Trang nghiên cứu đối thoại quý bốn tháng
10-2003
- NGÔ ĐÌNH
DIỆM,
- BẢY
NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI
BÙI
KHA
Sinh ra trong một gia đình theo đạo Công Giáo
nhiều đời và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước bị ngoại xâm, hai yếu
tố cơ bản và then chốt đó đã tác động sâu đậm lên con người và cuộc
đời của Tổng Thống Ngô Đình Diệm.
Làm quan dưới thời Nguyễn mạt, Ngô Đình Diệm thất bại trong việc
tranh dành ảnh hưởng với Phạm Quỳnh nên từ chức Thượng Thư Bộ Lại
năm 1933.Từ đó ông có một cuộc sống không cố định mà phần nhiều
là ở ngọai quốc.
Từ sau nửa năm 1950, ông Diệm đi Nhật Bản gặp Kỳ Ngoại Hầu Cường
Để là một chuyện phụ nhưng thực ra là để gặp một cựu sĩ quan tình
báo Mỹ là ông Wesley Fishel, rồi đến Vatican yết kiến Giáo Hoàng Pius XII,
người nỗi tiếng vì đã từng thúc đẩy chính phủ Hoa Kỳ thả từ 1 đến
6 quả bom nguyên tử xuống Bắc Việt để giải cứu quân Pháp bị quân Việt
Minh bao vây tại Điện Biên Phủ năm 1954. Sau đó ông Diệm đến Hoa Kỳ rồi
đi Thụy Sỹ, Bỉ, Pháp, đến Vatican lần thứ hai, và trạm cuối là trở
lại và ngừng chân lâu dài tại Mỹ từ năm 1951. Trong khoảng thời gian
hai năm, ông sống trong hai tu viện Maryknoll, vùng Lakewood, bang New Jersey và
Ossining, bang New York. Nhờ sự gởi gắm của người anh ruột là Giám mục
Ngô Đình Thục, ông Diệm được Hồng y Spellman tiếp nhận, nâng đỡ và
tạo cơ hội giao tiếp với dư luận địa phương qua các buổi nói chuyện
tại một vài đại học cũng như tại
thủ đô Hoa Thịnh Đốn, rồi cuối cùng được lọt vào mắt xanh của một
vài chính khách thời đó như Thượng Nghị sĩ Mike Mansfield, John Kennedy, Dân
biểu Walter Judd, Chánh án Williams Douglas.... Tháng 5 năm 1953, ông qua Bỉ và
sống trong tu viện Benidictine de St. André-les-Purges, năm sau qua Pháp chờ thời
trong khi quân Pháp đang bị bại trận tại Điện Biên Phủ.
Pháp thất bại tại Điện Biên Phủ năm1954, chính sách thuộc địa
của Pháp tại Đông Dương qua bao năm xương máu đã đến hồi chung cuộc.
Thay chân Pháp, Hoa Kỳ tiếp tục con đường chính trị mới ở Đông Dương
mà điểm nóng và then chốt là Việt Nam. Với áp lực của chính phủ Mỹ,
nhờ sự can thiệp tích cực của Hồng-y Spellman mà đàng sau là Vatican và
sức ép của Phong trào Cọng hòa Bình dân thân Vatican, chính phủ Pháp và
Quốc trưởng Bảo Đại buộc lòng phải cử Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng
trên nửa phần đất phía Nam bằng sắc lệnh 38/ QT do Bảo Đại ký ngày
16. 6. 1954.
Điểm lại một vài dấu tích trên hoạn lộ chính trị của Ngô Đình
Diệm, chúng ta sẽ thấy hoạn lộ đó nỗi bật hai điểm đã quyết định
cuộc đời chính trị thăng trầm của ông. Thứ nhất, Ngô Đình Diệm là
một con chiên ngoan ngoãn của Vatican. Thứ hai, Ngô Đình Diệm là con người
được lựa chọn để thừa hành chương trình của Mỹ ở Đông Dương sau
khi Pháp thất bại.
Bài viết nầy chỉ giới hạn trong phạm vi truy tầm một số nguyên
nhân đưa đến sự thất bại của cố Tổng thống Ngô Đình Diệm, trước
là để góp phần vào việc soi sáng lịch sử và định vị trí của ông
trong dòng sử Việt, sau là để giảm thiểu tình trạng đánh bóng cho nhau
hoặc bôi bẩn người khác vì lý do tín ngưỡng.
Bài nghiên cứu nầy cũng không nhằm so sánh Tổng thống Diệm với
Chủ tịch Hồ Chí Minh vì tính bất cân xứng và những dị biệt lớn giữa
hai nhân vật. Nhưng vì muốn làm sáng tỏ luận điểm Tại Sao Ngô Đình Diệm Thất Bại, chúng
tôi không thể tránh khỏi một vài đối chiếu lúc nghiên cứu. Do đó, trước
lúc đi vào chủ điểm chính của bài viết, tôi xin trình bày vài nét về
quan điểm của mình trong những nghiên cứu.
Sau 1975, nhiều người Việt ở nước ngoài phải sống giữa hai “lằn
đạn”: bên nầy chụp mũ Cọng sản, bên kia vu khống CIA, mà cá nhân tôi
là một. Nhưng không phải vì vậy mà tôi lại méo mó trong việc nghiên cứu
và viết lách của mình, mặc dầu tôi thấy có rất nhiều cây bút đã bị
uốn rất cong. Lại nữa, tôi chỉ là một người nghiên cứu chứ không phải
là người hơn thua nhau trong một trận chiến tuyên truyền nào, nên tôi sẽ
cố tránh những danh từ xem ra thiếu ái ngữ hay hạ cấp.
Nếu trong bài nầy có những luận điểm mà quí vị không đồng ý
hoặc cách xưng hô mà quí vị không hài lòng, thì cũng xin thông cảm rằng,
để cho tôi có cái quyền và cái cách được phát biểu quan điểm của mình,
dẫu quan điểm đó không hợp với quí vị. Kính mời độc giả cùng tôi
tìm hiểu 7 yếu tố căn bản đưa đến sự thất bại của Tổng Thống Ngô
Đình Diệm.
MỘT: Tính
Truyền Thống.
Đối với
phong tục và tập quán Việt Nam, một người xuất thân từ một gia đình
có truyền thống cách mạng hay một gia đình thuộc giai cấp “thế gia vọng
tộc” thì dễ được xã hội chấp nhận và dễ thành công hơn là những
người xuất thân từ một gia đình gốc gác mù mờ. Ngô Đình Diệm
(1901-1963) ra làm quan dưới thời Nguyễn mạt, vua chỉ là kẻ bù nhìn sống
xa hoa lộng lẫy trên xương máu của những người dân bị trị trong một
quốc gia bị Pháp đô hộ. “Tam Cương Ngũ Thường, Lễ Nghĩa Liêm Sĩ ”
không còn là những khuôn mẫu dẫu là khuôn mẫu thô sơ của nhân thế.
Xã hội tiêu điều đến như vậy, mà Ngô Đình Diệm lại còn xuất thân
từ một gia đình vượt qua các lằn mức đó nữa thì làm thế nào mà có
thể thành tựu được sự nghiệp cách mạng, dù ông có muốn đi nữa. Bức
thư (viết tay) được tìm thấy trong thư khố Pháp, do Giám Mục Ngô Đình
Thục, anh ruột của Ngô Đình Diệm chứ không phải do “cọng sản ngụy
tạo”, gởi cho Toàn Quyền Decoux đã cho chúng ta biết gia thế của ông như
sau:
BẢN DỊCH THƯ VIẾT TAY BẰNG PHÁP NGỮ CỦA
GIÁM MỤC NGÔ ĐÌNH THỤC GỞI ĐÔ ĐỐC JEAN DECOUX, TOÀN QUYỀN ĐÔNG DƯƠNG(1)
Tòa Truyền Giáo Vĩnh Long ngày 21/8/1944
Thưa Đô Đốc,
Một linh mục từ bổn Tòa được phái đi Sài Gòn để lo việc cho
chủng viện vừa cho tôi biết rằng hai người em của tôi đang bị truy tố
tại Huế. Vì đã lâu không nhận được tin tức gì từ Huế, tôi không biết
là điều tôi vừa được báo cáo có đúng sự thực hay không.
Tuy nhiên, nghĩ đến nỗi
đau đớn và sự bất nhẫn rất đúng mà chắc là Đô Đốc đã cảm thấy
– nếu sự truy tố các em tôi là có thật, tôi vội viết thư này để bày
tỏ với Đô Đốc nỗi đau đớn lớn lao của tôi về việc này.
Nếu hoạt động của hai
em tôi được chứng tỏ là có hại cho quyền lợi nước Pháp thì – với
tư cách của một Giám mục, của một người An-nam, và với tư cách là người
con của một gia đình mà thân phụ tôi đã phục vụ nước Pháp ngay từ
khi Pháp mới đến An-nam, và đã nhiều lần đưa mạng sống cho nước Pháp
trong các cuộc hành quân mà cha tôi cầm đầu, dưới quyền Nguyễn Thân,
chống lại các kẻ nổi loạn do Phan Đình Phùng chỉ huy, tại Nghệ-an và
Hà-tịnh – tôi, tự đáy lòng, không chấp nhận [hoạt động của các em
tôi].
Thưa Đô Đốc, tôi tuyên bố
như vậy không phải với mục đích bảo toàn địa vị cá nhân của tôi:
bởi vì nếu xét rằng cá nhân hèn mọn của tôi có thể phương hại đến
quyền lợi của đạo [Thiên Chúa], tôi sẽ vui vẻ rời khỏi Tòa Giám mục
nầy ngay.
