Trang nghiên cứu đối thoại quý bốn tháng
10-2003
[ PHẦN III ]
V. THỦ TƯỚNG TOÀN QUYỀN
(1954-1955):
Mùa Xuân-Hè 1954—giữa lúc dư luận Pháp
rung chuyển vì cuộc thất trận tại Điện Biên Phủ (7/5/1954), hội nghị
Geneva đang nhóm họp (từ ngày 8/5/1954) nhưng chưa đạt được kết quả
mong muốn, chính phủ Laniel bị bất
tín nhiệm (12/6/1954), thay thế bằng Pierre Mendès-France (21/6/1954-2/1955), người
từ năm 1952 đã cổ võ thương thuyết với Hồ Chí Minh—Diệm quì gối trước
mặt vợ chồng Quốc trưởng Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương, “thề
trên thập tự giá” rằng sẽ trung thành với Bảo Đại và duy trì cơ
nghiệp nhà Nguyễn. Diệm cũng cam đoan sẽ rời bỏ quyền lực bất cứ lúc
nào Bảo Đại muốn. Ngày 16/6/1954 này, Bảo Đại phong Diệm làm Thủ tướng
Toàn quyền, dù trong thâm tâm cho rằng chỉ có những “tên khùng” (psychopath) tự nghĩ mình có một “sứ mạng” của
“bề Trên” mới chịu làm Thủ tướng trước viễn ảnh đất nước
chia đôi, và người Pháp có thể bỏ rơi miền Nam trong vòng hai năm.(91)
91. Xem buổi thảo luận giữa
Bảo Đại và nhân viên ngoại giao Mỹ ngày 29/4/1955; Chính Đạo, VNNB, I-C:
1955-1963, tr. 54-55.
Trước khi rời Paris về nước ngày 23/6, Diệm
thảo luận với tân Thủ tướng Mendès-France nhiều lần và mong muốn
Mandès-France cho toàn quyền cũng như Bảo Đại, đặc biệt là vấn đề kiểm
soát Ngân hàng và Viện Hối đoái (Office des Changes). Trong buổi nói chuyện với Đại sứ Heath ở
Paris hai ngày trước, 21/6, Diệm và Luyện cũng cho biết không muốn thấy Bảo
Đại về nước vì hai lý do: Bảo Đại có thể bị ám sát và sự hiện
diện của Bảo Đại sẽ khiến có những sự phá rối từ văn phòng Quốc
trưởng (Nguyễn Đệ). Chính vì sự khuấy rối [intriguing] này, Diệm đã xin được toàn quyền hành động.
Diệm cũng nói cần ba bốn tháng để củng
cố chính quyền.(92)
92. FRUS, 1952-1954,
XIII:1728.
Trong buổi hội kiến giữa Mandès France và Thứ
trưởng Ngoại Giao Walter B. Smith tại Quai d’Orsay ngày 20/6/1954—trong đó
Mandès France nói về nhu cầu đạt một hiệp ước của Pháp với Việt
Minh, Chu Ân Lai đề nghị gặp ở Geneva, và Smith cho Mendès-France biết đã
cảnh cáo Molotov ngày Thứ Sáu, 18/6/1954, rằng Mỹ không chấp thuận cho CS
giành được những gì vượt ngoài cái họ xứng đáng, và nhất là không
được sỉ nhục nước Pháp, một đồng minh mà Mỹ vẫn yểm trợ—Mendès
France yêu cầu Mỹ can thiệp để Diệm, “một người quá khích [a fanatic] giống như Lý Thừa Vãn,” tìm cách chống lại
việc thương thuyết. (93)
93. FRUS, 1952-1954,
XIII:1726.
