Pháp ở Việt Nam kêu gọi hải
quân Pháp can thiệp và sự trợ giúp của ngành ngoại giao đã làm cho
chính quyền Pháp lại chú ý đến Đà Nẵng.
Từ trước đã có trường hợp hải quân Pháp can thiệp hữu hiệu, nhân danh các thừa sai ở Việt Nam. Ngay trước
khi đoàn tàu của đại tá Cécille đến Việt Nam, đại tá Pavin- Levéque đã
vào cảng Đà Nẵng tháng 10-1842 và đã thuyết phục được các quan của
vua Thiệu- trị thả năm thừa sai đang bị cầm tù. Việc này diễn ra một
cách ôn hoà, Nhuưng đoàn tàu Pháp dưới sự chỉ huy của đại tá
Cécille, chỉ cần đôi chút khiêu khích để có dịp phô trương sức mạnh.
Cécille đã được Guizot cho phép trợ giúp các thừa sai nếu như sự thể
khả dĩ làm được, mà không gây hệ luỵ cho nước Pháp.
Trong thập niên kế tiếp, các cuộc can thiệp của hải quân nhằm bảo
vệ các thừa sai ngày cáng trở nên quyết liệt và cuối cùng dẫn đến bạo
động.
Tháng 6-1846, đại tá Fornier-Duplan được phái đến đòi Việt Nam thả
Đức cha Lefebvre.Giám mục Isauropolis và đại diện tông tòa giáo khu Nam Nam
Kỳ, ra khỏi nhà tù ở Huế. O⮧ đã thành công trong việc dàn xếp cho Đức
cha Lefebvre đi Xingapore. Tuy nhiên, Đức cha Lefebvre đã lập tức quay trở lại
Sài Gòn và đã bị bắt. O⮧ lại được giải cứu, lấn này qua trung gian
của một thuyền trưởng hải quân Anh, nhưng ông lại xâm nhập vào Sài
Gòn. Cuối cùng tháng 4-1847 một tàu buồn của Pháp, Chiếc La Gloire và một
tàu chiến nhỏ, chiếc La Victorieuse được phái đến đòi thả đức giám
mục Lefèbvre -Lúc ấy đã được tự do và đòi tự do tôn giáo cho đạo
Kitô. Hậu quả chuyến thăm này thật tai hại. Nó đưa đến việc tàu
Pháp bắn phá Đà Nẵng, khiến năm tàu của Việt Nam bị đánh chìm và một
số thuỷ thủ Việt Nam bị giết trước khi lực lượng Pháp bỏ đi. Các
bản tường trình tuy rất khác biệt nhau, nhưng đều thống nhất trong việc
mô tả sự thiện chí của viên tư lệnh Pháp. Đại tá Pierre, trong việc
tôn trọng những nghi thức bình thường khi quan hệ với triều đình Việt
Nam. Sự ngạo mạn của La Pierre đã khiêu khích phía Việt Nam chuẩn bị phản
công bằng hải quân và La Pierre cho đó là mọt đe doạ sẽ tàn sát lực lượng
Pháp. Đó là lý do mà sau này ông đưa ra để biện minh cho việc bắn phá.
Các sự phiền nhiễu mà thừa sai Pháp tại Việt Nam phải chịu ngày
càng gia tăng là do hậu quả của cuộc tấn công này. Đối với người Việt
Nam, hành động của người Pháp có tính cách ngạo mạn và hung hãn, nhưng
nhất là thiếu dứt khoát. Hành động bắn phá của La Pierre không được
tiếp tục theo đuổi, mà cũng không có một lời giải thích, Kết quả
đem lại trái với mục đích của việc can thiệp, nó khiêu khích sự trả
thù. Vua Thiệu - Trị từ trước đã bắt đầu tỏ dấu sẵn lòng nhân nhượng
đòi hỏi của Pháp về vấn đề tôn giáo, nay nhất định quay về lập
trường cứng nhắc cũ, Ông ban hành một lúc bốn chiếu chỉ cấm đạo
Kitô. Mặc dầu ông mất trong vòng vài tháng sau cuộc tấn công của Pháp,
sự thách thức của ông đã tạo một tiền lệ cho người kế vị là vua
Tự Đức. Tự Đức tiếp tục biểu lộ lòng tức giận đối với cuộc tấn
công Đà Nẵng, nhưng ông còn có một lý do khác cho việc bách hại đạo
quyết liệt. Đó là sự biểu lộ thiện cảm của người Kitô giáo đối
với quyền nối ngôi của anh ông, thái tử Hồng Bảo. Do quyền kế vị của
mình bị thách thức và do còn nhỏ tuổi nên bị lệ thuộc vào các cố vấn,
Tự Đức đã ban hành vào năm 1851 (Vk.2) và năm 1855, những chiếu chỉ cấm
đạo khắc nghiệt chưa từng thấy. Mặc dầu lời lẽ rất nghiêm khắc,
các chiếu chỉ được các quan chức ở tỉnh thi hành rất tuỳ nghi. Ngoài
những vụ trục xuất và cầm tù, chỉ có hai linh mục Pháp và khoảng mười
giáo hữu Việt Nam bị hành quyết từ 1853 đến 1856. Chỉ sau khi người Pháp
bắn phá Đà Nẵng lần thứ hai 1856, mở đầu cho cuộc tấn công viễn
chinh của Pháp vào năm 1858 mức độ thi hành các chiếu chỉ cấm đạo mới
đột ngột gia tăng. Điều này là khởi đầu tiêu biểu, sau này trở nên
quen thuộc trong ba thập niên. Hiện tượng quần chúng tấn công các tín đồ
Kitô giáo mỗi khi Pháp can thiệp hoặc tấn công Việt Nam vì lý do chính trị.
TÀI LIỆU ĐỌC THÊM:
CÁC VĂN KIỆN
1. Kiến
nghị của các sĩ phu do thượng thư bộ hình, dâng lên vua Minh Mạng, Huế,
tháng 8 năm 1826.
Đạo này giả dối và trái với đạo lý đích
thực. Nó dụ dỗ nhân dân và lạm dụng lòng chất phát của họ, nó dùng
hoả ngục và cực hình để doạ dẫm những người yếu vía, và hạnh
phúc thiên đàng để lôi kéo những người khác. Nó đã lộng đến mức dám
in ra lịch riêng và còn có cả toà án riêng để xét xử… Từ khi đạo này
vào nước ta, hàng ngàn người đã đến khắp cả các tỉnh tuyến xưng về
đạo. Những người bị tiêm nhiễm giáo lý của đạo này trở nên cuồng
nhiệt đến độ mê muội và rảo khắp nơi như người điên.
Tín đồ này không tôn trọng tinh thần trong
sáng: Họ không thờ cúng tổ tiên. Họ ngày càng đông đảo và liên tục
xây thêm nhà thêm nhà thờ mới. Đó chính là lý do khiến chúng tôi ngước
mắt lên xin hoàng thượng chấn chỉnh lại những việc sai trái này.
(L.E.Louvet, La Cochin chine religious (2 tập, Paris, 1885), tập 2 trang 504-505).
2. Vua Tự
Đức: Chiếu chỉ cấm đạo Kitô 30 tháng 3 năm 1951
Chiếu chỉ
Giáo lý của Giêsu có nguồn gốc từ những
người châu Âu. Nó ngăn cấm sự thờ cúng tổ tiên và thần linh. Để làm
người ta lạc hướng và u mê, nó nói về Trời và nước Thánh. Biết rõ
luật pháp của nước ta không dung thứ được giáo lý độc ác ấy, những
kẻ sản sinh nó đã đưa ra hình ảnh một Giêsu bị hành hình, là thầy của
họ, để dụ dỗ những kẻ ngu muội và làm cho họ đối đầu với cái
chết mà không sợ sự sợ hãi, ăn năn. Thật là một ảo tưởng tệ hại!
Thật là một nỗi ám ảnh lạ kì.
Dưới thời vua Minh Mạng, từ thờ phượng
phi nghĩa này đã bị cấm bởi nhiều chiếu dụ. Mỗi khi một người Kitô
giáo không chịu bỏ đạo thì đều bị trừng phạt nặng nề, lập tức và
không thương tiếc. Từ thời vua Thiệu Trị, nhiều lệnh cấm cái giáo lý
ương ngạnh này đã được ban hành . Chỉ trừ những người già cả và t
tàn tật bệnh hoạn, không có người Kitô giáo nào bướng bỉnh được miễn
thứ cả.