Lời tuyên bố của tôi chỉ có mục đích là tỏ cho Đô Đốc thấy
rằng lòng tin tưởng trìu mến của Đô Đốc [đối với tôi] đã không bị
đặt vào một kẻ bất xứng hay vô ơn.
Thưa Đô Đốc, tôi chưa bao giờ tiếc là
đã xa Huế như thế nầy. Giá có mặt ở đấy thì tôi đã có thể khuyên
răn các em tôi tốt hơn, và khi chuyện xẩy đến tôi đã có thể chống lại
các chủ đích của các em tôi, nếu quả thật các em tôi có nghĩ đến những
dự định có thể gây hại cho quyền lợi nước Pháp.
Có thể tôi lầm, tuy
nhiên, thưa Đô Đốc, tôi xin thú thực là
không tin – cho đến khi được chứng minh ngược lại – rằng các em tôi
đã phản lại truyền thống của gia đình chúng tôi đến như thế, một
gia đình đã tự mình gắn liền với nước Pháp từ lúc ban đầu, trong
khi ông cha của những quan lại bây giờ hầu hết đều chống lại Pháp
và chỉ quyết định thiên về Pháp khi thấy có lợi.
Ngay chính các em tôi đã từng liên tục đưa mạng sống ra vì nước
Pháp, trong cuộc nổi loạn của Cộng Sản. Diệm, người em kế tôi, suýt
đã phải ngã gục dưới những phát súng của một Hoa kiều Chợ Lớn được
phái đến Phan-rang với mục đích hại Diệm, Phan-rang là nơi mà Diệm đã
mãnh liệt chống giữ lối xâm nhập vào An-nam của các cán bộ Cộng Sản
từ Nam Kỳ phái đến.
Lẽ tất nhiên,
sự tận tụy của các em tôi trong quá khứ không phải là điều nêu ra để
làm cớ mà biện hộ cho hoạt động bất cẩn của họ ngày hôm nay, nếu
sự bất cẩn nầy được chứng tỏ là điều đã gây nên tội. Tuy nhiên,
tôi không nghĩ là tôi đã làm chuyện vô ích khi kêu gọi đến sự khoan hồng
đầy xót thương của Đô Đốc hầu xét với hảo ý trường hợp các em
tôi. Đô Đốc không phải là người chỉ xét đến hiện tại mà lại bỏ
quên đi quá khứ. Tôi nêu ra điều nầy khi xét thấy rằng thân phụ tôi
là Ngô Đình Khả đã từng được vinh dự phục vụ nước Pháp dù sinh mạng
bị hiểm nguy, và khi xét đến quá trình lâu dài của các em tôi, một quá
trình được hình thành bằng lòng tận tụy vô bờ của các em tôi đối với
nước Pháp, mà không sợ phải hy sinh mạng sống của mình cho nước Pháp.
Thưa Đô Đốc, một
lần nữa bày tỏ với Đô Đốc tất cả niềm đau đớn của tôi trong vụ
nầy, tôi xin Đô Đốc vui lòng nhận nơi đây lời kính chào trân trọng nhất
của tôi.
NGÔ ĐÌNH THỤC
- Vicariat
Apostolique de Vinh Long
-
(Cochinchine)
- Vinh Long, le 21
Aout 1944
-
-
Amiral,
Je viens
d’apprendre par un prêtre de ma Mission, envoyé à Saigon pour les affaires du
séminaire, que deux de mes frères ont été l’objet de poursuites judiciaires à Hué.
N’ayant recu de Hué depuis longtemps aucune nouvelle, je ne sais si ce qu’on m’a
rapporté corespondait à la vérité.
Mais, en
pensant a la peine immense et à la juste indignation que vous avez du éprouvées, si ce
qu’on leur imposait était fondé, je m’empresse de vous écrire, pour vous exprimer,
Amiral, ma grande douleur en l’occurence.
S’il
était prouvé que leur activité a pu nuire aux intérêts de la France, je la
désapprouve du fond du coeur, comme évêque, comme annamite, et comme membre d’une
famille dont le père a servi la France dès sa première venue en Annam et a exposé
maintes fois sa vie pour elle dans les expéditions memées, comme lieutenant de Nguyễn
Thân, contre les rebelles commandés par Phan Đình Phùng à Nghệ An et Hà Tịnh.
Cette
déclaration n’a pas pour but, Amiral, de sauvegarder ma situation personnelle: car ce
sera avec joie que je quitterai mon évêché si tôt qu’il sera constaté que mon
humble personne pourrait porter préjudice aux intérêts de la Religion.
Elle n’a
pour objet que de vous montrer que vous n’avez pas accordé votre bienveillante
confiance à un indigne ou à un ingrat. Amiral,
je n’ai jamais tant regretté mon éloignement de Hué. Là j’aurais pu mieux
conseiller mes frères et, à, l’occasion, m’opposer à leur desseins, si vraiment ils
en ont concu de nuisibles aux intérêts de la France.
Je puis hélas me tromper, mais je vous confesse, Amiral, que je ne puis croire,
jusqu’à preuve du contraire, qu’ils se sont montrés si rebelles aus traditions de
notre famille, qui s’était attachée à la France dès le début, tandis que les aieux
et les pères des mandarins actuels, presque tous, combattaient contre elle, et ne s’étaient
décidés pour elle que lorsqu’il n’avait plus que profit à le faire.
Mes
frères eux-mêmes ont exposé leur vie continuellement pour la France lors de la révolte
communiste. Mon cadet Diệm a failli tomber sous les coups de révolver d’un chinois de
Cholon envoyé à cet effet à Phan Rang où Diệm défendait énergiquement l’entrée
de l’Annam aux émissaires communistes envoyés de la
Cochinchine.
Certes, leur dévouement dans le passé n’est pas l’excuse de leur imprudences
actuelles; s’il est prouvé qu’elle est coupable. Mais je crois ne pas faire en vain
appel à votre miséricordieuse clémence en leur faveur, qui juge du présent sans
pourtant oublier le passé. Celà en considération des services que mon père Ngô Đình
Khả a eu l’honneur de rendre à la France au péril de sa vie, et de la longue
conduite de mes frères faite d’un dévouement sans bornes à la France, sans peur de
sacrifier leur vie pour elle.
En vous exprimant de nouveau, Amiral, toute la douleur que je ressens dans cette
affaire, je vous prie d’agréer mes hommages les plus respectueux.
NGO DINH
THUC
Ngoài việc làm tay sai cho Pháp đã được Giám Mục Ngô Đình Thục
thuật lại khá rõ trong lá thư nói trên, lịch sử còn cho thấy rằng ông
Ngô Đình Khả, thân sinh ông Diệm, đã cùng với tên Việt-gian Nguyễn
Thân đào mã và đốt xác vị anh hùng ái quốc Phan Đình Phùng, rồi lấy
tro trộn với thuốc súng mà bắn cho hả giận.
Về sự kiện nầy, thời đó cán bộ của ông Diệm có cho phổ biến
tại Huế một câu vừa bào chữa vừa xác nhận hành động ác đức và Việt-gian
của ông Ngô Đình Khả : “Đày vua không
Khả, đào mã không Bài”. Có nghĩa là, ông Ngô Đình Khả không dính
đến việc đày vua Thành Thái nhưng ngầm hiểu là có đào mã (cụ Phan),
còn Nguyễn Hữu Bài không liên hệ vào việc đào mã nhưng lại chủ xướng
việc đày vua.
Trong bài viết cẩu thả vô căn cứ với tựa đề “Ông Ngô Đình Diệm Dưới Nhãn Quan Của Tinh
Thần Nho Học” đăng trên báo Người Việt ngày 22. 8. 2003, mục “Ông Ngô Đình Diệm Người Thừa Hưởng Tiếng
Tăm Của Gia Đình”, tác giả Nguyễn Lý Tưởng viết:
“Người
ta nói rằng vua Thành Thái có tư tưởng chống Pháp một phần chịu ảnh hưởng
của ông Ngô Đình Khả vì ông là thầy dạy và là Thượng Thư, rất gần
vua...Tất cả các quan trong triều đình trong đó có người là bà con ruột
thịt của vua đều ngoan ngoãn đặt bút ký, ngoại trừ ông Ngô Đình Khả,
vị Thượng Thư duy nhất và là người Công Giáo duy nhất trong nội các đã
không chịu ký tên đồng ý đày vua”.
Đoạn văn của
ông Nguyễn Lý Tưởng cho thấy 2 điểm sai.
Như thư viết tay của Ngô đình Thục nêu trên đã cho thấy, ông Ngô
Đình Khả không bao giờ có tư tưởng chống Pháp như ông Nguyễn Lý Tưởng
nhận bừa mà thật sự đã là một tên Việt-gian tận tụy: “đã phục vụ nước Pháp ngay từ khi Pháp mới
đến Annam và đã nhiều lần đưa mạng sống vì nước Pháp”. Thật
ra thì chính ông Khả đã tình nguyện để cho thực dân Pháp gài vào dạy, cho làm
Thượng Thư, và rất gần vua nên mới
biết tư tưởng chống Pháp của nhà vua, rồi thông báo cho Pháp. Pháp
tránh tiếng, nên bắt buộc mấy ông Thượng Thư không thân cận vua ký giấy
đày, còn Ngô Đình Khả, một người Pháp tay trong, phải giả vờ phản đối
để che dấu việc làm nội gián của mình, nhưng thực sự ông là vai
chính trong việc đày vua Thành Thái.