Marc Jacquet phải từ chức vì
tiết lộ cho báo chí kết quả cuộc thị sát chiến trường Đông Dương của
Ely và Salan. (Báo cáo ngày 24/6/1954 của McClintock; III:1735)
Trước ngày từ chức, Navarre
nhiều lần khẳng định Pháp không thể duy trì tình trạng quá ngày
1/10/1954 nếu không “quốc tế hóa” tức có sự can thiệp của Mỹ. Ely cũng
đồng ý. (Báo cáo ngày 24/6/1954 của McClintock; XIII:1735)
Ngày 25/6/1954, Diệm rời Paris về nước. Tháp
tùng có Trần Chánh Thành, Bộ Trưởng Phủ Thủ Tướng; Lê Quang Luật, Tổng
Trưởng Thông Tin; và Nguyễn Văn Thoại. Tới Sài Gòn ngày 26/6, Diệm tạm
trú tại Dinh Gia Long, vì Dinh Norodom vẫn được dùng làm tư dinh Cao Ủy Pháp.
Ngày 29/6, Diệm và Nhu, "đồng Thủ Tướng"
không chính thức, gặp XLTV Đại sứ Mỹ Robert McClintock tại Sài-gòn. Theo
McClintock, Diệm rất lo lắng về tình hình miền Bắc. Mặc dù Diệm đã
yêu cầu Tướng Raoul Salan ngừng di tản chiến thuật, Salan nói đã nhận
chỉ thị rõ ràng từ Paris, và tiếp tục việc triệt thoái. Diệm yêu cầu
McClintock nhờ BNG Mỹ vận động ngoại giao để Pháp đừng rút quân quá
nhanh đừng bỏ rơi Bắc Việt như một củ khoai nóng. Bằng không, Diệm sẽ
không thành lập chính phủ. Diệm cũng xin Mỹ giúp di tản một số lớn
dân Bắc, nếu Pháp và Việt Minh chia đôi Việt Nam. (94)
94. FRUS, 1952-1954, XIII:1762-1763.
Trong báo cáo về
Oat-shinh-tân, McClintock cho biết đã hai lần yêu cầu tương tự với
Oat-shinh-tân (ngày 17 & 22/6/1954).(95)
95. FRUS, 1952-1954, III:1718, 1729.
Ngày 1/7/1954, Ngoại trưởng Dulles chỉ thị
cho Đại sứ Dillon tại Paris can thiệp với Mendès-France về việc di tản
châu thổ sông Hồng; và lưu ý Mendes-France về mối quan tâm của Mỹ với
giáo dân Bùi Chu-Phát Diệm. Đại sứ Johnson cũng cần hỏi Jean Chauvel là
việc triệt thoái có phải là thỏa thuận ngầm với Việt Minh hay chăng.
(96)
96. FRUS, 1952-1954, XIII:1772.
Nhưng ngày
6/7/1954, Tướng Ely, Cao ủy kiêm Tổng Tư lệnh Đông Dương, cho McClintock biết
rằng chính ông ta đã cho lệnh triệt thoái ba tỉnh miền Nam để giữ trục
chiến lược Hà Nội-Hải Phòng. Sẽ còn triết thoái phía Tây, lấy sông
Đà làm tuyến phòng thủ. Đáng lẽ nên rút cả Hà Nội, chỉ giữ Hải
Phòng, nhưng mất Hà Nội là một đại họa chính trị. Nếu bỏ Hà Nội,
Ely sẽ từ chức.
30/6/1954: Tướng Ely thông báo
cho Đại tá de Brebisson biết kế hoạch rút Nam Bắc Việt đã được hoạch
định từ ngày 15/5/1954, và do đích thân Ely trao cho Tướng Navarre trong dịp
qua Đông Dương.
Sài Gòn, 29/6/1954: McClintock gặp
Hoàng tử Savang và Thủ tướng Souvana Phouma.. Savang và Phouma nói không
thành lập chính phủ liên kết với em (half-brother), lãnh tụ Pathet Lào.
(XIII:1764-1765)
Diệm yêu được gặp lại
McClintock vào ngày Thứ Sáu, 2/7/1954. (XIII:1763)
28/6/1954:
Cannes: Heath gặp Bảo Đại vào buổi tối. Theo Heath, Bảo Đại đang là một
quan sát viên hãi sợ [craven spectacle]. Không còn chuyện chiến đấu đến
giây phút cuối cùng như đã hứa chắc hai tháng trước. Bảo Đại có lẽ
đang bị bệnh; và y sĩ riêng của Bảo Đại gửi cho Heath một lá thư yêu
cầu khuyên Bảo Đại nên đi dưỡng bệnh ở Vittel khoảng 6 tuần lễ.