Đó là lý do khiến các bậc tiền bối của
ta lúc nào cũng rất thận trọng, chính xác và khôn ngoan trong hành động
để loại trừ những giáo điều ác độc của đạo ấy. Qua việc tuân thủ
đều đặn các nghi thức, học hỏi về âm nhạc và một kiểu ăn mặc
đoan trang, họ đã đạt tới một trình độ văn hoá cao, nền văn minh của
ta đặt cơ sở trên phép xử sự hợp lý, nhưng nó sẽ mau chóng bị phá
huỷ, một khi cái giáo điều của những kẻ lòng còn man rợ và tính như
thú vật này được thực hành.
Khi lòng người hư hỏng mà k h ông chịu lập
tức sửa đổi, tình cảm đạo đức chân chính sẽ bị bóp nghẹt. Do đó
cấm chỉ những thói xấu và truyền bá sự hiểu biết, là điều rất có
lợi cho đạo đức của các thế hệ mai sau.
Ta, Tự Đức, luôn trung thành với những tập
tục cổ xưa, là lắng nghe và nhận xét trong mọi hành động, phán đoán
và mệnh lệnh, lưu ý những điều đúng đắn, học hỏi cẩn thận những
điều hay có liên quan, đã uỷ thác cho các triều thần của ta nộp một
phúc trình về vấn đề đã được triển khai lên ta qua cơ mật Viện, về
sự cần thiết phải cấm cái đạo độc ác của Giêsu. Đây là những điều
các triều thần đã khuyên ta:
Các giáo sĩ châu Âu sẽ phải
ném xuống sông hoặc xuống biển sâu, vì vinh quang của đạo đích thực.
Các giáo sĩ Việt Nam dù có đồng ý bước qua thập giá hay không, đều bị
chặt làm đôi, để mọi người đều biết sự nghiêm minh của luật
pháp.
Ta đã xem xét những đề nghị và thấy
chúng phù hợp với lương tri. Các quan đã được lệnh thi hành, nhưng phải
kín đáo chứ không tuyên bố. Như vậy, các giáo sĩ châu Âu lén lút xâm
nhập vào nước ta và đi khắp các tỉnh để lừa dối và dụ dỗ lòng người,
ai tố cáo và giao nộp họ cho các triều thần, sẽ được thưởng trước
hết là tám lạng bạc, và sau đó là một nửa tài sản của những ai đã
bảo vệ che giấu họ: Nửa còn lại sẽ xung vào công quỹ.
Còn về những người đã che giấu các giáo
sĩ châu Âu ấy, dù chức lớn hay nhỏ, thời gian chóng hay chầy, tất cả
đều bị chém làm đôi và ném xuống sông sâu, trừ những trẻ em dưới
tuổi biết suy nghĩ sẽ bị gởi đi khỏi làng. Những người vắng mặt và
không hay biết về việc giáo sĩ người Âu được dấu trong nhà sẽ khỏi
bị thụ hình.
(Bản dịch
của Đức cha Retord, biên niên sử về việc truyền bá đức tin, 1852, XXIV,
trg 11, ff).
(1) Mặc dầu các hoàng đế Việt Nam (hay
vương) đều cho mình cùng có một vai trò đạo lý và các đặc tính tinh
thần như các hoàng đế Trung Quốc, người Pháp thường có thói quen, gọi
họ là “Vua”.
B. NHỮNG KÊU GỌI - THAM KHẢO
VÀ QUYẾT ĐỊNH.
Sự rạn nứt giữa hàng giáo phẩm công giáo
và nhà nước kéo dài từ 1830 đã chấm dứt, với việc hàng giáo phẩm ngả
hẳn sang hướng đối nghịch sau các cuộc biến động tháng năm và tháng
sáu trong cuộc cách mạng năm 1848. Việc Louis Napoléon Bonaparte lên làm quốc
trưởng đầu tiên của đệ nhị cộng hoà, đã đánh dấu bước khởi đầu
sự liên kết mật thiết giữa Giáo hội và chế độ bảo thủ mới. Các
giám mục công giáo đã công khai ủng hộ ứng cử viên quốc trưởng Napoléon
và đáp lại, họ được hứa hẹn một chương trình rộng lớn về các nhượng
bộ cho lợi ích của công giáo.
Sau cuộc đảo chánh năm 1851, tạo nên đệ
nhị đế chế, sự ủng hộ của các giáo sĩ cho Louis Napoléon lúc bấy giờ
là Napoléon đệ tam còn mạnh hơn nữa và kéo dài cho đến khi Napoléon can
thiệp vào việc chống lại các quyền lợi giáo hoàng trong cuộc chiến
tranh giữa Ý và Áo năm 1859.
Việc Napoléon III xích lại gần với Giáo hội
công giáo đã khuyến khích các thừa sai lên tiếng bày tỏ nhu cầu nhiều
hơn, và là nguyên do giúp cho sự than phiền của các thừa sai lúc bấy giờ
được dễ dàng chuyển lên cấp cao nhất của chính phủ.
Dù vậy, tương quan giữa áp lực của thừa
sai và hành động của chính phủ không hẳn là đơn giản khuynh hướng ủng
hộ các giáo sĩ của chế độ Bonaparte trong thập niên 1850, không tự nó
giải thích rằng Napoléon III sẵn lòng can thiệp chỉ vì các thừa sai ở
Việt Nam. Việc thi hành chính sách nhà nước Đông Nam Á liên hệ rất mật
thiết với ý niệm của Napoléon về quyền lợi của chính triều đại mình
và của Pháp, cũng như với sự quan tâm của ông nhằm duy trì sự ủng hộ
của giáo sĩ. Nếu ước muốn bảo vệ lợi ích của các thừa sai mà
Napoléon đã công bố, có đưa đến một sự can thiệp nào của Pháp ở Việt
Nam, thì đó không hẳn là mục đích cuối cùng trong chính sách của ông.
Trong những năm đầu tiên của đệ nhị cộng
hoà, chính phủ không quan tâm gì đến vùng Đông Á. Việc rút phái bộ ngoại
giao ở Trung Quốc về còn được cứu xét như một biện pháp kinh tế khả
dĩ vào năm 1849. Nhưng trong thời gian 1850-1851, những than phiền của các thừa
sai ở Việt Nam lẫn Trung Quốc đều gia tăng. Đặc biệt là những phản
kháng của phái bộ ngoại giao ở Trung Quốc và của chủng viện Hội thừa
sai Hải ngoại, sau khi các chiếu chỉ cấm đạo khắc nghiệt của Tự Đức
được ban hành vào năm 1851. Giữa năm 1852 tám Giám mục ở các giáo khu Viễn
Đông đệ trình lên Napoléon III một thỉnh nguyện, nêu rõ chính quyền
Pháp thiếu đáp ứng đối với sự bách hại các thừa sai khắp Đông Á,
đặc biệt là ở Triều Tiên, Trung Quốc và Việt Nam, gây nên một cảm tưởng
về sự yếu đuối của Pháp. Họ yêu cầu phái đi một lực lượng hải
quân nhằm đẩy mạnh uy tín của Pháp.
Tháng tám và tháng chín năm
1852, lãnh sự Pháp ở Trung Quốc, Comte de Bourboulon gởi về những công văn
nhiều chi tiết hơn yêu cầu can thiệp trên qui mô lớn chưa từng có. Đó
là những công văn được soạn thảo bởi sự hợp tác của linh mục
Libois, thuộc Hội thừa sai hải ngoại. Kể lại tin tức về việc hành
hình cha Bonnard và cha Schoeffler mới diễn ra ở Việt Nam, Bourboulon đề nghị
một cuộc viễn chinh để đòi hỏi một hiệp ước thương mại và áp đặt
người Việt Nam phải nhân nhượng về tôn giáo. Ông đề nghị giữ lấy
Đà Nẵng nhằm bảo đảm cho việc Việt Nam tuân thủ hiệp ước ấy.
Ban đầu, Hải quân và Quai d’Orsay có đáp
ứng thuận lợi đối với các đề nghị ấy và chuẩn bị đề thi hành.