Cũng vì muốn đánh bóng mà sử liệu thì không bao giờ có, nên ông
Nguyễn Lý Tưởng đã sơ hở làm lộ thêm một chi tiết quan trọng khác:
chức Thượng Thư của Ngô Đình Diệm là do thực dân Pháp ban phát: “Pháp muốn trả ghế Thượng Thư lại cho gia
đình họ Ngô nên đưa ông Ngô Đình Diệm vào Nội Các” (tr. B6). Là một
gia đình Việt-gian, cong lưng xin chức và quì gối nhận quyền nên dân
chúng thời bấy giờ tóm lược hành động bán nước đó bằng hai câu thơ
khinh miệt:
-
“Vây cánh Ngô Đình ghê gớm thật
-
Mềm lưng dẻo gối chóng lên cao.”
Một điểm khác cần nói là ông Ngô Đình Khả,
một giáo sĩ tu xuất đã từng được huấn luyện ở Pénang (Mã Lai) để
làm linh mục nhưng hoàn tục, ông ta chưa bao giờ là người đã đưa ra chương trình xây dựng
trường Quốc Học ở Huế vào năm 1896” và chưa bao giờ “là hiệu trưởng” trường nầy, mong ông
Nguyễn Lý Tưởng nên thận trọng trong lúc viết và báo Người Việt cũng
nên dè dặt khi đăng những bài không có sử liệu.
Bài của ông Nguyễn Lý Tưởng còn rất nhiều sự kiện sai lầm
khác, nhưng bài viết nầy của tôi không nhắm vào việc biện chính các
sai lầm có hậu ý đó của ông nên xin hẹn một dịp khác.
Rõ ràng là không bắt nguồn từ những hoạt động cách mạng và sống
trong lòng dân tộc để lên nắm chính quyền như bao nhiêu chính khách
khác, ngược lại, ông Ngô Đình Diệm, như trên đã cho thấy, xuất thân từ
một gia đình mà một số sử gia cáo buộc là “ Việt Gian Ba Đời” (xem Việt Nam Cọng Hòa Toàn Thư của nhà
nghiên cứu Sử Nguyễn Mạnh Quang, Seatle) và được “bồng” lên làm thủ
tướng rồi tổng thống nhờ áp lực và nhu cầu bảo vệ quyền lợi của
ngoại bang mà thôi.
Trong lúc đó, đối chính của Tổng thống Ngô Đình Diệm (1901-1963)
là Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890-1969) thì xuất thân từ một gia đình hàn
Nho, khoa bảng. Thân phụ là Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó Bảng (Secondary Ph.D) năm
1901, làm tri huyện một thời gian, sau bị cách chức vì tuyên truyền chủ
nghĩa quốc gia và từ chối không chịu học tiếng Pháp.
Năm 21 tuổi, ông Hồ Chí Minh làm bồi
bếp, giúp nấu ăn hay phụ thợ máy trên tàu buôn Latouche Treville của Pháp
để trốn khỏi Việt Nam năm 1911. Ông đến Pháp, rồi đến các thương cảng
Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Địa Trung Hải, Bắc Phi, Congo và Nữu Ước. Lúc
sống ở Paris, ông xuất bản tờ báo “Le
Paria” nhằm vạch rõ chính sách bóc lột và dã man của thực dân và
chủ nghĩa Đế Quốc Pháp (French Imperialism), và kêu gọi các dân tộc bị
trị nổi dậy. Năm 1945-46, thất bại trong nỗ lực yêu cầu Hoa Kỳ và
Liên Hiệp Quốc giúp để đuổi thực dân Pháp ra khỏi nước, ông gia nhập
Đệ Tam Cọng Sản Quốc Tế. Tháng 9, 1945 ông tuyên bố Việt Nam độc lập.
Sau đó lại vào rừng tiếp tục công cuộc kháng chiến chống Pháp.
Năm 1954, Pháp bại trận tại Điện Biên Phủ, và hiệp định Genève
chia đôi đất nước, ông làm Chủ tịch nước Việt Nam Dân Chủ Cọng
Hòa từ vĩ tuyến 17 trở ra, còn ông Ngô Đình Diệm thì từ vĩ tuyến 17
trở vào.
HAI: Chính Nghĩa
Sau khi bại trận tại Điện Biên Phủ, theo thỏa ước Genève, Pháp
phải rút về nước, trao trả chủ quyền và độc lập cho Việt Nam. Mỹ
thay chân Pháp với sách lược chận đứng
làn sóng xâm lăng của Cọng Sản quốc tế mà đứng đầu là Nga Sô.
Ông Diệm được Mỹ đưa về làm Thủ tướng rồi Tổng thống một nửa
nước Việt Nam với quốc hiệu Việt Nam Cọng Hòa. Dẫu biện minh hoặc giải
thích thế nào chăng nữa, nhưng đối với tâm cảm và truyền thống của
người dân Việt bình thường, thì người Mỹ lại chỉ là một loại thực
dân mới trên quê hương của dòng giống Việt không khác gì người Pháp,
người Nhật, người Tàu trước đó. Chương trình viện trợ ồ ạt và sự
hiện diện của các cố vấn và chuyên viên người Mỹ trên mãnh đất miền
Nam đã làm cho ông Diệm mất thêm uy tín và dễ tạo sự tuyên truyền hữu
hiệu cho chính quyền miền Bắc: “Mỹ là
một đế quốc thực dân mới” chẳng khác nào thực dân Pháp trước
đây.
Miền Bắc, dưới
sự lãnh đạo của Chủ Tịch Hồ Chí Minh, chính phủ ông cũng nhận viện
trợ của Trung Quốc và Nga để đánh Pháp rồi đánh Mỹ, nhưng thành phần
nhân sự của hai quốc gia nầy không hiện diện trên đất Bắc, nên bộ
máy tuyên truyền của miền Bắc đã tiến hành được một đòn tâm lý
chiến vô cùng lợi hại cho việc vận động nhân dân tham gia cuộc chiến
gọi là “Chống Mỹ Ngụy cứu nước”.
BA: Lực Lượng Chủ Chốt Của Cách Mạng.
Thời kỳ Pháp chiếm và đô hộ Việt Nam, hầu hết những người Công
Giáo đều hỗ trợ đắc lực cho thực dân Pháp. Câu nói thời danh của
Giám Mục Puginier sau đây đã mô tả trọn vẹn tâm chất và hành động của
một thành phần người Pháp tay trong: “Không
có giáo sĩ và giáo dân, thì người Pháp cũng như cua bị bẻ gãy hết
càng” (Sans les missionnaires et les chrétiens, écrit Mgr. Puginier, les Francais
seraient comme les crabes auxquels on aurait cassé toutes les pattes).
Cũng trong cái nhìn “cua phải có càng”,
viên tình báo cao cấp của Hoa Kỳ là Đại tá Edward G.Lansdale đã vận dụng
các kế họach nhằm di cư trên bảy trăm ngàn giáo dân từ Bắc vào Nam năm
1954, để cùng với số giáo dân sống ở miền Nam, hậu thuẫn và làm lực
lượng nòng cốt cho ông Diệm.
Hầu hết
các chức vụ quan trọng trong chính phủ như bộ trưởng, tỉnh trưởng, quận
trưởng và các tướng lãnh, các chức trọng yếu trong quân đội, Tổng thống
Diệm đều sử dụng người Công giáo. Nếu không thể kiếm được người
Công giáo ông mới sử dụng đến thành phần các tôn giáo khác, nhưng sau
đó đem bả công danh vật chất dụ họ cải đạo như Nguyễn Văn Thiệu là
một trường hợp điển hình mà ai cũng biết. Những người không chịu cải
đạo thì khó được thăng cấp và bổ nhiệm mặc dầu họ có đầy đủ
khả năng và thâm niên công vụ. Trái lại, nhiều người không có khả năng
nhưng vì họ là con chiên thì ông Diệm giao phó những trọng trách mà họ
thực sự không có khả năng.
Thật vậy, sự thảm bại tại trận Ap Bắc (tỉnh Mỹ Tho) vào tháng
1, năm 1963 do Đại tá Bùi Đình Đạm (Tư lệnh sư đoàn 7) và Tướng Huỳnh
Văn Cao (Tư lệnh quân khu 4) chỉ huy. Sự thảm bại nầy là hậu quả do
hai người chỉ huy nầy không có tài nhưng được giao phó trọng trách quá
lớn vì họ là người cùng một tín ngưỡng với ông Diệm..
Để gia tăng số lượng tín đồ, mà mục tiêu chính là để làm hậu
thuẫn cho chế độ và bành trướng nước Chúa; mở mang biên cương cho
Vatican, ông Diệm và chính phủ ông một mặt thì dùng các linh mục và bà
sơ dụ người vào đạo qua các chương trình giáo dục, cô nhi, ký nhi, và
từ thiện. Vì thế mới có câu “Vào đạo
có gạo mà ăn”. Mặt khác qua mạng lưới công an mật vụ, chính phủ
Ngô Đình Diệm tìm cách chụp mũ Cọng sản lên đầu tín đồ các tôn
giáo khác, tra tấn hoặc bỏ tù họ cho đến lúc họ chịu theo đạo mới
thả ra.