Đau ốm hay chăng, theo Heath, Bảo Đại đã có vẻ chịu thua cuộc, trừ trường
hợp Mỹ giúp ông ta "kéo tủ ra khỏi đống lửa" bằng cách can
thiệp quân sự.
Sau khi kể
lể về sức khoẻ, Bảo Đại hỏi Heath nghĩ gì về Hội nghị Geneva. Heath
nói VM sẽ đồng ý lấy phần đất phía Bắc Đồng Hới, ngoại trừ khu vực
Hải Phòng, và có thể khu Bùi Chu-Phát Diệm.
Bảo Đại
nghĩ VM muốn có một chính phủ liên hiệp, và Bảo Đại có thể là Quốc
trưởng, miễn hồ VM nắm được những bộ quan trọng như Nội Vụ. Bảo
Đại cũng được nghe rằng Mendès-France và Chu Ân Lai đã đồng ý tại
Berne là sẽ có tổng tuyển cử trong vòng 1 năm.
Về phần
Diệm, Bảo Đại chẳng hiểu tại sao Diệm chịu nhận chức Thủ tướng.
Bảo Đại đã hỏi chính sách của Diệm ra sao, thương thuyết với VM
chăng? Diệm trả lời là không thương thuyết, và sẽ trông cậy vào sự yểm
trợ của Mỹ. Bảo Đại thêm rằng VM sẽ chịu lùi bước nếu Mỹ can thiệp
bằng quân sự. Quân đội QGVN cũng sẽ mạnh hơn, đả bại được VM.
Nhưng hiện tại Bảo Đại chẳng làm được gì nữa; Mendès-France đã bỏ
rơi Việt Nam.
Heath lập
lại lời Ngoại trưởng Dulles đã nói với Nguyễn Quốc Định trước ngày
khai mạc Hội nghị Geneva: Nếu một quốc gia muốn chống lại sự xâm lăng,
quốc gia đó sẽ tìm được bạn và đồng minh. Bảo Đại bỏ qua vấn đề.
Bảo Đại
cũng không trả lời câu hỏi của Heath là liệu có về nước để đối
phó với tình thế. Theo Heath, thật rõ ràng là Bảo Đại không có ý định
làm một việc gì có vẻ liều lĩnh như trở lại Việt Nam trong hoàn cảnh
hiện tại. Nếu Mendès-France đạt một thoả thuận nào với VM thì ông ta
cũng chỉ sẽ chống đối chiếu lệ [pro
forma remonstrance], và cúi đầu. Nhờ sự đồng loã của cơ quan hối đoái
Pháp, Bảo Đại đã có một tài sản đáng kể ở hải ngoại. (FRUS, 1952-1954, XIII:1760]
Ngày 1/7, Diệm ra Hà-nội dò xét tình hình.
Hôm sau, 2/7, Diệm về Huế. Sau chuyến đi Bắc, Diệm nói với nhân viên Mỹ
là đồng ý lập chính phủ. (97)
97. FRUS, 1952-1954, XIII:1773.
Ngày
5/7/1954, Diệm công bố danh sách nội các.(98)
98. Thủ
Tướng, kiêm Nội Vụ và Quốc Phòng: Diệm; Quốc Vụ Khanh: Trần Văn
Chương; Tổng Trưởng [TT] Ngoại Giao: Trần Văn Đỗ㻠TT Tài Chính và Kinh Tế: Trần Văn Của; TT Lao Động và
Thanh Niên: Nguyễn Tăng Nguyên; TT Công Chính: Trần Văn Bạch; TT Y Tế và
Xã Hội: Phạm Hữu Chương; TT Canh
Nông: Phan Khắc Sửu; TT Quốc Gia Giáo Dục: Nguyễn Dương Đôn.