Nhưng khi suy nghĩ kỹ hơn Bộ Hải quân thấy dự án ấy đòi hỏi quá nhiều
tài nguyên. Thế rồi việc giặc Thái bình chiếm miền Nam Trung Quốc vào
đầu năm 1853, đã đột ngột thay đổi ưu tiên về sự quan tâm của Pháp
ở trong vùng, chuyển sự quan tâm từ Việt Nam sang các miền duyên hải
Trung Quốc, đặc biệt là Thượng Hải, nơi các cộng đồng người Pháp
thương gia cũng như thừa sai, đang bị giặc Thái bình bao vây. Việc đã
gây ảnh hưởng quan trọng hơn trong sự trì hoãn can thiệp của Pháp vào
Việt Nam là cuộc khủng hoảng ở Cận đông ngày càng sâu đậm dẫn đến
cuộc chiến tranh Crimée năm 1854. Cuộc xung đột này hầu như đã thu hút tất
cả các tài nguyên quân sự và hàng hải và làm tê liệt mọi khả năng hành
động của Hải quân Pháp chống Việt Nam trong hai năm sau đó.
Tuy nhiên, sự nhiễu hại mà các thừa sai ở
Việt Nam phải chịu tại địa phương vẫn là một vấn đề cấp bách.
Khi ông giải quyết vấn đề này bằng sức mạnh trong lúc còn chiến tranh
ở Crimée, người Pháp phải cử một phái bộ ngoại giao không vũ trang tới
Huế, hy vọng thương thuyết được một giải pháp. Charles de Montigny, phó
lãnh sự ở Thượng Hải, đã đại diện đi thương thuyết một hiệp ước
thương mại ở Thái Lan, theo mô hình của một hiệp ước mà người Anh mới
đạt được, nhận được lệnh mở rộng nhiệm vụ ngoại giao sang Việt
Nam, Ông được chỉ thị phải ép người Việt Nam một cách quả quyết
và kiên trì hầu đạt được một hiệp ước về thương mại và nhân nhượng
về tôn giáo. Nhưng việc Montigny đến Việt Nam bị trì hoãn khá lâu. Sau
khi ký hiệp ước với Thái Lan, ông quay sang Cam Bốt để theo đuổi một
cơ hội c hớp nhoáng, nhằm đạt được một hiệp ước tương tự. Trong
lúc ấy, một sĩ quan hải quân Pháp được gởi đến Đà Nẵng nhằm chuẩn
bị con đường cho Montigny thương thuyết với triều đình Huế. Giữa
tháng 9 năm 1856, thuyền trưởng Lelieur của tàu Catinat đã bị các viên chức
Việt Nam trục xuất khỏi cảng Đà Nẵng khi ông định trình thông báo
chính thức của phái bộ Montigny. Bực tức vì không tống đạt được
văn bản về những đòi hỏi mà Montigny dự tính, Lelieur bất chấp chỉ thị
và đã bắn phá Đà Nẵng. Sau đó ông cho đổ bộ một lực lượng lên bờ
bít miệng sáu mươi khẩu súng của pháo đội Việt Nam bảo vệ vịnh Đà
Nẵng. Tạm thời bị rúng động bởi cuộc tấn công, triều đình Việt
Nam khi tiếp xúc với người kế vị Lelieur, thuyền trưởng Collier của tàu
Capricieuse, đã cho phép chấp thuận
chính thức đề nghị thương lượng của Pháp. Tổng đốc tỉnh Quảng Nam
thay mặt triều đình trả lời đầu tháng 11 năm 1856, đã đồng ý thương
thuyết một hiệp ước “theo đúng với luật lệ Việt Nam”. Nhưng cuối
cùng, Montigny đến Việt Nam vào cuối tháng giêng năm 1857, phe chủ chiến
ở triều đình Huế đã lật ngược lại chính sách đó. Vì thế khi
Montigny gặp phái đoàn Việt Nam tháng 2 năm 1857, ông được cho xem một bản
dự thoả hiệp ước với lời lẽ khinh thường Napoléon III và chỉ đưa
ra những gì mà người Pháp hoàn toàn không muốn. Sau hai tuần vật lộn
vô ích, Montigny đã bỏ dở cuộc thương thuyết và rút đi qua cảng Đà Nẵng,
để lại một bản dự thảo đề nghị, trong đó có điều khoản, đạo công
giáo phải được thừa nhận như “một trong những tôn giáo” của Việt
Nam. Những kẻ chủ trương chống Pháp ở triều đình Huế có vẻ như thắng
thế, về việc Montigny rút đi êm xuôi đã xác nhận sự bất lực của
Pháp. Như một bài thơ tiếng Việt sau này đã diễn tả điều ấy: “Người
Pháp sủa như chó, nhưng chạy dài như dê”.
Việc gởi một đoàn quân viễn chinh qua Việt
Nam cuối cùng vẫn do cá nhân Napoléon III quyết định, trái với ý muốn của
hầu hết các bộ trưởng, sau một loạt lời kêu gọi của những đại diện
cho lợi ích các thừa sai. Hoàng hậu Eugénie có liên hệ mật thiết với
nhóm giáo sĩ trong triều đình và đặc biệt có thiện cảm với hoạt động
của các thừa sai, được coi như là người có công ảnh hưởng đến quyết
định này. Vai trò của bà có lẽ là giúp cho các thừa sai và những người
ủng hộ họ trong giới hải quân và ngoại giao dễ dàng được gặp nhà
vua.
Tháng giêng năm 1857 cô Huc, một thừa sai
dòng Lazarít đã trực tiếp viết thư cho Napoléon III thuyết phục nhà vua gởi
một đội quân viễn chinh sang để thôn tính Việt Nam. Mặc dầu Huc chưa về
đến Việt Nam, vẫn đóng vai trò phát ngôn viên cho linh mục Libois, bạn
thân của ông đang làm đại diện cho Hội Thừa sai Hải ngoại ở Hồng Kông.
Về phần Libois, ông đã từng gây sức ép với lãnh sự Pháp ở Quảng Đông
làm cho các Bộ trưởng hiểu rõ về những khó khăn của các thừa sai ở
Việt Nam.
Trong thư gởi cho nhà vua, (vk.3), cố Huc đã
đặc biệt nhấn mạnh về những lợi ích vật chất của việc đánh chiếm
Việt Nam, cũng như sự cần thiết phải bảo vệ các thừa sai. Kết quả
trực tiếp do lời kêu gọi của cố Huc, là tháng tư 1857 Napoléon III đã
thành lập một uỷ ban nhỏ dưới quyền nam tước Brenier, một viên chức
cao cấp trong bộ ngoại giao, để nghiên cứu đề nghị của cố Huc. Thành
phần của uỷ ban Brenier phần lớn là nghiêng về phía ủng hộ đề nghị
ấy: nó gồm có hai sĩ quan hải quân, đô đốc Fourichon và đại tá
Jaurès. Cả hai đã từng phục vụ ở Trung Quốc và tích cực ủng hộ việc
can thiệp. Và chính Brenier cũng có vẻ ủng hộ đường lối này. Tháng 5 năm
1857, uỷ ban đề nghị áp đặt sự bảo hộ của Pháp vào Việt Nam (vk.4,
5). Trong số những nhân chứng được uỷ ban phỏng vấn - Cố Huc, Lm
Chamaison và đức cha Pellerin, giám mục ở Biblos và đại diện tông toà ở
Bắc Nam Kỳ. Tất cả đều là tiêu biểu cho những lợi ích trong việc
Pháp tìm được một chỗ đứng chính trị tại Việt Nam. Giám mục
Pellerin đóng vai trò hàng đầu cùng với cố Huc, trong việc vận động sự
can thiệp của Pháp. Sau khi cung cấp chứng cớ cho uỷ ban, Pellerin tổ chức
một chiến dịch vận động công chúng ủng hộ cuộc viễn chinh, thông qua
anh em nhà Vueillot đáng sợ lúc ấy đang điều khiển tờ l’Univers, cơ
quan ngôn luận tích cực nhất của các giáo sĩ. Hai lần được Napoléon hỏi
đến cuối tháng sáu và cuối tháng tám, chính Pellerin đã giảng cho các
tín hữu đông nghẹt ở nhà thờ chính toà Notre Dame và tại Thánh đường
Thánh Laurent về số phận của các thừa sai ở Việt Nam.