Tóm lại, lực lượng chủ chốt trong việc đối đầu với miền Bắc
là thành phần Công giáo, chiếm 7 % dân số miền Nam. Ngoại trừ một số
rất ít thuộc thành phần các tôn giáo khác, còn số người Công giáo làm
nòng cốt cho Tổng Thống Ngô Đình Diệm là thuộc thành phần đã từng
theo hay cọng tác đắc lực với Pháp, nay Pháp thua bỏ về nước, họ theo
chân Mỹ chạy vào Nam dưới sự hướng dẫn của Đại tá tình báo
Lansdale với khẩu hiệu “Đức Mẹ đã
vào Nam”.
Trong
lúc đó, tại miền Bắc, Chủ Tịch Hồ Chí Minh
nhận thức lực lượng cách mạng trong mối tương quan của
giai cấp nông dân và thợ thuyền khởi đi từ bản tuyên ngôn của Karl
Marx (và Engels) năm 1848. Trong đó, dưới cái nhìn của Marx-Engels, lực lượng
chủ chốt của cách mạng là thợ thuyền vì Aⵠchâu thời bấy giờ kỹ
nghệ đang phát triển. Lúc đến Trung Quốc là một nước nông nghiệp chiếm
đa số, và kỹ nghệ còn thô sơ, lại trọng nam khinh nữ, nên khẩu hiệu
của Mao Trạch Đông là ‘nông dân và thợ
thuyền là chủ chốt của cách mạng’, nhưng đã không nhắc gì đến
vai trò của người phụ nữ trong xã hội.
Tại Việt Nam, Chủ Tịch Hồ Chí Minh nhận định rằng Việt Nam vẫn
còn là một quốc gia nông nghiệp lạc hậu, nhưng số nhân công thợ thuyền
trong các đồn điền cao su, trong các hãng dệt, biến chế... cũng đóng một
vai trò quan trọng trong cuộc cách mạng. Và đặc biệt hơn, là trong xã hội
số lượng người đàn bà chiếm 50 % dân số. Đàn bà có thể vận tải lương
thực, súng đạn, đào hầm...Như thế, Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã vượt
qua tầm nhận thức của Mao Trạch Đông về lực lượng cách mạng, ông viết
‘không có nông dân, không có thợ thuyền
thì không có cách mạng. Từ bỏ nông dân, từ bỏ thợ thuyền là từ bỏ
cách mạng. Và từ bỏ nữ giới là từ bỏ nửa công trình cách mạng’.
Còn lực lượng cách mạng của Tổng Thống Ngô Đình Diệm là 7 % người
Công Giáo, như đã nói ở trên thì làm sao tránh khỏi sự thất bại?
BỐN: Gia Đình
Trị
Ngô Đình Diệm
làm Tổng thống nhưng hoàn toàn thiếu thực quyền. Ông lại tâm đắc với
quan niệm “Cái dù che cái cán” hay “Một người làm quan cả họ được nhờ”. Vì
thế, ông Ngô Đình Khôi, anh ruột ông Diệm, bị Việt Minh giết vì cọng
tác với chính phủ bảo hộ thân Pháp thối nát và bù nhìn, thế mà Tổng
Thống Diệm bắt dân miền Nam xem ông như một người ái quốc đã hi sinh
vì nước, tang lễ lại nâng lên hàng quốc táng.
Giám Mục Ngô Đình Thục, anh ông Diệm và là người con trai thứ nhì
trong gia đình, lợi dụng chức quyền của người em làm Tổng thổng để
bắt các sĩ quan, quận trưởng, tỉnh trưởng và bộ trưởng đi học các
lớp nhân vị tổ chức tại Tòa Giám mục Vĩnh Long. Lễ Ngân Khánh ngày
29. 6. 1963 (kỷ niệm 25 năm làm Giám mục) được tổ chức như quốc lễ.
Các bộ hạ thân tín của Giám mục Thục thành lập một U빠Ban mừng lễ Ngân Khánh gồm các nhân vật như Trương
Vĩnh Lễ, chủ tịch Quốc hội kiêm chủ tịch lễ Ngân Khánh, Bộ trưởng
Nội vụ Bùi Văn Lương, Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Quang Trình, Viện trưởng
viện Đại-học Sài Gòn Lê Văn Thới, Viện trưởng viện Đại Học Huế
Cao Văn Luận, và tỉnh trưởng các nơi dĩ nhiên là phải tham gia. Tại các
Bộ, các nha, ty, sở, đại học, quân nhân, công, tư chức khắp 43 tỉnh và
thị xã toàn miền Nam đều thành lập các tiểu ban để bán vé, và ép
công chức và quân nhân cấp úy trở lên mua vé “Mừng Lễ Ngân Khánh”.
Mỗi vé từ 2.500 đồng đến 5.000 đồng (hối suất lúc đó :1 Mỹ Kim tương
đương khoảng 25 đồng tiền Việt Nam). Có người ra sức đóng góp nhiều
hơn để lấy lòng “Đức” Giám Mục. Với hành động dĩ công vi tư và
bóc lột trắng trợn nầy, Giám mục Ngô Đình Thục thu lượm được bạc
tỷ (Vũ Văn Mẫu Sáu Tháng Pháp Nạn 1963,
tr. 9, và Hoành Linh Đỗ Mậu Việt Nam Máu Lửa
Quê Hương Tôi, California, Hoa Kỳ 1986, tr. 512 & 513).
Giám mục, và em là Ngô Đình Nhu, độc quyền khai thác gỗ quí vùng
Long Khánh và dọc đường từ Định Quán đến Lâm Đồng, làm chủ đại
thương xá Tax đường Nguyễn Huệ, nhà sách Xuân Thu đồ sộ trên đường
Tự Do, cư xá cho thuê ở đường Trần Hưng Đạo, biệt thự sang trọng trên
bờ sông Thị Nghè...Từ thượng vàng đến hạ cám, Giám mục Ngô Đình Thục
đã không từ bỏ bất cứ một cơ hội nào để làm tiền. Lấy ngân sách
quốc gia để xây cất trung tâm Nhân Vị Vĩnh Long, cất nhà cho thuê, xây dựng
quán ăn, tiệm giải khát chung quanh trung tâm nầy để kiếm lợi nhuận. Lợi
dụng cơ hội trùng tu nhà thờ La Vang để hốt bạc. Ngay cả việc nhờ
“Tổng Thống Diệm ra lệnh cho Đại Tá
Phùng Ngọc Trưng (hiện ở Pháp), đang chỉ huy ngành Quân Nhu ở Quân Khu I,
phải mua nước mắm thối của các bà sơ ở Phan Thiết, để bán cho các
gia đình binh sĩ” (Hoành Linh Đỗ Mậu Việt
Nam Máu Lửa Quê Hương Tôi, tr. 511).
Ngô Đình Nhu. Tại Sài Gòn, vợ chồng Ngô Đình Nhu có hai biệt thự
đồ sộ, một ở đường Phùng Khắc Khoan và một ở góc Pasteur và Hiền
Vương. Hai biệt thự nầy thuộc loại sang trọng nhất nhì Sài Gòn. Tại
Đà Lạt, biệt thự nghỉ mát của vợ chồng bà Nhu nguy nga đồ sộ hơn, “gồm có sân vũ cầu, hồ tắm, và nhiều
loại kiến trúc sang trọng khác, đã
xây dựng nhiều năm nhưng cho đến trứơc lúc bị lật đổ, năm 1963, mà
vẫn chưa hoàn thành”(The building of this huge complex, consisting of tennis
courts, swimming pool, and several luxurious structures, took several years and had not really been completed before the coup
d’état in 1963. Tran Van Đon, Our Endless War,
Presidio Press, San Rafael, Ca. 1978, p. 64).
Ngoài ra, cùng với người anh là Ngô Đình Thục, vợ chồng ông Nhu
khai thác rừng gỗ quí ở Định Quán và dọc đường Định Quán – Đà Lạt.
Khai thác nước suối Vĩnh Hảo, lông vịt ở Chợ Lớn, phân chim ở các đảo
Trường Sa, Hoàng Sa, nhà thuốc Tây O.V.P. Đó là chưa kể thủ lợi qua các
chương trình viện trợ của Mỹ, tổ chức các sòng bạc kín và vĩ đại,
buôn bán thuốc phiện.
Trong cuốn “Chính Trị Thuốc Phiện
Tại Đông Nam Á”: The Politics Of Heroin In Southeast Asia, tiến sĩ Alfred W.
McCoy, một chuyên viên bài trừ buôn lậu thế giới và đã từng là cố vấn
tại Nha Tổng Giám Đốc Cảnh Sát Công An miền Nam Việt Nam, viết như sau
dưới tiểu mục:
“Triều Đại Diệm và Đảng Cướp Nhu
Sau khi băng đảng Bình Xuyên bị đuổi
khỏi Sài Gòn vào tháng 5. 1955, Tổng thống Diệm, một người Công giáo rất
mộ đạo, nhất quyết bài trừ nạn thuốc phiện bằng chiến dịch công
khai đốt các bàn đèn, và đóng cửa các tiệm bán thuốc phiện...Nhưng chỉ
ba năm sau, chính phủ Diệm đột nhiên thay đổi chủ trương lành mạnh xã
hội nầy bằng việc cho buôn bán thuốc phiện trở lại. Ông Ngô Đình
Nhu, em ông Diệm và là giám đốc ngành mật vụ viện cớ thiếu tiền
trang trải cho các chương trình tình báo. Mặc dù, gần ba năm qua, chương
trình viện trợ của Hoa Kỳ và CIA đã cung cấp nhiều tiền cho các hoạt
động tình báo của ông, nhưng vì trở ngại về nhân sự và các khó khăn
nội bộ nên tòa Đại Sứ Hoa Kỳ chỉ từ
chối khoản tăng viện do ông Nhu yêu cầu mà thôi.