Bộ trưởng Phủ Thủ Tướng:
Trần Chánh Thành; Thông Tin: Lê Quang Luật; Công vụ Phủ Thủ Tướng: Phạm
Duy Khiêm; Nội Vụ: Nguyễn Ngọc Thơ; Quốc Phòng: Lê Ngọc Chấn.
Thứ Trưởng Quốc Phòng: Hồ
Thông Minh; Tư Pháp: Bùi Văn Thinh; Kinh Tế: Nguyễn Văn Thoại; Tài Chính: Trần
Hữu Phương (10 H 4195).
6/7/1954: Heath trở lại Sài-gòn.
Tướng Ely cũng trở lại Sài-gòn sau khi về Paris tham khảo với chính phủ
Mendès-France và tân Bộ trưởng Các Quốc Gia Liên Hiệp Guy de La Chambre.
Ngày 7/7/1954, Diệm chính thức
cầm quyền. Hôm sau, 8/7, khi gặp Heath và Tướng O’Daniel, Diệm than phiền
ràng nếu mất Bắc Việt khó giữ Trung và Nam. Diệm muốn Mỹ can thiệp để
Pháp đừng chia cắt đất nước. Diệm cũng mong Mỹ can thiệp cho QĐQGVN phải
được tự trị càng sớm càng tốt. (99)
99. FRUS, 1952-1954, XIII:1793-1794.
Qua ngày 9/7, Thủ hiến Nguyễn Hữu Trí và
Phan Văn Giáo từ chức. Tại Trung Việt, Diệm cử Nguyễn Đôn Duyến làm
Đại biểu; tại Bắc Việt, Hoàng Cơ Bình làm Đại biểu, kiêm Chủ tịch
Ủy ban Bảo vệ; Trần Chánh Thành, Ủy viên dân sự, và Thiếu tướng Nguyễn
Văn Vận, Ủy viên quân sự.
Nhưng Diệm vừa lên cầm
quyền chưa đầy hai tuần lễ, Pháp và Việt Minh ký Hiệp ước Geneva
(21/7/1954). Việt Nam bị chia làm hai vùng tập trung quân sự, chờ ngày Tổng
tuyển cử, trong vòng 2 năm.
Mặc dù đại diện của chính phủ Diệm tại
Geneva là Ngoại trưởng Trần Văn Đỗ không chịu ký vào Hiệp ước,
nhưng nhờ có danh nghĩa quân đội Pháp và nhất là sự trợ giúp tích cực,
hầu như vô giới hạn của Liên Bang Mỹ, Diệm được thừa hưởng vùng
đất phía Nam vĩ tuyến 17 để thiết lập một tiền đồn chống Cộng của
Thế Giới Tự Do trong vòng hai năm im tiếng súng. Hầu như toàn bộ quân đội
Quốc Gia Việt Nam ở miền Bắc, ngoại trừ một thiểu số đào ngũ theo
Việt Minh, đều được tập trung vào miền Nam. Chính phủ Mỹ còn yểm trợ
việc di cư vào Nam hơn 800,000 người sinh trưởng ở miền Bắc theo điều
khoản mọi người được quyền tự do chọn chỗ cư trú tại vùng tập
trung mình ưa thích.(100)
100. Con số chính thức là hơn
800,000, nhưng khó có được chính xác tổng số người Bắc di cư. Các
đơn vị quân đội và giáo xứ thường man khai số người trong gia đình
để xin trợ cấp.
Trong
khi đó, đại bộ phận quân đội Việt Minh cũng rút ra phía Bắc vĩ tuyến
17, chỉ để lại một số cán bộ trung kiên chuẩn bị đấu tranh chính trị
trong vòng 2 năm. Lê Duẩn (1908-1986), Bí thư Trung Ương Cục miền Nam, chỉ
còn giữ chức Bí thư Nam bộ.
Sự trợ giúp chính phủ Diệm một cách ồ
ạt và mạnh mẽ của Mỹ khiến báo chí Pháp và dư luận Việt Nam trong thời
gian này đều tin rằng Diệm là “lá bài Mỹ.” Nhưng vấn đề người Mỹ
có đưa Diệm về nước cầm quyền hay chăng, còn một số khoen nối thiếu
sót.