Phản ứng nói chung là không thuận lợi của
các bộ trưởng đối với những đề nghị của uỷ ban Brenier cho thấy
vai trò nổi bật của cá nhân Napoléon III trong quyết định này. Bộ trưởng
ngoại giao Walewski, mặc dầu lúc đầu không tán thành việc can thiệp, đã
phải chiều theo quan điểm của Napoléon. Khi trình bày bản phúc trình của
Brenier cho một nội các thiếu thiện cảm cứu xét vào giữa tháng bảy
1857 và với sự vắng mặt của nhà vua, Walewski đã che dấu cho đến cuối
cuộc thảo luận, không cho biết là trên nguyên tắc nó đã được nhà vua
quyết định. Chỉ đến khi các bộ trưởng nhận ra họ đã bị lừa, mà
bộc lộ những ý kiến thẳng thắn trái với quan điểm của nhà vua, họ
mới tỏ ra đồng ý với cuộc viễn chinh (vk.6).
Napoléon III không chủ yếu quan tâm đến việc
bảo vệ các thừa sai, nhưng vì vấn đề ấy có tầm mức rộng lớn hơn,
là củng cố uy tín của Pháp ở phương Đông. Hơn nữa, các chiến lược
và vật chất cũng như chi phí và tầm mức của việc can thiệp có vẻ như
được tính toán kỹ. Sau khi quyết định vào tháng bảy, Napoléon do dự
thêm bốn tháng nữa về phương thức tiến hành. Mãi cho đến ngày 21
tháng 9 năm 1857, mức độ của cuộc viễn chinh cũng như những điều kiện
rõ ràng của nó mới được quyết định. Điều này chủ yếu là do những
hệ luỵ về ngoại giao và khó khăn trong việc tiếp vận gây ra do cuộc khủng
hoảng lớn đang diễn tiến ở Trung Quốc.
Một trở ngại có từ lâu đối với việc
Pháp can thiệp vào Việt Nam, là sợ người Anh không hài lòng. Chắc chắn
là ý muốn cạnh tranh với người Anh đã kích thích người Pháp mở rộng
hoạt động ngoại giao và hải quân ở vùng Đông Á, nhưng người Pháp vẫn
thận trọng không muốn tỏ ra thách thức sự quan tâm của Anh. Khi cuộc
chiến Crimée bắt đầu vào năm 1854, Napoléon đã xích lại gần thành đồng
minh của Anh, thân thiết hơn bất cứ người tiền nhiệm nào của ông, từ
thời phục hưng. Nhưng mặc dù là đồng minh với nhau ở vùng Cận Đông,
hai nước vẫn cạnh tranh nhau tại Viễn Đông và do đó cần tránh bất cứ
va chạm nào. Quyết định của Napoléon gởi một đội quân qua Việt Nam
có thể dẫn đến nguy cơ ấy. Sự phát triển của cuộc khủng hoảng ở
Trung Quốc đã ảnh hưởng đến thời điểm, mức độ và mục tiêu của
việc Pháp can thiệp vào Việt Nam.
Ban đầu còn ngần ngại không muốn hành động
chung, đến năm 1856, các nhà hoạch định chính sách ANh và Pháp đã nhận
ra quyền lợi chung, khi phối hợp các chiến lược gây sức ép với Bắc
Kinh. Đã từ lâu, người Anh không được hài lòng với những điều khoản
đã đạt được trong hiệp ước Nam Kinh 1842. Mặc dầu những hạn chế
trong độc quyền ở Quảng Châu đã được bãi bỏ và thêm bốn cảng ở
bờ biển nữa được mở cửa cho các tàu Anh ra vào, tất cả các cảng
khác vẫn còn đóng cửa và việc vào sâu trong đất liền vẫn bị cấm.
Giới thương gia Anh Quốc, ở địa phương cũng như ở chính quốc, tin rằng
thị trường khổng lồ của Trung Quốc vẫn chưa được khai thác hết, và
uỷ viên mới của họ ở Hồng Kông, ngài John Bowring, một nhà chủ trương
tự do mậu dịch đã nhiệt thành ủng hộ lập trường của hộ. Tuy nhiên
người Pháp lại ít bực bội về những hạn chế về mậu dịch hơn người
Anh, bởi vì các doanh nghiệp Pháp vẫn chưa quan tâm đến thị trường
Trung Quốc. Chắc chắn họ cũng muốn xâm nhập vào thị trường này, nhưng
lúc ấy họ trách cứ Trung Quốc phần lớn về việc hành hình một thừa
sai Pháp, Fr. Chapdelaine năm 1855. Việc xử chém và Pháp phân thây Chapdelaine
theo lệnh của các quan Trung Quốc, không phải chỉ vì lý do tôn giáo: nó
là một thách thức đối với uy tín của Pháp. Nó cũng tiêu biểu cho sự
thoái bộ trong chính sách của lãnh sự quán ở Quảng Châu muốn theo đuổi
một loạt những mục tiêu tương lai về thương mại và ngoại giao thông
qua việc mở rộng hoạt động thừa sai ở Trung Quốc. Mục tiêu của người
Pháp có thể khác với mục tiêu của người Anh, nhưng chúng không đối
nghịch nhau. Hơn nữa, hai muốn đều muốn thiết lập quan hệ ngoại giao
trực tiếp với triều đình Trung Quốc. Cả hai đều nhằm ép buộc người
Trung Quốc chấp nhận sự đại diện ngoại giao thường trực của họ ở
Bắc Kinh.
Uỷ viên của Anh ở Hồng Kông, ngài John
Bowring và lãnh sự Parkes ở Quảng Châu, đã đi đầu trong việc đưa vấn
đề này ra. Trong hơn một năm, cả hai viên chức người Anh này đã tìm cơ
hội để tái thương thuyết những điều khoản của hiệp ước, nếu cần
bằng cách khiêu khích gây hấn. Cuối năm 1856, khi mà những giao dịch của
người Anh và Pháp với Trung Quốc trở nên gay gắt hơn, các nhà ngoại
giao của hai nước đã nhận được lệnh tổ chức một cuộc can thiệp
chung, để theo đuổi mục tiêu của mỗi bên. Khi sự kiện mũi tên ở Quảng
Châu khơi mào cho sự gây hấn giữa Anh và Trung Quốc vào năm 1857, người
Pháp chỉ thị cho đô đốc Guérin, tư lệnh hạm đội Pháp ở Viễn Đông,
triển khai lực lượng của mình hỗ trợ cho hải quân Anh, nhưng khi cuộc
khủng hoảng ra trầm trọng hơn, người kế vị của ông, đô đốc Rigault
de Genouilly được lệnh phối hợp trực tiếp với hải quân Anh.
Việc phối hợp hoạt động hải quân giữa
Anh và Pháp chống Trung Quốc là một tình huống khích lệ đối với những
người chủ trương đưa quân Pháp đóng chiếm Đà Nẵng. Việc Anh mang ơn
sự giúp đỡ của Pháp trong việc chống Trung Quốc, có thể làm giảm bớt
bực bội của họ khi thấy Pháp lập được một chỗ đặt chân thường
trực ở Việt Nam. Còn khích lệ hơn nữa đối với người Pháp, là sự
bùng nổ cuộc nổi loạn của binh lính bản xứ ở Ấn Độ vào tháng 5 năm
1857. Cuộc nổi loạn không những làm cho người Anh phải đưa một ít lực
lượng của họ từ Trung Quốc về Ấn Độ và lệ thuộc nhiều hơn vào
quân đội và tàu bè Pháp ở duyên hải Trung Quốc mà làm cho các nhà hoạch
định chính sách của Anh không còn quan tâm gì đến việc Pháp can thiệp
nhằm bảo vệ những thừa sai của họ đang bị sách nhiễu tại Việt Nam.