Nhưng ông
Nhu vẫn quyết định cho các Bang Trưởng người Hoa Chợ Lớn mở lại các
tiệm bán thuốc phiện và các bàn đèn đã bị dập tắt trong ba năm
qua...rồi thành lập đường dây chuyên chở thuốc phiện từ Lào về. Cho
nhân viên rải khắp nước Lào để mua thuốc phiện sống và dùng hệ thống
hàng không quân sự để chở nhân viên và thuốc phiện đi lại giữa Việt
nam và Lào.
Trong khi Nhu trực tiếp giao thiệp với nhóm Corsicans, thì những điệp
vụ tình báo khác được điều khiển bởi trưởng phòng mật vụ, Bác Sĩ
Trần Kim Tuyến...”(Sách đã dẫn
ở trên, tr.159-161).
“Mặc dù
với hệ thống buôn lậu thuốc phiện quy mô cọng với các hình thức tham
nhũng to lớn khác đã tạo cho Ngô Đình Nhu một tài sản khổng lồ nhưng
chính phủ Diệm không thể tồn tại nếu chính phủ Hoa Kỳ trở mặt chống
lại... Tháng 3. 1961, cơ quan tình báo Hoa Kỳ gởi bản phúc trình cho chính
phủ Hoa Thịnh Đốn và phê phán ông Diệm như sau:
“Nhiều người
nhận thấy ông Diệm không thể đương đầu được với Cọng Sản vì cai
trị độc đoán, nuôi dưỡng tham nhũng ngay cả với những người thân và
từ chối dẹp bỏ chế độ kềm kẹp của ông” (VNMLQHT, tr. 523).
(Diem’s Dynasty and Nhu Bandits
Shortly
after Binh Xuyen gangsters were driving out of Saigon in May 1955, President Diem, a
rigidly pious Catholic, kicked off a determined antiopium campaign by burning
opium-smoking paraphernalia in adramatic public ceremony. Opium dens were shut
down...However, only three years later, the government suddently abandoned its moralistic
crusade and took step to revive the illicit opium traffic... Ngo Dinh Nhu, President Diem’s
brother and head of the secret police, that he needed more money to expand the scope of
his intelligence work and political repression. Although the CIA and the foreign aid
division of the State Department had provided generous funding for those activities over
the previous three years, personel problems and internal difficulties forced the U.S.
Embassy to deny his request for increase aid.
But Nhu was
determined to go ahead, and decided to revive the opium traffic to provide the necessary
funding. Although most of Saigon’s opium dens had been shut for three years...Nhu used
his contacts with powerful Cholon Chinese syndicate leaders to reopen the dens and set up
a distribution network for smuggled opium...
To keep these outlets supplied, Nhu established two pipelines from the Laotian
poppy field to South Vietnam...
Nhu supplemented these shipments by dispatching intelligence agents to Laos with
orders to send back raw opium on Vietnamese Air Force transports that shuttled back and
forth carrying agents and supplies.
While Nhu
seems to have dealt with the Corsicans personally, the intelligence missions to Laos were
managed by the head of his secret police apparatus, Dr. Tran Kim Tuyen...(p.160-161).
Trong cuốn “Lửa Trong Hồ”,
tác giả Frances Fitzgerald viết:
“Ngô Đình Cẩn và vợ chồng Ngô Đình
Nhu tỵ hiềm ghìm nhau canh giữ các nguồn lợi
- nhân viên của hai phía thường
có những cuộc chém giết lẫn nhau vượt khỏi lằn mức thù hằn truyền
kiếp. Tánh hay lo xa, nên bà Nhu đã chuyển tài sản sang các nước Âu
Châu. Ngoài ra, bà còn là chủ Nhà Hát trên đường Champs Elysées (Paris), một
dịch vụ đầu tư lẻ cho những kẻ tự quảng cáo mình là người Công
Giáo.”
(The two brothers jealously guarded their
sources of revenue from each other – their agents occasionally killing each other in an
excess of zeal...she owned a large theatre on the Champs Elysées – an odd investment
for this most self-advertised of Catholics (Frances Fitzgerald, “Fire In The Lake”, NY. 1972, pp. 169 & 170).
Trong cuốn “ Kẻ
Thù Xấu Nhất Của Chúng Ta”: Our Own Worst Ennemy, tác giả William J.
Lederer viết:
“Các mật báo người Hoa và Thụy Sĩ của tôi
cho biết, khoảng 18 tỉ Mỹ Kim do một số tư nhân người Việt gởi vào
các chương mục ngân hàng ngoại quốc từ năm 1956. Gần đây một người
cọng tác kín cho biết bà Nhu đã mua đứt bằng tiền mặt một ngân hàng
lớn thứ nhì tại Paris” (trang 139). Như
thế, số tiền 18 triệu Mỹ Kim ắt hẳn là của vợ chồng bà Nhu, hoặc
tiền chung của anh em ông Diệm (Dẫn theo VNMLQHT, tr. 519 & 520).
Sử liệu cho thấy rõ như thế, nhưng những người bênh vực nhà
Ngô cố ngụy tạo sử liệu để tô son điểm phấn cho vợ chồng ông Ngô
Đình Nhu và các anh em của ông.
Thật vậy, bài “Chuyện Trò Với Bà Ngô Đình Nhu” của Trương
Phú Thứ (không biết tên thật hay giả) đăng trên Phụ Nữ Diễn Đàn, số
228 tháng 3. 2003, và được đăng lại trên Indianapolis
Việt Báo, tháng 4. 2003 (và báo Người Việt Illinois, tháng 5. 2003). Ông Trương Phú Thứ
viết rằng ông có đến thăm và chuyện trò với bà Nhu tại một trong hai
căn chung cư (apartments) của bà mua ở một vùng rất đắt tiền gần tháp
Eiffel ở Paris, Pháp:
“Rất nhiều người biết qua báo
chí chuyện một người Pháp giàu có biếu Đức Tổng Giám Mục Ngô Đình
Thục một món tiền lớn và Đức Cha Thục đã cho bà Nhu để mua một
đơn vị gia cư trong tòa nhà cao tầng nầy và sau đó Bà giành dụm mua
thêm được một đơn vị nữa. Sự thật không phải như vậy. Bà Nhu trực
tiếp nhận được một số tiền rất lớn từ một vị ân nhân ẩn danh.
Có tiền trong tay, Bà đã nhờ một cựu bộ trưởng thời chính phủ De
Gaulle giúp mua liền một lúc hai đơn vị gia cư nầy...” Bà Nhu cho một
nhà ngoại giao Nhật Bản mướn một căn để lấy tiền sinh sống. “Vị ân nhân tặng bà Nhu số tiền kếch sù
đó là Bà Capaci, một cư dân thành Milan nước Ý và cũng là một trong bảy
người phụ nữ giàu nhất thế giới. Bà Nhu chưa một lần gặp mặt vị
ân nhân nầy mãi đến bốn năm sau khi Bà Capaci tạ thế Bà Nhu mới được
biết tên cũng như thanh thế và sự nghiệp của người đã gia ân cho
mình.” (Trang 28 & 29).
Qua đoạn trích dẫn nguyên văn của bài báo
như trên, chúng ta thấy sao mà dòng họ Nhà Ngô may mắn đến thế! Một
ông Giám Mục tham nhũng nhất nhì Việt Nam, của chìm của nỗi cất dấu
trong nhiều ngân hàng A châu lại còn được một người Pháp giàu có biếu
cho một món tiền rất lớn! Rồi đến lượt bà Nhu, có cả hàng tỷ Mỹ
Kim trong nhà băng, như sử liệu cho thấy, vậy mà còn được một người trong số 7 người phụ nữ giàu nhất
thế giới, dù chưa từng gặp mặt, cũng biếu cho một số tiền vĩ đại
! Độc giả nào tin được câu chuyện đó thì cứ tin. Riêng tôi, bài “Chuyện
Trò Với Bà Ngô Đình Nhu” là hư dối viết để gỡ xấu cho nhau. Với một
người khét tiếng và bí ẩn như bà Nhu trong 40 năm qua, mà lúc ông Thứ
có “cơ may” chuyện trò với bà lại không có được một tấm hình chụp
chung, hay hình một mình bà để có thể thuyết phục độc giả vì trong
bài viết ông Thứ cho biết bà là một người rất đẹp lão chứ có xấu
xa gì mà ngại người khác thấy hình ? Hoặc chụp một cái hình tổng
quát phía ngoài chung cư hay tổng thể của khu vực trong đó có chung cư của
bà. Đàng nầy, tác giả Trương Phú Thứ lại đăng một tấm hình của bà
Nhu mà nhiều báo tại Việt Nam đã đăng năm 1963: đang đứng và giơ cả
hai tay lên, miệng lại chu hú như đang nguyền rủa người nào (trang 7).
Hình thứ 2 là bà đang tươi cười, vẫy tay chào và đứng chung với cô
con gái, Ngô Đình Lệ Thủy, cũng chụp vào năm 1963 (tr. 29). Hình cuối là
Dinh Độc Lập, chụp năm 1968 do tác giả chú thích như thế (tr.36).