Nguồn tin quân sự Mỹ cho
rằng Hồng Y Francis Spellman và Tướng hồi hưu William Donovan—cựu Giám đốc
Sở Tình Báo Chiến Lược (OSS), tiền thân của Cơ quan Trung Ương Tình Báo
Mỹ (CIA), lúc đó đang cầm đầu một cơ sở kinh tài trên đường Wall
Street, New York—đứng sau kế hoạch vận động Diệm về cầm quyền. Vì
thế, từ ngày 1/6/1954—gần một tháng trước ngày Diệm về nước—Đại
tá Edward G. Lansdale đã qua Việt Nam để giúp Diệm củng cố quyền lực.
(101)
101.
Xem, Lansdale, In the Midst of Wars. Năm 1960-1961, khi tình hình trở nên
nghiêm trọng, chính Diệm lại xin Lansdale làm Cố vấn cho mình, nhưng Mỹ
không chấp thuận. Đây có thể là một trong những lý do khiến Diệm-Nhu bắt
đầu có thái độ chống Mỹ để bảo vệ quyền lực cá nhân và gia đình—giống
như âm mưu chống lại Toàn quyền Pasquier năm 1933.
Mặt khác, XLTV Đại sứ Mỹ, Robert McClintock,
không dấu bực dọc về tin đồn rằng Diệm là người của Mỹ, và công
khai chỉ trích Diệm cùng “đồng Thủ tướng” [Nhu] là chẳng có kế hoạch
gì hơn “nương tựa vào Mỹ.” (102)
102. CĐ 2807, ngày 17/6/1954,
McClintock gửi BNG; FRUS, 1952-1954, XIII:1718
CĐ 2932, 29/6/1954, McClintock gửi BNG; Ibid., XIII:1772)
Cuối năm 1954 và đầu năm 1955, Ngoại trưởng
Dulles cũng khẳng định Diệm là do Pháp chọn. (103)
103. Xem, chẳng hạn, thư ngày
20/4/1955, Dulles gửi Collins; hay, biên bản cuộc họp Tam cường Mỹ-Bri-tên-Pháp
ngày 8-11/5/1955.
Bảo Đại thì không nói rõ tại sao đã chọn
Diệm làm Thủ tướng thay Hoàng thân Bửu Lộc. Trên danh nghĩa, Bảo Đại
đã chọn Diệm nhưng ai cũng rõ Bảo Đại—một Quốc trưởng do Pháp lập
nên từ năm 1949 với sự khuyến khích của Mỹ—chẳng có quyền lực gì
trong việc lựa chọn Thủ tướng hay hoạch định chính sách. Nhiệm vụ Quốc
trưởng của Bảo Đại chỉ thuần có tính cách “nghi lễ,” với số lương
hàng năm là “5% tổng số thu nhập toàn quốc.”
Sự thăng tiến của Diệm ít nhiều ảnh hưởng
đến cuộc phỏng vấn của Hồ Chí Minh với báo Expressen của Norway [Thụy Điển] ngày Chủ
Nhật, 29/11/1953, để đáp ứng lời kêu gọi thương thuyết của chính phủ
Laniel. Hồ nói sẵn sàng cứu xét mọi đề nghị của Pháp, nhưng chỉ thương
thuyết với Pháp. (104)
104. FRUS, 1952-1954, XIII:890-891. Sau này, tại Hội
nghị ngưng bắn Trung Giá, Văn Tiến Dũng cũng chỉ chấp thuận cho trồng
hai cột cờ: một treo cờ Việt Minh, một treo cờ tam tài bên trên, cờ
vàng ba sọc đỏ bên dưới.