Mặc dầu có những điều kiện thuận lợi
ấy, Napoléon III vẫn do dự trong việc chấp thuận một cuộc viễn chinh tới
Nam Kỳ. Ông không dứt khoát được về mức độ của cuộc chinh phục và
ông cũng không muốn nhấn mạnh tính chất của cuộc viễn chinh vì lợi
ích tôn giáo. Quyết định của ông một phần tuỳ thuộc vào diễn biến
quân sự ở Trung Quốc lúc ấy còn kéo dài tới những tháng cuối năm
1857. Cuối cùng khi được khởi sự cuộc viễn chinh Nam Kỳ lại được thực
hiện trên những nguyên tắc khác với những gì được đề nghị từ ban
đầu. Uỷ ban Brenier đã đề nghị một lực lượng riêng gồm 2600 người
và 6 tàu chiến, hoạt động phối hợp với hạm đội hải quân ở Trung
Quốc. Thay vào đó, lực lượng bao gồm tất cả hạm đội ở Viễn Đông
lúc ấy đang chờ đợi chấm dứt cuộc gây hấn ở Trung Quốc, trước khi
hoạt động chống Việt Nam. Trong vòng vài ngày sau khi quyết định, tin tức
cho biết người Việt Nam đã hình thành một giám mục Đa minh người Tây
Ban Nha ở Đông Bắc Kỳ là Đức Cha Diaz. Napoléon nắm lấy cơ hội ấy và
mời chính phủ Tây Ban Nha tham gia cuộc tấn công người Pháp không mong đợi
nhiều lắm vào sức mạnh quân sự của Tây Ban Nha. Trong việc này nó chỉ
vỏn vẹn có một chiếc tàu và 450 quân sĩ, nhưng về mặt ngoại giao, Tây
Ban Nha có thể là một lá chắn tốt đối với sự phản đối của người
Anh.
Mục đích không rõ rệt của Napoléon được
phản ánh qua những chỉ thị mà ông ban cho đô đốc Rigault de Genouilly.
Ông này có thể thiết lập một nền bảo hộ hoàn toàn của Pháp trên
toàn lãnh thổ Việt Nam, như sự đề nghị của uỷ ban Brenier. Nhưng nếu
cần thiết và tuỳ theo thiện chí đáp lại của Việt Nam và tuỳ tình
hình địa phương, ông có thể ký một hiệp ước về thương mại và tôn
giáo, bảo đảm bằng việc thiết lập một căn cứ hải quân ở Đà Nẵng
(vk.7). Trên thực tế, Riggault đã được tự do muốn nhúng tay vào Việt
Nam đến mức độ nào cũng được.
CÁC VĂN KIỆN
3. Lm.
E.Huc - Thư gởi hoàng đế Napoléon III Paris, tháng giêng năm 1857.
... Tóm lại, việc Pháp có được một cơ sở
giàu có và hùng mạnh ở Viễn Đông là một điều cực kỳ quan trọng. Đứng
trên quan điểm nào thì Nam Kỳ cũng là nơi thích hợp với chúng ta nhất.
Chúng ta có quyền chiếm lấy nó và điều ấy cũng thực hiện dễ. Nước
Pháp sẽ chẳng phải tốn kém gì, mà điều đó chắc chắn sẽ mang lại của
cải và vinh quang cho đất nước. Người Anh đã nhòm ngó Đà Nẵng và họ
sẽ vào trước, nếu họ biết ta có quyền và biết về kế hoạch chiếm
đóng của ta… (Bộ ngoại giao, Paris, các văn kiện và tài liệu châu Á, tập
27).
4. Phúc
trình lần thứ 6 về biên bản của uỷ ban Nam Kỳ, ngày 16 tháng 5 năm
1857.
Hiện diện tại trụ sở Bộ ngoại giao:
- - Nam tước
Brenier, Chủ tịch Uỷ ban
- - Ông Crintrat,
Giám đốc thuộc Bộ
- - Ông Fleury,
Giám đốc thuộc Bộ Thương mại
- - Phó Đề đốc
Fourichon
- - Đại tá
Jaurès
- - Ông De Mofras,
thư ký.
- - Được mời
hiện diện trước uỷ ban.
- - Đức Cha
Pellerin, Giám mục ở Biblos, và đại diện tông toà địa phận Bắc Đàng
Trong.
- - Lm. Chamaison,
thừa sai ở Nam Kỳ.
... Ông chủ tịch hỏi Đức Cha Pellerin, Giám
mục Biblos liệu chúng ta ký hiệp ước mới có đủ chưa, hay chúng ta phải
chiếm đóng Nam Kỳ.
Đức Cha Pellerin trả lời rằng: Về việc ký
hiệp ước, ta chỉ cần tới được Huế và buộc nhà vua ký, ban hành một
chiếu chỉ và ra lệnh thi hành.
Vì các ông Cintrat và Fleury tỏ ra ngờ vực về
sự hữu hiệu đầy đủ của một biện pháp như thế đối với việc bảo
vệ những quyền lợi tôn giáo, thương mại và kiều dân, ông chủ tịch lập
lại câu hỏi một lần nữa.
Đức giám mục Biblos lập lại rằng, ý kiến
của ngài hoàn toàn chỉ có tính cách cá nhân, và không được chia sẻ bởi
các thừa sai khác, là việc ký kết một hiệp ước với nhà vua, sự hiện
diện của một lãnh sự, việc mở cửa các hải cảng và sự có mặt thường
xuyên của lực lượng hải quân để ký một hiệp ước, cũng bằng số
chi phí để chiếm lấy đất ấy, hoặc thiết lập một nền bảo hộ trên
đất ấy. Và ông hỏi Đức cha Pepperin: Chúng ta có nên dựa vào giá trị
của bản hiệp ước 1787 khi trình bày lập trường của ta không và sau hết
dân chúng sẽ dễ chấp nhận sự chiếm đóng, hay sự bảo hộ hơn?
Giám mục Biblos trả lời rằng, ngoài những
quyền mà ta có được do bản hiệp ước, chúng ta nên nại lý do cần thiết
phải đòi đền bù cho những thiệt hại, chẳng hạn n hư việc tử đạo
của các thừa sai, việc không thi hành các điều khoản đối với họ, việc
các quan bỏ thuốc độc vào nước uống của họ, việc tàn sát các người
theo đạo Kitô, sự lăng nhục đối với các nhà thương thuyết cuối cùng
của ta và sau hết, đối với lời đe doạ của ông M. Montigny về sự nổi
giận và trả đũa tức thời của Pháp. Còn về việc chiếm cứ hoàn toàn
và truất phế nhà vua, Đức cha cho rằng sẽ có lợi hơn, nếu ta chiều
theo tình cảm của nhân dân, bằng không sẽ nảy sinh những rắc rối trong
nước cũng như bên ngoài và theo ngài, nên bắt nhà vua ngay khi đến nơi và
vẫn để cho nhà vua có quyền trên danh nghĩa, nhưng vì rất có thể nhà
vua sẽ tự treo cổ cùng với quan đầu triều đình của mình ta sẽ phải
cai trị thông qua người kế vị vua, người này khó có thể cảm thấy bị
nhục giống như vị vua trước mà tự tử được. Việc giữ lại ngôi vua
và những lợi ích từ một nền hành chính công bằng và liêm khiết do người
Pháp điều khiển và mang lại, sẽ làm rạng danh nước Pháp, và sự bảo
hộ của Pháp sẽ được toàn thể nhân dân chấp nhận. Đức cha Pellerin còn
ngụ ý rằng những nỗ lực khai hoả của ta sẽ được sự giúp đỡ rất
nhiều của sáu trăm ngàn tín hữu công giáo người Việt, của đông đảo
c ác thầy giảng do các thừa sai đào tạo rất quen thuộc với phong cách
và tập quán của ta và hầu như với cả tiếng nói nữa, vì tất cả đều
nói và viết la tinh lưu loát, các thầy giảng này sẽ là vườn ươm nơi
ta tuyển các quan lại. Thông qua họ, chúng ta có thể cứu vớt một dân tộc
40 triệu người thoát khỏi sự áp bức mà các nhà lãnh đạo của họ hiện
đang bắt họ phải chịu...
... Ông Jaurès muốn biết việc thâu thuế có
dễ dàng không, có những loại thuế nào, và cách thâu thuế ra sao.