Cũng nằm trong chiều hướng chạy tội cho
nhau, gần đây, cuốn “Những Sự Thật Chiến
Tranh Việt Nam 1954-1975”, không thấy ghi ngày tháng và năm xuất bản,
nhưng được biết sách ra đời vào mùa Hè 2003 tại Nam California, Hoa Kỳ.
Tác giả “chính” là Tiến Sĩ Nguyễn
Văn. Tác phẩm nầy cũng thuộc loại viết cẩu thả vô trách nhiệm. Bài
viết của tôi chủ đích là nhắm vào việc tìm hiểu Tại Sao Tổng Thống Ngô Đình Diệm Thất Bại,
mà một trong những nguyên nhân đưa đến sự thất bại đó là chính sách tôn giáo, trong đó có Phật
Giáo. Trong cuốn Những Sự Thật Về Chiến
Tranh Việt Nam 1954-1975 nêu trên, tác giả giành một số trang để đề
cập đến Biến Cố Phật Giáo 1963 liên
hệ đến việc ông Ngô Đình Diệm bị lật đỗ. Vì thế, tôi sẽ nêu
lên một số sai lầm của tác giả lúc đề cập đến Biến Cố Phật Giáo
1963 để lịch sử được sáng tỏ:
Sai ngày tháng: Lễ Phật Đản tại Huế là ngày 8. 5. 1963 (đúng). Nhưng
lễ Ngân Khánh của Giám Mục Ngô Đình Thục là ngày 29. 6. 1963, chứ không
phải được “tổ chức vài tuần trước
đó” (tr. 157). Sở dĩ tôi nêu lên sự nhầm lẫn về ngày tháng để
thấy rằng sau biến cố Phật Đản ngày 8. 5. 63, hầu như toàn dân bất
mãn chế độ và dư luận quốc tế cũng không thuận lợi cho chính quyền
Ngô Đình Diệm, nhưng Giám Mục Ngô Đình Thục vẫn xem thường dư luận nên
ông vẫn tổ chức ngày kỷ niệm 25 năm làm Giám Mục của mình lên hàng
quốc lễ; bắt ép dân chúng, trong đó đa số là Phật-tử, mua vé để kiếm
tiền.
Sai sự kiện: Phật-tử tập trung trước đài phát thanh Huế đêm
8.5.63 là để muốn biết lý do tại sao không phát thanh như thường lệ hằng
năm, chương trình Phật Đản tổ chức tại chùa Từ Đàm vào buổi sáng
cùng ngày. Để giải tán đám đông, chính quyền Thừa Thiên Huế đã ném
lựu đạn làm chết 8 Phật Tử và
sau đó một số còn bị xe tăng cán xác.
Sách viết: “Theo
ông Cao Xuân Vỹ, chính Tổng thống Diệm thúc đẩy việc thành lập Phật
Giáo Việt Nam Thống Nhất, và chính ông Diệm giúp tiền xây chùa Xá Lợi”(tr.162).
Tên cuốn sách là “Những Sự Thật...”
nhưng lại trích dẫn chứng liệu trong cuốn “Những Huyền Thoại và Sự Thật...” của Vĩnh Phúc. Vì là Huyền Thoại nên ông Nguyễn Văn cứ nhắm
mắt trích đại không cần biết đúng hay sai. Thật vậy, Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất ra đời
sau năm 1963, nghĩa là sau khi ông Diệm đã chết khoảng nửa năm thì không
thể nói rằng: “chính Tổng Thống Diệm
thúc đẩy việc thành lập Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất”?
Chất nổ giết Phật-tử: Theo các nhân chứng và bác sĩ giải phẫu
Wulff (người Đức theo đạo Tin Lành) thì xe tăng đã cán xác các Phật-tử
và loại lựu đạn giết chết 8 người và một số bị thương tại đài
phát thanh Huế đêm 8. 5 .63 là của chính phủ. Trước đây, những người
viết sử để bênh vực nhà Ngô thì nói rằng đây là lựu đạn của Việt
Cọng. Nay ông Nguyễn Văn trích lời của ông Cao Thế Dung và ông Nguyễn
Trân thì lại cho rằng “chất nổ giết người
là plastic của CIA mà người ném là James Scott và được James Scott xác nhận
với Đại úy Bửu (nào không biết, BK) năm 1965”(tr.158).
Lúc đọc đến đoạn nầy, tôi muốn kiểm lại
cho chắc, nên tôi phone hỏi Đại Tá LBK: “Các nhân viên tình báo (CIA)
sống trên lãnh thổ Việt Nam cũng có quyền mang khí giới sao?’ Ông bạn trả lời: “Không, nhưng nếu muốn
thì phải được phép chính phủ”. Qua
câu trả lời nầy tôi thấy ông Diệm chết là phải vì quá khờ, thiếu
thông minh. Chính phủ Mỹ muốn hại mình nên đã cho CIA ném lựu đạn giết
tín đồ Phật-giáo để tạo mâu thuẫn giữa chính quyền và Phật Giáo để
đưa mình đến chỗ chết. Ông Diệm, tình báo VNCH, ngay cả những tay
chân, bộ hạ và cả những người muốn đánh bóng cho ông Diệm cũng không
tố cáo sự ma giáo của ông chủ Mỹ. Thiếu thông minh đến thế, chết là
vừa, không nên trách ai! Trong thực tế, cho đến nay chúng ta không thấy
CIA nói đến ông James Scott, ngành tình báo của VNCH cũng không và các sử
gia cũng thế, mà chỉ thấy các ông Cao Thế Dung, Nguyễn Trân và nay có sự
đồng tình của ông Nguyễn Văn. Giả thiết vụ ném lựu đạn là do Mỹ tạo
sự chia rẽ giữa Phật Giáo và chính quyền, thì tại sao chính quyền
không đưa xe cứu thương đến cứu mà lại đưa xe tăng, rồi lại cán
lên xác những người đã chết làm gì cho mang tiếng? Do đó, việc cố ngụy
tạo sử liệu của ba ông rất thiếu
thông minh.
Về Thượng
Tọa Trí Quang, ông Nguyễn Văn liệt kê mấy vấn đề từ nhiều nguồn tài
liệu khác nhau như sau: “Ông Hoàng Hữu Khác, Chánh Án Tòa Án Huế”đồng
thời “giữ chức thư ký trong Ban Trị Sự Hội Phật Học Trung Việt
mà Thích Trí Quang là Bí Thư hay Tổng Bí Thư gì đó. Một hôm, ông Khác đọc
được một bức thư của Thích Trí Độ từ Hà Nội gởi cho Thích Trí
Quang, bảo phải tổ chức phong trào Phật Giáo chống chế độ Ngô Đìmh
Diệm” ( tr.159).
Nhận xét: Có ai tin
được một ông Chánh Án Tòa Án lại làm chức thư ký quèn cho ban Trị Sự Hội Phật Học
Trung Việt? Trong Phật Giáo không có chức Bí Thư hay Tổng Bí Thư. Cơ quan
công an mật vụ và tình báo thời ông Diệm ngủ đâu hết mà đến nỗi một
bức thư thuộc loại tội tử hình như thế, và lại được gởi ngơ ngơ
từ Hà Nội vào Huế mà không biết? Và Thích Trí Độ, thầy của nhiều bậc
thầy lỗi lạc, lại khờ đến nỗi gởi thư đi ngơ ngơ như vậy nhưng
cơ quan tình báo chính phủ Diệm cũng không bắt được, tình báo gì mà
“giỏi” đến thế ? Do đó, anh em ông Diệm chết là phải.
“Marguarite Higgins có được Trí Quang mời đến
chùa Xá Lợi để nói chuyện và được Trí Quang cho biết một cách công
khai: Chúng tôi không thể thương thảo với Miền Bắc cho tới khi hạ được
Diệm Nhu” (tr. 160).
Nhận xét:
Trong giai đoạn tranh đấu Phật Giáo tôi mới
học lớp đệ tứ nhưng cũng biết được rằng, thời gian đó, nếu có một
vấn đề gì quan trọng hay tối mật thì mấy thầy như cở Thượng tọa
Trí Quang không dám nói chuyện trong phòng mà phải đi ra ngoài sân chùa hay
một nơi khác vì sợ các cơ quan tình báo đặt máy nghe lén hay máy thu băng.
Thế mà T.T. Thích Trí Quang lại dám nói đến việc hạ bệ Diệm Nhu với
một người Mỹ rất có cảm tình với anh em ông Diệm ? Hơn nữa đoạn trích
dẫn trên có câu: “Chúng tôi không thể
thương thảo với Miền Bắc...”: Nếu sử dụng một loại ngôn ngữ thiếu
lịch sự và thiếu bình tĩnh thì có thể nói rằng “Thích Trí Quang
là cái gì mà dám nói đến việc thương thảo với Miền Bắc, và thương
thảo cái gì, mấy hủ chao và mấy chai
nước tương chăng?”. Do đó câu chuyện của
bà Higgins thuộc loại ngụy tạo.
Cuối
trang 160 và đầu trang 161, ông Nguyễn Văn trích trong cuốn Huyền Thoại...
của Vĩnh Phúc, câu chuyện T. T. Trí Quang đối đáp với ông Hà Thúc Ký:
“...Thượng Tọa Trí Quang quắc mắt bảo:
Anh nên nhớ rằng bên cạnh Phật Giáo còn có khối Cộng Sản Quốc Tế yểm
trợ! ”.