Đại sứ Heath và rồi
chính Ngoại trưởng John Foster Dulles cam đoan với Bảo Đại rằng nếu những
người Việt Quốc Gia còn muốn tiếp tục chống Cộng—“đánh riêng trận
Điện Biên Phủ của họ” như Bảo Đại ao ước—họ sẽ không đơn độc.(104)
104. Ngày Chủ Nhật, 17/1/1954,
Bảo Đại nói với Đại sứ Heath rằng Giám Mục Thục và Diệm không chống
đối Bảo Đại. Diệm rất ao ước được nối lại liên hệ với bậc
quân vương cũ của mình. Cơ cấu chính quyền Việt Nam, theo Bảo Đại, sẽ
mô phỏng theo Mỹ. Hội Đồng Tư Vấn (Cơ Mật Viện) mà Bảo Đại mới
chỉ định sẽ là tiền thân của Thượng Nghị Viện; và sẽ tiến tới
việc bầu cử Quốc Hội; FRUS, 1952-1954, XIII,
1:978-81. Ngày 24/4/1954, khi Dulles hỏi Việt Nam sẽ làm gì nếu Pháp quyết
định ngưng bắn, Bảo Đại nói sẽ tiếp tục chiến đấu; nhưng cần
được yểm trợ vũ khí. Theo Bảo Đại, Điện-biên-phủ có thể là trận
đánh cuối cùng của Pháp, nhưng người Việt chưa đánh trận Điện-biên-phủ
cuối cùng của họ; FRUS, 1952-1954,
XIII:1384-1385.
Dựa trên những tài liệu
đã giải mật, có thể kết luận rằng lá bài Diệm đã do Pháp tiến cử,
qua Bảo Đại, và được sự chấp thuận của Mỹ. Pháp cũng như Bảo Đại
đều nghĩ rằng Diệm là “người của Mỹ,” và có thế tựa Ki-tô
giáo. Diệm, ít nữa cũng mở ra cho Pháp và Bảo Đại một hy vọng duy trì
tình trạng hiện hữu, nhất là viện trợ Mỹ, thêm một thời gian. Phần
Mỹ, mà người có tiếng nói quan trọng trong chính sách về Đông Dương là
Đại sứ Heath, chưa muốn “mất” Đông Dương. Cuộc họp Thượng đỉnh
Eisenhower-Churchill từ 26 tới 29/6/1954 đi đến kết luận rằng cần lập một
bức màn tre dài theo vĩ tuyến 17 hay 17.5. Mặc dù Bri-tên cũng như Mỹ đều
không muốn đem quân tham chiến ở Đông Dương, quân đội viễn chinh Pháp
có thể được thay thế bằng lực lượng Liên minh phòng thủ Đông Nam Á
(SEATO), theo kiểu mẫu Liên Minh Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Dù nổi danh là người xa rời thực tế và cứng
đầu, nhưng Diệm có lực lượng yểm trợ chính trị—tức giáo hội
Ki-tô mà cách tổ chức chẳng khác biệt bao lăm với Cộng Sản. Diệm
cũng có thành tích chống Cộng, và sống như một thầy tu. Ít nữa, ở thời
điểm mùa Hè 1954, Diệm có cùng mục đích chống Cộng với Mỹ. Cuộc
hôn nhân vì tiện nghi này sẽ cho Mỹ một thời gian vừa phải để nghiên
cứu có nên tiến xa hơn trong kế sách ngăn chặn sự bành trướng của Cộng
Sản xuống vùng Đông Nam Á hay chăng.
Nói cách khác, dù Mỹ không chính thức chọn
Diệm, chẳng có gì sai lạc khi nói Diệm đã đưa Mỹ về làm Thủ tướng,
trong một sách lược chung (joint adventure) Mỹ-Pháp-Việt. Tuy nhiên, cả Pháp lẫn Việt
đều là cổ đông thiểu số, hay phụ thuộc, vì phần vốn đầu đóng
góp của hai “cổ đông”này chỉ có máu xương trai tráng Liên Hiệp Pháp
và Việt Nam.
- Houston,
1993-2003
- CHÍNH
ĐẠO
[Trích: Hồ Chí Minh (1892-1969): Con người
& Huyền thoại, tập III: 1947-1969, đang in]
Go to top page
Home | Về trang mục lục
Nghiên cứu & đối thoại