Giám mục Pellerin trả lời có hai loại thuế:
Thuế thân, một quan mỗi năm (1 fr 25), đàn bà và trẻ em được miễn. Và
thuế ruộng đất, mỗi giạ lúa nặng 150 cân Anh cho mỗi hecta, hoặc cho một
miếng đất trồng được 25 giạ. Việc phân chia các đơn vị hành chính hầu
như cũng giống của chúng ta, nên việc thâu thuế rất dễ. Hơn nữa, chúng
ta sẽ tìm thấy ở Huế, trong cung điện, nơi nhà vua một mình sống với
năm ngàn bà vợ, một kho tàng có thể trị giá tới năm mươi triệu francs...
... Ông chủ tịch yêu cầu Giám mục Pellerin
cho biết một số chi tiết về vấn đề thương mại.
Từ những tin tức mà vị giám mục cho biết
có vẻ như đất Nam Kỳ có khí hậu hiền hoà, đất đai màu mỡ, có nhiều
sông và kênh đào cắt ngang dọc và đưa nước tới. Đất ấy sản xuất
được nhiều tơ, đường, bông, lúa gạo, trái cây, thuốc lá, chàm, gỗ
xây dựng, gỗ tếch, gỗ căm xe, gỗ cẩm lai, cây có dầu, cây cà phê mọc
tốt, một vài con sông đầy những vàng và trên núi có than đá, đồng, sắt
và các khoáng chất khác. Đất ấy cũng sản sinh được ngựa tốt, mặc dầu
giống nhỏ, heo, bò, trâu, hươu, nai, heo rừng và đủ loại cầm thú. Miền
đất duyên hải và dưới sông thì đầy những cá. Rượu đế và rượu
rum thì được lên men từ gạo và đường. Tóm lại lượng thực rất đa
dạng, hiền lành, nhiều và rất rẻ, tất cả đều quan trọng cho cuộc viễn
chinh và chiếm đóng luôn.
Việc xuất cảng những sản phẩm này không
có gì khó, chủng loại và số lượng sẽ gia tăng, khi hàng hoá được bảo
vệ an toàn và dễ bán.
Còn về nhập cảng, người dân không cần
cù tí nào và họ sẽ lập tức dùng ngay rượu của ta, vải vóc, nhung lụa
và bông của ta, đồ sắt của ta và cả ngàn sản phẩm khác từ Paris mà
họ chưa hề biết.
Giám mục Pellerin còn cho biết chi tiết về
tình hình lạc hậu về công nghiệp của dân này.
Sau khi Pellerin và Chamaison đã rút lui, ông chủ
tịch nhắc nhở uỷ ban một lần nữa rằng, nếu chính phủ tung ra một cuộc
viễn chinh điều cần thiết là phải tránh sự phản đối của người
Anh, và ông chỉ thị cho uỷ ban phải lưu ý điểm quan trọng và khó khăn
này.
Ông Cintrat cho rằng khi quyết định tiến hành
một cuộc viễn chinh ở Nam Kỳ, thì không nên đặt vấn đề với người
Anh, vì như vậy sẽ tạo than phiền và cãi vã. Lúc ấy người Anh sẽ cảm
thấy bị xúc phạm khi ta vào Nam Kỳ một mình, mà điều quan trọng là ta
phải vào đó một mình. Nếu ta thông báo cho người Anh về ý định của
ta rồi lại làm theo ý ta mà không đếm xỉa gì đến phản ứng của họ,
những rắc rối khác mà ta phải tránh có thể xảy ra. Như thế, nếu quyết
định viễn chinh, ta nên tiến hành mà không thông báo cho nội các Anh và
Pháp phải hành động cương quyết và thẳng thừng…
Ông Fleury cho rằng trong những động cơ quyết
định cuộc viễn chinh của ta, phải là sự thông báo của ông De Montigny,
người đã một cách nào đó, cảnh cáo triều đình Huế và sự khả dĩ sẽ
gởi tới một lực lượng áp đặt.
Ông chủ tịch cho rằng tạm thời hiệp ước
1787, dù là khởi điểm cho sự thảo luận của chúng ta, được coi như gác
sang một bên, rằng sự thất bại của ông Montigny đã làm tình thế thay
đổi và quyền hạn của chúng ta cũng thay đổi rằng một cuộc thương thảo
có lẽ sẽ buộc chúng ta phải tham khảo và lưu ý đến những ý kiến
khác và rằng chúng ta phải tránh bất cứ điều gì có thể làm cho nước
Pháp mất tự chủ trong hành động. Ông cho rằng chúng ta phải làm cho
công cụ ộc này hoàn toàn là việc của người Pháp, một công cuộc vừa
có chính cách chính trị vừa có tính cách tôn giáo, với mục đích đòi bồi
hoàn cho việc các thừa sai Pháp, đồng bào của chúng ta, từ lâu vẫn bị
bách hại và mới đây còn bị giết hại nữa, đồng thời thiết lập một
cơ sở chính trị bảo vệ cho mọi quyền lợi của chúng ta.
Ông chủ tịch nhận thức rằng đương nhiên
chúng ta sẽ gặp phải lời bình luận và ngạc nhiên của người Anh. Ông
nói thêm rằng chính phủ cần ý kiến của uỷ ban về chính vấn đề hậu
quả do thái độ của người Anh. Ông kết thúc và nói rằng vụ này và vụ
chinh phạt Trung Quốc là hai vấn đề phải tách biệt ra. Cuộc chinh phạt
Nam Kỳ, nếu diễn ra phải bắt đầu một cách bí mật và bằng một lực
lượng riêng và việc ông De Montigny thất bại đã cho chúng ta thẩm quyền
tự do hành động.
Tóm lại, uỷ ban chúng tôi xác định lập trường ủng hộ việc thiết
lập một nền bảo hộ, như một kết hợp những điều kiện thuận lợi
nhất đối với quyền lợi của chúng ta và như một biện pháp không khó
thực hiện lắm.
Đại tá Jaurès đọc lớn tiếng một bản kế hoạch đầy đủ về
quân sự, hải thuyền và tài chánh cho một đội quân viễn chinh gồm 2600
người, do chính ông và đại tá Fourichon soạn thảo trên căn bản các con
số chính thức…(Bộ ngoại giao, Paris loạt các biên bản và văn kiện: Châu
Á, Tập 27 bis).
5. Bản
phụ đính và biên bản buổi họp thứ bảy của uỷ ban Nam Kỳ, Paris ngày
18 tháng 5 năm 1857.
Uỷ ban được giao phó nhiệm vụ nghiên cứu một dự án và đệ lên
cho hoàng đế, xin ngài đòi buộc vua xứ Nam Kỳ (hay là Annam) thi hành bản
hiệp ước được ký kết năm 1787, theo đó vị tiền bối của nhà vua
đang trị vì đã nhượng bộ cho nước Pháp, để đổi lấy sự giúp đỡ
về quân lính, tàu bè và súng đạn, một vài đồn trú quân, cùng với một
số đặc quyền thương mại.
Uỷ ban cần xem xét trước hết là vấn đề quyền hạn, nghĩa là
giá trị hiện tại của bản hiệp ước, mà căn cứ vào đó Pháp đòi hỏi
một vấn đề có liên hệ đến những sự kiện lịch sử.
...Về vấn đề quyền
hạn, uỷ ban phải thừa nhận rằng trên quan điểm luật chung, bản hiệp
ước năm 1787 là một cơ sở rất mong manh
cho việc đòi hỏi phải thi hành đúng đắn. Tuy nhiên, không thể phủ
nhận được ảnh hưởng mà Đức Giáo mục Adran, các sĩ quan Pháp, và sự
giúp đỡ của vua Louis XVI đã gây nên, đem lại một kết quả rất có lợi
cho ông hoàng Nguyễn Ánh và những người kế
vị ông, uỷ ban cho rằng chừng đó cũng đủ làm cho ban hiệp ước năm
1787 có được đôi chút giá trị. Ở Châu Âu cũng như ở ngay cả Nam Kỳ
cũng chẳng có gì là quá đáng việc Pháp, với lý do truyền thống hoàn
toàn đúng đắn, đưa ra một yêu cầu cho những người thuộc dòng dõi
ông hoàng Nguyễn Ánh, phải thực hiện những nghĩa vụ mà triều đại đã
ký kết, nếu không phải là đối với nước Pháp, thì ít nhất cũng đối
với những người đại biểu cho nước Pháp và đã thực hiện những ý
định của vua Louis XVI một cách tốt đẹp và đúng mức.