Nhận xét: Thượng Tọa
Trí Quang, một người đã từng “làm rung động Mỹ quốc” lại có thể nói một câu vừa thiếu
thông minh vừa không đúng với thực tế như vậy sao? Lịch sử đã từng
chứng minh rằng sau lưng Phật Giáo chỉ có dân tộc mà không hề có một
đảng phái chính trị nào. Huống hồ là có đảng Cọng Sản Quốc Tế? Giả sử có, thì một người thông minh như
T. T. Trí Quang không bao giờ tiết lộ sự bí mật nguy hiểm như thế
cho một ông chính khách.
Mới điểm
qua 4 trang mà đã thấy tác giả phạm đến 12 sai lầm nghiên trọng. Có lẽ
chúng ta không nên mất thì giờ để chỉ cho ông Nguyễn Văn thấy sách của
ông chỉ thuộc loại tạp nhạp, cẩu thả, vô trách nhiệm và chỉ là một
tập sách tuyên truyền có hại cho chính ông Ngô Đình Diệm mà thôi. Một
người viết sử cần qua một số tiến trình trong việc sử dụng tài liệu:
Thu thập, phân tích, so sánh, kiểm chứng, tổng hợp, kết luận.
Rất buồn
để nói rằng tác phẩm của ông Văn rất kém giá trị. Ông thu lượm rất
nhiều tài liệu thuộc loại huyền thoại và ngụy tạo, trích chỗ nầy một
đoạn, chỗ khác vài câu rồi nhắm mắt bỏ đại vào trong một thùng hổ
lốn chứ không cần kiểm chứng, so sánh, phân tích... Do đó, sách ông chứa
đựng vô số sai lầm và cho thấy khả
năng viết của ông cần phải được bổ
túc rất nhiều; để những độc giả như tôi khỏi mất thì giờ đọc một
cuốn sách thuộc loại tạp nhạp đến như thế. Tiếp tục về anh em gia
đình ông Diệm.
Ở miền Trung, Ngô Đình Cẩn, em
út của ông Diệm, là một lãnh chúa. Vì ít học nên sự tham nhũng và tàn
bạo của ông Cẩn thuộc loại ngoại hạng. Ông Cẩn cho người ném lựu
đạn vào tiệm thuốc Tây của dược sĩ Nguyễn Cao Thăng đường Trần
Hưng Đạo, Huế, để lấy 200 ngàn đồng (bằng 200 triệu thời ông Thiệu).
Ông cùng với bà Cả Lễ (chị ruột ông Cẩn) buôn bán gạo với chính phủ
miền Bắc. Dưới trướng có các đảng viên Cần Lao Công Giáo và Đoàn
Công Tác Đặc Biệt Miền Trung bủa ra khắp nơi nên Ngô Đình Cẩn tha hồ
kinh tài, buôn lậu và nắm trọn vẹn nền kinh tế quốc gia trên toàn lãnh
thổ miền Trung và Cao Nguyên. Ông Cẩn còn cho tay chân thân tín đứng đấu
thầu các công trình xây cất lớn như khách sạn, cầu cống, phi trường.
Ông làm chủ nhiều khách sạn ở các thành phố lớn và các nơi du lịch
như Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Sài Gòn, có nhà bào chế thuốc Tây, có hãng
kỹ nghệ bông vải lớn nhất miền Nam, Vinatexco. Ngoài ra, ông còn buôn
bán thuốc phiện từ Lào về. Không có một dịch vụ nào kiếm ra tiền
mà ông Cẩn bỏ qua. Từ việc giết những người giàu có để cướp của,
vu khống bắt giam và tra tấn cho đến lúc nào nạn nhân dâng hết tài sản
cho ông mới được tha mạng (VNMLQHT, tr. 526-530).
Phát họa lại một vài nét tiêu biểu về chính sách gia đình trị của
Tổng thống Ngô Đình Diệm, chúng ta thấy rằng anh em ông Diệm, từ ông
Giám Mục đến mấy người em, đã chia nhau quyền hành và quyền lợi để
bòn rút tài sản và lũng đoạn quốc gia. Họ không bỏ lỡ bất cứ một
cơ hội nào để có được nhiều tiền, không do dự bất cứ một tội
ác nào kể cả giết người để làm giàu.
Trái lại, về phía miền Bắc, Chủ Tịch Hồ Chí Minh không có thân
nhân bà con bên cạnh, không có xe hơi, nhà lầu, không có của chìm của nổi.
Lối sống ấy dễ gây được cảm tình của toàn dân, dễ lôi cuốn những
người khác hy sinh cho nghĩa vụ cho chương trình cách mạng của ông.
NĂM: Diệt Các Đảng Phái Và Giáo Phái
Ông Diệm người Quảng
Bình, được xem như là người miền Bắc (vì ở bên kia vĩ tuyến 17) vào
làm “vua” miền Nam. Với óc địa phương “Nam Kỳ Quốc”, nhiều người
miền Nam không ưa. Đã thế, chính phủ Ngô Đình Diệm lại có chính sách
đàn áp và tiêu diệt các đảng phái quốc gia, tiêu diệt Cao Đài, Hòa Hảo
vốn là hai giáo phái mạnh và được nhiều người miền Nam mến mộ. Tướng
Trình Minh Thế của Cao Đài bị giết mờ ám, tướng Ba Cụt Lê Quang Vinh của
Hòa Hảo bị lừa rồi bị hành quyết, giáo chủ Phạm Công Tắc bị bôi bẩn
để triệt tiêu, phải chạy trốn sang Nam Vang. Hành động thiếu sáng suốt
biến bạn thành thù đã tạo thành những thế lực chống đối nhà Ngô
lúc ngấm ngầm, lúc công khai ầm ỹ làm lung lay gốc rễ của chế độ.
Trong lúc đó, Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã có chủ trương tôn giáo
khôn khéo. Năm 1946 tại Paris, ông đề nghị chương trình Tam Tự với các bà con người Công Giáo: Tự Dưỡng, Tự Quản và Tự Truyền; tách rời khỏi sự khống chế
quá mức của Vatican. Tại miền Bắc, ông mời Giám mục Lê Hữu Từ làm cố
vấn, Nguyễn Mạnh Hà (người Công Giáo) làm bộ trưởng kinh tế trong chính
phủ VNDCCH đầu tiên.
SÁU: Kỳ
Thị Tôn Giáo Để Bành Trướng Nước Chúa
Ngô Đình Diệm là một con người có đến
hai nhiệm vụ. Là một chính khách do Mỹ đưa về, ông phải thỏa mãn đường
lối của chủ. Là một tín đồ ngoan đạo, ông có bổn phận bành trướng
nước Chúa. Đây là lý do chính để giải thích tại sao ông Diệm và anh
em ông ta kỳ thị và đàn áp Phật Giáo, một tôn giáo có gốc rễ lâu đời
và có số lượng tín đồ đông nhất Việt Nam.
Không riêng gì ở Việt Nam, mà hầu hết bất cứ quốc gia nào, nhất
là các nước kém mở mang, lúc trở thành một tín đồ của đạo thờ ngài
Giê-Su thì họ có khuynh hướng vọng ngoại, trọng ngoại và thường muốn
ly khai với tổ quốc của chính họ. Gần Hoa Kỳ thì có nước Mễ Tây Cơ.
Giáo hội Công giáo của quốc gia nầy thường chống lại tổ quốc của họ
và làm lợi cho ngoại bang là Tây Ban Nha. Vì thế, Hiến Pháp 1917 của Mễ
đã ngăn cấm giáo hội Công giáo mở trường học và sở hữu bất động
sản. Các tu sĩ lúc ra đường thì bị cấm không cho mặc đồ tu, không có
quyền bỏ phiếu...
Gần Việt Nam, nước Phi Luật Tân bị người Bồ Đào Nha chiếm từ
thế kỷ 15, cưỡng bách dân Phi trên 80 % cải đạo qua Công giáo. Vua Philip
của Tây Ban Nha lấy tên mình đặt tên cho quốc gia nầy là Philippines, có
nghĩa là những hòn đảo của vua Philip. Cái nhục quốc thể nầy không bao
giờ gỡ ra được vì hầu hết dân Phi là Công giáo. Ngày nay, tại một
vài đảo xa thủ đô Manila, quân thiểu số Hồi Giáo chống lại quân
chính phủ và đòi lập một nước độc lập tự trị cũng do những nguyên
nhân lịch sử nầy.
Trong kế hoạch cưỡng bách đổi đạo, các chính quyền Công giáo đã
không từ bỏ bất cứ một hành động tàn ác nào. Chính phủ Ustashi của
Ante Pavalic là một thí dụ. Quốc gia Nam Tư (Yugoslavia) nằm trên bán đảo
Balkan thuộc khối Đông Á phía Nam giáp nước Ý. Nam Tư có đến 6 bộ tộc
khác nhau. Chủng tộc Serbia có khoảng 8. 5 triệu dân, theo Chính Thống
giáo. Bộ tộc Croatia có khoảng 4. 5 triệu, theo Công giáo La Mã. Bốn bộ tộc
còn lại dân số khoảng 7. 5 triệu theo Hồi Giáo. Tháng 4.1941, Hitler chiếm
Nam Tư rồi biến bộ tộc Croatia thành một quốc gia riêng biệt, lập
chính phủ mới có tên là Ustashi do một giáo dân cuồng nhiệt, Ante Palavic,
làm Tổng thống với sự hỗ trợ của giáo hội Vatican La Mã. Quân đội
Đức Quốc Xã và những đội quân của các linh mục chỉ huy đi lùng bắt
và khủng bố để cưỡng bách tín đồ Chính Thống giáo đổi đạo. Chỉ
một thời gian khoảng 8 tháng mà có đến 30 % dân Serbia bị đổi đạo, và
khoảng 1. 2 triệu bị giết vì không chịu theo Công giáo La Mã.
Ngô Đình Diệm, một con chiên Việt Nam ngoan đạo, và dòng họ ông
ta, không còn nằm trong thành phần vọng ngoại và trọng ngoại nữa mà đã
biến thành những người Việt- gian đắc lực. Hành động nầy được Giám
mục Ngô Đình Thục, anh ruột của chính Tổng thống Ngô Đình Diệm chứ
không phải người nào khác, cho biết trong một bức thư gởi cho Toàn Quyền
Decoux năm 1944 như đã trình bày ở đoạn trước.
Nói như Linh Mục Hoàng Quỳnh “Thà mất
nước không thà mất Chúa”. Nhưng Chúa (nếu có) thì ở tận mãi trên
trời xanh không ai thấy, không ai biết. Do đó, câu nói trên phải được
hiểu “Thà mất nước, chứ không thà mất
Vatican”, vì Vatican theo tín lý là cơ
quan đại diện cho Chúa ở trần gian. Vì thế, Pháp đã gài cô Nguyễn Thị
Lan, một tín đồ đạo gốc, làm vợ vua Bảo Đại với hy vọng biến ông
vua Việt Nam tương lai, Bảo Long, thành một tín đồ của Vatican làm vua
trong một quốc gia có trên 80 % là Phật Giáo. Cũng vậy, hai thời Đệ Nhất
và Đệ Nhị Cọng Hòa, người dân miền Nam Việt Nam không có tự do dân
chủ, họ không có quyền chọn lựa người đại diện họ. Hai Tổng thống
đều là người Công Giáo trong số dân mà họ chỉ có 7%. Đây cũng là một
trong những lý do làm cho dân chúng bất mãn chế độ.
Như đã trình bày ở phần đầu, những chức vụ quan trọng trong quân
đội, trong các bộ các ngành, tỉnh trưởng, quận trưởng, viện trưởng,
giám đốc, trưởng phòng v.v. đều do người Công Giáo nắm giữ. Nếu thiếu
không kiếm được người cùng tôn giáo mới bổ nhiệm người các tôn
giáo khác. Sau đó, ông Diệm dùng miếng mồi thăng chức, thăng quyền nhanh
chóng cho những ai bằng lòng cải đạo. Thí dụ: Ông Trần Văn Lắm cũng
nhờ đổi đạo mà giữ đựơc chức Đại biểu Chính phủ tại Nam Phần,
về sau làm đại sứ. Nhờ theo Thiên Chúa giáo mà Nguyễn Đình Thuần từ
chức Đổng lý Văn phòng Bộ Quốc Phòng được thăng lên chức Bộ trưởng
Phủ Tổng Thống. Đại tá Nguyễn Văn Y nhờ rửa tội nên được bổ nhiệm
chức Tổng Giám đốc Nha Cảnh Sát Công An. Nguyễn Văn Thiệu cũng nhờ rửa
tội mà lên cấp tá dưới thời ông Diệm, và về sau được Mỹ cho làm Tổng
thống Đệ Nhị Cọng Hòa (Sáu Tháng Pháp Nạn
1963, Vũ Văn Mẫu, Giao Điểm 2003, trang 53). Thật là nhục nhã cho một số
người có học mà chạy theo chức quyền.
Tại các thôn làng, các vùng kinh tế mới, Ấp Chiến Lược, công an
mật vụ của ông Diệm, Nhu và Cẩn vu khống, chụp mũ Cọng sản lên đầu
dân lành rồi bắt họ bỏ tù. Sau đó, các bà sơ và linh mục, giám mục
tìm cách móc nối với gia đình nạn nhân và khuyên họ cải đạo để
được thả về còn không thì bị tù rục xương. Có nhiều người thà chết
không chịu bỏ đạo nên bị chết trong tù do thương tích tra tấn, hoặc
do đổ nước lạnh hay nước xà bong vào miệng, sau đó cai tù đứng lên bụng
đạp cho nước tràn ra, và tiếp tục làm như vậy cho đến lúc nạn nhân
chỉ còn thoi thóp chờ chết.
Những đơn
khiếu nại, rên siết của các khuôn hội Phật Giáo mà nhiều nhất là ở
các tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi, gởi trong các năm 1961-1962 kêu cứu
giáo hội Phật Giáo Trung Phần để xin can thiệp. Một đoạn trích dưới
đây được T. T. Thích Trí Quang tóm lược đăng trong Nguyệt san Liên Hoa năm
thứ 7, phát hành vào tháng 8 năm 1964 (trang 38) cho chúng ta thấy một phần
nhỏ trong toàn bức tranh to lớn về chính sách Công Giáo trị của chính phủ
Ngô Đình Diệm:
“Ấp Chiến Lược thực là chiến lược và chiến
thuật vĩ đại của các chính sách “giáo trị một chiều”. Từ sự dụng
ý đến sự dùng người, từ sự đặt để đến sự quản trị, từ sự
bố trí đến sự tổ chức, Ấp
Chiến Lược như những cái nơm sắt lớn và chắc, chụp xuống tất cả tư
tưởng, nhất là tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam. Lợi dụng danh từ
“dân chủ pháp trị”, người sáng lập quốc sách ấp chiến lược làm
một việc thay đổi toàn diện bộ máy cai trị hạ tầng thôn quê không bằng
một cuộc cải cách nào khác hơn là đưa thêm người cùng tín ngưỡng Thiên
Chúa Giáo vào, đổi bỏ những người cọng tác ngày trước, cứng rắn đến
tột độ cái chính sách giáo trị dung hòa bởi gia trị và đảng trị. Và
dĩ nhiên, các nạn nhân đại đa số Phật Giáo đến đây, càng là nạn
nhân. Hàng rào ấp chiến lược cố ý tìm
cách bỏ ra ngoài nào chùa Phật Giáo, nào nhà Phật tử và dĩ nhiên ngoài
hàng rào thì bị xem là Việt Cọng rồi. Hàng rào ấy gần như rào chùa
và rào cả sự đi lễ chùa của Phật-tử, nhất là trong những ngày và những
giờ đại lễ Phật Giáo thì hàng rào ấy trong không ra, ngoài không vào
được. Sống trong chiếc nơm sắt ấp chiến lược đó, Phật-tử tuy nói
“liên gia tương bảo” nhưng kỳ thực đó là một hệ thống kiểm soát
của thiểu số tín ngưỡng đối với tuyệt đại đa số tín ngưỡng khác.”
(Dẫn theo Vũ Văn Mẫu, SĐD, trang 65).
Tuy nhiên, một cách công bằng hơn, đây chưa hẳn là chính sách trực
tiếp của Tổng thống Ngô Đình Diệm, nhưng tay chân bộ hạ của ông. Dẫu
gì đi nữa thì ông là người phải chịu trách nhiệm các hành động phi
pháp của anh em trong gia đình và thuộc hạ. Để được rõ ràng hơn về
luận điểm nầy, dưới đây là lời của một nhân viên trong ủy ban Liên
Phái phát biểu trước ủy ban điều tra của Liên Hiệp Quốc:
“Để ngài
có một ý niệm rõ ràng về hình thức, tôi phải thưa với ngài rằng, về
phương diện chính thức không có kỳ thị trong chính sách của chính phủ,
nhưng chính phủ đã dung thứ những hành vi đàn áp, những sách nhiễu và
những sự ngược đãi. Đã nhiều lần, chúng tôi gởi khuyến cáo đến chính
quyền địa phương, Tổng thống Cọng Hòa và Quốc Hội. Song le điều ấy
không có ích gì và đều bị bỏ qua cả. Năm 1961, Tổng thống có tiếp
tôi trong hai giờ mười lăm phút. Tôi có nhắc lại nguyện vọng và có
báo cáo với ông rằng: Thưa Tổng thống, nếu Tổng thống không chú trọng
đến nguyện vọng của Phật Giáo đồ thì Tổng thống sẽ gặp một phong
trào toàn diện trong hàng Phật Giáo đồ với nhiều vụ rắc rối lôi
thôi, điều ấy không thể tránh được. Tôi biết rằng Tổng thống không
bao giờ có ý định đàn áp Phật Giáo, nhưng nếu Ngài cứ tiếp tục làm
ngơ trước những hành vi của cấp dưới trong chính phủ thì Phật Giáo đồ
sẽ cho rằng chính Ngài phải chịu trách nhiệm những hành động ấy. Mà
những kẻ gây ra những sự bất công ấy là ai? Đó là những cán bộ, những
quân nhân, những nhân viên công an mật vụ, những người nầy đều là
Công Giáo. Người ta bảo sở dĩ những kẻ chịu trách nhiệm nầy không bị
bãi chức, hay họ không bị điều tra nữa vì họ là Công Giáo. Thưa Tổng
thống, Ngài là một người Công Giáo, người ta sợ làm phật ý Tổng thống
nếu dùng biện pháp trừng trị kẻ đó, vì thế họ không cho Tổng thống
thấy những điều gì xẩy đến. Tổng thống phải chịu trách nhiệm về
phương diện tinh thần đối với những điều ấy.” (Trích mục “Thẩm Vấn Các Nhân Chứng – Vi Phạm Nhân
Quyền Tại Việt Nam”, trong
Nghiên cứu & đối thoại