NHỮNG
HOÀN CẢNH ĐƯA TỚI VIỆC ĐẶT NỀN MÓNG CHO MỘT CƠ SỞ Ở NAM KỲ.
Theo tình hình hiện nay, Uỷ ban tự hỏi phải chăng không có hoàn cảnh
nào đem lại được cho Pháp một quyền hạn
mới, không phải chỉ là quyền thương thuyết trên căn bản của hiệp
ước năm 1787 mà còn theo đúng vấn đề được đệ nạp cho Uỷ ban nghiên
cứu, thiết lập một căn cứ ở Nam Kỳ.
Uỷ ban thừa nhận rằng bây giờ, khi mà Anh Quốc đã bắt đầu chiếm đóng
vài nơi ở Trung Quốc, chúng ta cũng có cơ hội đóng vai trò chính trị
riêng của chúng ta, không phải ở Trung Quốc, nơi chúng ta có thể bị ganh
tị và gặp nhiều khó khăn, mà ở một đất nước hơi xa Trung Quốc rất
thuận lợi về thương mại và hàng hải, nơi chúng ta sẽ không gặp kháng
cự cũng như cạnh tranh và nhất là tránh được sự đụng chạm trực tiếp
với người Anh. Xúc động bởi ý nghĩ rằng, nếu Pháp đã mất những thuộc
địa rộng lớn của mình, nó phải trong những
hoàn cảnh thuận lợi, tìm cách bù lại những mất mát do những thất bại
chính trị to lớn ấy đã gây ra. Và hoà mình với các phong trào tiến bộ,
văn minh và bành trướng thương mại lớn lao sắp sửa diễn ra ở Trung Quốc,
Uỷ ban đã xem xét kỹ các hoàn cảnh có thể biện minh cho việc chúng ta
chiếm cứ Đông Dương. Uỷ ban chúng tôi thừa nhận rằng, Pháp có những
nghĩa vụ phải làm đối với chính mình, với tôn giáo và với sự văn
minh, và bởi vì vua xứ Nam Kỳ đã không chịu thương thảo các hiệp ước,
ngược đại và giết hại nhiều Thừa sai của ta, lăng nhục các sĩ quan và
mới đây đặc sứ của ta, những sự việc này đã cho chúng ta duyên cớ
chính đáng để can thiệp bằng vũ lực nhằm bảo vệ lợi ích thương mại,
chính trị và tôn giáo của chúng ta. Ngoài những điều đặc biệt vừa mới
xét đến, còn có những điều khác liên hệ đến tình hình chính trị
nói chung. Đó là trong khi các cường quốc hàng hải khác đều có ít đất
đai trong vùng, giữa Ấn Độ và Trung Quốc, Pháp không thể vẫn ở trong
tình trạng kém đau lòng đối với niềm tự hào và tai hại cho sự thịnh
vượng về thương mại của mình, cũng như quyền được chia phần ảnh
hưởng chính trị mà Pháp phải được hưởng trong một vùng mà các biến
cố trọng đại đang được hình thành. Vì thế, uỷ ban chúng tôi cuối
cùng đã đồng ý rằng nếu như việc chiếm đóng một hay nhiều cứ điểm
ở Nam Kỳ có thể thực hiện được không khó khăn lắm và nếu việc chiếm
đóng ấy là chính đáng theo quan điểm của các cường quốc hàng hải, như trường hợp bị khiêu khích bởi những
hành động tương tự như những hành động đã dẫn đến cuộc chinh phạt
đối với Trung Quốc và căn cứ vào những quan hệ lâu đời giữa ta và
Nam Kỳ và sau rốt là việc họ từ chối thương lượng, chúng ta không có
lý do để chờ đợi kháng cự quá mạnh. Trái lại, nhiều cường quốc sẽ
hài lòng và lưu ý sự đóng góp của Pháp vào các công cuộc, từ kết quả
của sự đấu tranh lâu năm giữa phương Tây và vùng viễn Đông.
Một khó khăn duy nhất làm uỷ ban chúng tôi quản ngại là không biết
việc ông De Montigny trao đổi tin tức với ngài John Bowring về chuyến đi
Nam Kỳ sau này của mình có làm chúng ta phải hy sinh một ít tự do trong
hành động không. Và không biết sau khi nhờ các dịch vụ hữu hiệu của
ngài John Bowring để ký kết hiệp ước giữa ta và các vua Thái Lan, và
yêu cầu ông ta hợp tác trong việc thương thuyết hiệp ước ở Nam Kỳ,
chúng ta có còn hành động được một mình, mà không vi phạm một thoả
hiệp hiểu ngầm giữa ta và Anh Quốc, là cùng nhau hành động trong những
vụ việc nằm trong vùng giữa Ấn Độ và Trung Quốc không.
Uỷ ban cứu xét điều này với cùng một mối quan ngại chúng tôi cảm
nhận được về sự ác cảm ai cũng biết của Anh, đối với bất cứ cường
quốc nào muốn chơi trội ở vùng biển và vùng lãnh thổ mà họ từng độc
quyền ngự trị và buôn bán từ trước đến nay. Uỷ ban chúng tôi nghĩ rằng
tình hình đã trở lại trạng thái ban đầu, khi ông De Montigny thất bại,
và bây giờ chúng ta không bị ràng buộc bởi ước muốn của ông John
Bowring về một cuộc thương thuyết chung, khi mà người thương thuyết của
chúng ta đã thất bại, rằng sự thất bại mới này là điều đau đớn
chỉ riêng nước Pháp phải gánh chịu, nên chúng ta có toàn quyền quyết
định đòi bồi thường về việc ấy hay không, và sau hết rằng nếu Anh
Quốc chiếm được những vị trí và đất đai ở Trung Quốc, đây là một
điều khả dĩ, chúng ta càng có lý do chính đáng trong việc đòi được đền
bù ở Nam Kỳ, dẫu sao chúng ta cũng có thể đưa ra những đòi hỏi chính
đáng về việc ấy, vì tất cả những lý lẽ kể trên.
Sau hết, trên quan điểm về lợi ích thương mại, uỷ ban chúng tôi
nhất trí về những lợi ích trong việc chiếm đóng một xứ sở với hai
mươi triệu dân (Đức cha Pellerin nói hơn hai mươi triệu), đất đai màu mỡ,
hiền hoà, và có nhiều chủng loại và đáp ứng được những nhu cầu rất
bức thiết của ngành kỹ nghệ chúng ta :
bông và tơ lụa rất nhiều ở Nam Kỳ : đường
và lúa gạo được trồng rất nhiều ở đó. Đất miền núi có rừng
rất giàu gỗ xây dựng, kim loại, và tất cả các sản phẩm cơ bản và
ăn được mà nước Pháp cần.
Vì vậy, tóm tắt lại quyền lợi thương mại và chính trị của
chúng ta đều chứng tỏ việc chiếm cứ Nam Kỳ là chính đáng và việc
ấy đảm bảo cho chúng ta khai thác một xứ vừa giàu, vừa có vị trí thuận
lợi để thành một căn cứ cho chúng ta trong tương lai, từ đó nếu cần
chúng ta có thể theo dõi được một cách vừa hữu ích, vừa gần gũi những
biến cố diễn biến ở Trung Quốc. Bằng cách này, nước Pháp sẽ làm
được một việc vừa hữu ích cho quyền lợi của mình, vừa phù hợp với
những nguyên tắc tôn giáo và văn minh mà nước Pháp tìm cách truyền bá
trên toàn thế giới.Việc cứu xét vấn đề này mở rộng và bao gồm cả
những điều kiện và phương thế thực hiện cần áp dụng để tổ chức
cuộc chinh phạt và thành lập một vùng chiếm đóng. Kế hoạch này gồm
việc phái một đội quân đông nhất là 2.600 người, bốn tàu chiến chở
quân và một kinh phí không quá bốn triệu.
Khi việc chiếm đóng đã thành công, có lẽ vùng bị chiếm sẽ phải
tự phòng vệ lấy khi có chiến tranh hay nội loạn. Viê䮠ảnh xảy ra nội loạn rất ít và hậu quả không nguy
hiểm : dân chúng ở đây rất dễ chinh phục : nền đô hộ của chúng ta sẽ
cứu họ thoát khỏi cái ách đáng ghét và họ sẽ không nghĩ đến việc
chống lại một chế độ đã giúp họ đủ thứ. Hơn nữa, chúng ta có thể
tin vào sự yểm trợ của giáo dân Kitô giáo, gồm 300.000 người theo các
tài liệu đã cũ và 600.000 người theo tin tức mới nhận được.
Trong chiến tranh, hiển nhiên là các vùng chiếm đóng của chúng ta sẽ
bị tấn công. Nhưng chúng tôi đề xuất rằng, một trong những ưu tiên bậc
nhất về những vùng chúng ta chiếm đóng, là tạo ra một mạng lưới phòng
vệ dễ thực hiện, các thị trấn chính hầu như đều phải toạ lạc trên
các con sông trong nội địa. Còn Đà Nẵng phải là một nơi để củng cố,
chẳng hạn như trong cách phản kích tấn công tử ngoài biển. Cũng có người
nói rằng, nếu chúng ta tự hạn chế, trong phạm ví một cuộc bảo hộ,
thì những bất lợi trong việc giữ các vùng ấy sẽ bớt phần gây cấn
trong thời chiến tranh. Hơn nữa, đang khi chúng ta đáp ứng nhu cầu phải
chiếm đóng Nam Kỳ, trước hết chúng ta chớ nên lo ngại nguy cơ nó sẽ bị
mất. Tuy nhiên, uỷ ban chúng tôi hiểu rằng, giải pháp cho vấn đề này hoàn toàn tuỳ thuộc vào chính phủ.
Vấn đề còn lại là phải quyết định về tính chất của sự chiếm
đóng mà chúng ta sẽ thực hiện. Chúng ta nên chiếm đóng hoàn toàn, hay một
phần, hay chỉ nên bảo hộ?
Trước khi xác định ý kiến về vấn đề này, uỷ ban chúng tôi muốn
nghe ý định của cha Huc, một thừa sai ở Trung Quốc, đức cha Pellerin giám
mục Biblos, người đã sống mười hai năm ở Nam Kỳ, ông Godoaux, nhân
viên biệt phái trong phái bộ của ông De Motigny và Lm. Chamaison, một cựu
thành sai ở Bắc Kỳ ( nguyên văn ).
Sau khi lắng nghe ý kiến những vị này…Ủy ban chúng tôi đã thảo
luận và sau khi nghiên cứu xét kỹ vấn đề đã kết luận :
1. Rằng
chúng ta phải bác bỏ việc thương lượng một hiệp ước, nếu nó dựa
trên cơ sở những điều kiện của năm 1787,, rằng một hiệp ước như thế
sẽ dẫn đến sự bất tiện là một cuộc chiếm đóng một phần không
có lợi như một cuộc chiếm đóng toàn phần hoặc một sự bảo hộ, và
sẽ không bảo đảm được tương lai cũng như sự an ninh cho một cộng đồng
ki tô giáo.
2. Rằng
một cuộc chiếm đóng toàn phần sẽ có khuyết điểm là gây ra những
khó khăn chính trị, và có lẽ một đôi chút bất mãn đối với những
người, dù hoàn toàn tin phục và có cảm tình với nước Pháp, cũng sẽ
không chối bỏ chủ quyền của một triều đại trong nước để vâng phục
người ngoại quốc mà không luyến tiếc. Nhưng họ sẽ hân hoan đón tiếp
những người dùng uy thế quyền lực thường xuyên của mình để giải
thoát họ khởi sự áp bức tệ hại và đưa họ trở về sự thịnh vượng
phần nào.
3. Rằng
một sự bảo hộ sẽ có một cái lợi, là làm giảm những lo lắng của
Anh quốc và đem lại cho chúng ta tất cả những lợi lộc của một sở hữu
chính thức, mà không mắc phải các chuyện rắc rối. Rằng điều ấy sẽ
bảo đảm cho chúng ta sự tự do khai thác đất ấy, và mở rộng cửa để
đón nhận đạo chúa và nền văn minh. Rằng với tư cách là người điều
khiển chính phủ nhân danh nhà vua chúng ta có thể phán đoán chính xác hơn
việc nên cho phép quyền lợi của các cường quốc hàng hải khác một chỗ
đứng đến mức nào. Rằng mô hình cơ bản này đã có tiền lệ có thể
phải giải thích được và nếu cần, minh chứng được cho những gì cho
chúng ta muốn làm ở Đông Dương, và sau rốt là ngay cả nếu chính sách
và quyền lợi thương mại của chúng ta không bó buộc, lòng nhân đạo và
niềm tin tôn giáo của chúng ta cũng không cho phép chúng ta bỏ qua một
công cuộc đem lại vinh quang cho nền văn minh Kitô giáo, mà tuỳ thuộc vào
đó là hàng trăm ngàn người Kitô hữu đã bị tai tiếng bởi phái bộ của
ông Montigny.
Đức cha Pellerin và Lm. Chamaison đã xác nhận điều mà ủy ban chúng
tôi đã viết về sự dễ dàng thực hiện công cuộc này, sự tiếp nhận
đầy thiện cảm của toàn thể dân chúng, sự màu mỡ của đất đai và
đồi núi toàn là rừng.
Tất cả mọi thứ đều sẵn ở đó khi chúng ta đến. Không có gì
phải tạo nên cả. Chỉ cần thay thế một vài vị đại thần là đủ. Xứ
ấy về mặt hành chính cũng tương tự như nước Pháp, có tỉnh huyện và
thị trưởng, và chúng ta sẽ tìm các quan chức của chúng ta - nghĩa là những
công chức tận tuỵ và có hiệu năng - trong số những người Kitô hữu
ở Nam Kỳ. Nói tóm lại, chúng ta có thể thay thế chế độ hiện tại bằng
một chế độ bảo hộ hầu như ngay lập tức.
Uỷ ban chúng tôi nói thêm một vài suy nghĩ về vấn đề.
Sự bó buộc của tình thế có vẻ như đã giới hạn nước Pháp
vào lãnh thổ Châu Âu mà nó hiện đang sở hữu. Như thế, sẽ không thể
chấp nhận nếu không bành trướng được ở Châu Âu, nước Pháp lại bó
buộc phải giới hạn khả năng hành động của mình trong những khu vực
nhỏ hẹp hiện nay trong khi ấy các quốc gia hàng hải khác tìm cách tăng
cường sức mạnh và tài nguyên của họ, trong những vùng mà chúa quan
phòng có vẻ như đã dành sẵn cho khả năng bành trướng rất to lớn của
Châu Âu đang lúc gợi hứng cho nền văn minh chân chính các mục đích
chính đáng là tìm cách thâm nhập vào đó.
Ngày nay không ai còn nói được rằng các thuộc đại là vô ích và
bởi vì các thuộc địa của Pháp luôn luôn bị cắt bớt mỗi khi có sự
thụt lùi ở chính quốc, bây giờ chính là lúc sửa chữa những thiệt hại
ấy vì nước Pháp đang giữ một vị trí thật nổi bật ở Châu Âu. Do sức
mạnh của Pháp, đặt căn bản trên hoà bình, hiện nay cho phép mình có
được những phương tiện để duy trì các thuộc địa không mơ tưởng vào
thời điểm trước, khi mà khoảng cách và sự giao thông khó khăn, cũng
như sự yếu kém về chính trị, đã không cho phép có giữ được an toàn
các thuộc địa ở hải ngoại.
Cần lưu ý một sự kiện có sức nặng đáng kể đối với cán cân
quyền lợi ở Châu Âu. Anh Quốc có vẻ đã dứt khoát từ bỏ ưu thế, hoặc
ngay cả sự trổi vượt của mình đối với các cộng hoà và các vùng đất
Tây Ban Nha sở hữu kế cận Hoa Kỳ. Chủ thuyết Monroe thay đổi tất cả
những gì có từ trước, nhưng chỉ khi nào Anh Quốc lấy lại được những
mất mát của mình ở Ấn Độ, ở Trung Quốc và ở nước Úc, nhờ đó
thu hút được như Hoa Kỳ - một trong hai nhánh lớn nhất của nền mậu dịch
thế giới.
Chúng ta chỉ có thể tiến lên ngang hàng với các cường quốc hàng
hải lớn mà bành trướng và làm giàu như họ, bằng cách có được đất
đai, khả n
Nghiên cứu & đối thoại
