Nghiên cứu & đối thoại tháng
10 quý bốn năm 2003
(Giao điểm nhận bài
viết vào ngày 12/9/2003 từ @: halen_2@juno.com. Chân
thành cảm ơn tác giả Hoàng Cầm và người gửi)
Nguyễn
Đình Thi trong tôi, Nguyễn Đình Thi ngoài tôi
Hương hồn anh Nguyễn Đình Thi
linh giám
Anh Thi ơi!
Hà nội, nơi địa linh đã nuôi dưỡng
và tạo nên biết bao nhiêu nhân kiệt cho dân tộc chúng ta, nơi chính anh đã
để lại cho đời một khúc tráng ca duyên dáng hào hùng: “Đây Hồ Gươm...
Hồng Hà...Hồ Tây...” để hôm nay anh đi vào cõi phiêu diêu những Lý Thường
Kiệt, Trần Thái Tôn, Nguyễn Trãi..., những Hồ Xuân Hương, Lê Ngọc Hân,
Nguyễn Du, Nguyễn Gia Thiều và lung linh những Tản Đà, Hàn Mặc Tử. Anh về
cõi ấy anh sẽ đứng đâu trong cái bầu hư vô xanh xám kia, chắc hẳn con
cháu chúng ta sau này rồi sẽ nhận rõ.
Nhưng có thật là duyên nợ không,
hay do hai người mang hai bản chất ngược chiều nên suốt 60 năm, mặc dầu
có nhiều lúc rất gần nhau mà không hiểu sao, anh và tôi vẫn cứ rượt
ra khỏi cái đáng lẽ ra phải có Ngọn lửa tôi nhen lên chưa kịp ấm đã
tắt. Tôi nâng tàu lá sen hứng vừa tròn một giọt sương mai, giọt sương
thoắt đã bốc hơi. Như trên biển lớn, thuyền nan tôi cố bơi đến với
anh, thoắt cái anh đã xa, vẫn nhìn thấy nhau mà xa, xa tít tắp. Khi viết
bài này, tôi đã phải cố gắng nối lại sợi dây đứt quãng nhiều đoạn.
Những trang tâm sự rất chân thực này, xin gửi với đất với trời, gửi
đến hương hồn anh, hẳn anh sẽ chứng giám cho lòng thành của tôi, nếu
có điều gì linh hồn anh khó chấp nhận cũng mong anh lượng thứ.
.....
Thời gian ấy, tôi đã có cái bằng
tú tài toàn phần. Mà anh Thi chắc cũng đã là cậu tú chỉ sau tôi vài năm.
Tôi không chịu đi làm, hoặc thi vào một trường cao đẳng nào của xứ
thuộc địa, mà chỉ mải mê chơi: chơi kịch, chăn thơ, chơi ả đào. Có
lẽ vì giang hồ mê chơi”[i] như thế, nên
từ năm 1940 đến 1945, tôi sống ở Hà nội luôn mà chẳng một tổ chức
chính trị nào của cách mạng thèm chú ý đến một anh thi sĩ trẻ mà chăn
dắt cho cậu ta hoạt động trong các đoàn thể của Việt Minh như Tô
Hoài, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi, Nam Cao???. (Câu hỏi này là lời tôi tự
vấn vào cuối năm 1948 khi tôi đã bước đi vững vàng trên đường kháng
chiến chống Pháp). Tôi hoang mang khi tự giải đáp cho mình cái điều thắc
mắc ấy, không biết nên buồn hay không buồn.
.....
Trước Tổng khởi nghĩa, một nhóm
văn nghệ sĩ tự do chúng tôi đã thành lập một ban kịch lấy tên là Đông
Phương. Theo sự chỉ đạo của cán bộ Việt Minh tỉnh Bắc Ninh, chúng
tôi thường lưu động diễn nhiều vở kịch ngắn ở sân đình, sân chùa
các làng thuộc huyện Từ Sơn, Tiên Du, Thuận Thành, có khi ở cả Hà nội,
Hải phòng... Cách mạng có chính quyền rồi, chúng tôi càng ra sức củng cố
và phát triển ban kịch với khát vọng sẽ công diễn được vở kịch
thơ lịch sử quy mô là kịch thơ Kiều Loan mà tôi đã viết xong từ cuối
1943.
Theo gợi ý của các bạn mà tôi
quen biết từ khi mới vào làng văn (1943) là các anh Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên
Hồng, Nam Cao, tôi đã viết một lá đơn trình Hội Văn hoá cứu quốc
trình kịch bản Kiều Loan cùng lời kiến nghị xin Hội trợ cấp tài
chính ít nhiều, để động viên ban kịch Đông Phương chúng tôi khởi
công dàn dựng Kiều Loan cho kịp ngày khai mạc Đại hội Văn hoá toàn quốc
(Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ chủ toạ đại hội này). Tôi đưa đơn đến
tận tay anh Nguyễn Đình Thi, lúc đó đang là đổng thư ký Hội Văn hoá cứu
quốc, đơn kèm theo kịch Kiều Loan. Rồi tôi hồi hộp chờ đợi...
Với tôi hồi ấy cách mạng như một
người khổng lồ mà tôi thì bé bỏng xa lạ quá. Cái uy thế của cách mạng
tôi không thấy rõ lắm ở những người như các anh Nguyễn Huy trưởng,
Nam Cao, Kim Lân, Nguyên Hồng, nhưng lại thấy nổi bật hẳn lên ở anh Nguyễn
Đình Thi. Ngồi trước mặt anh, bên cái bàn giấy lộng lẫy có đủ cả máy
điện thoại và hai chồng sách dày, bìa cứng in nổi chữ vàng chữ bạc:
Các Mác với vấn đề văn hoá, Tư bản luận, Chống Du-ring... Tôi hoa cả
mắt và cảm thấy mình là con chim chích vào rừng...
Không khí cuộc gặp mặt bỗng trở
nên nghiêm trang và lời mở đầu câu chuyện của anh Thi lại càng làm cho
nó thêm lạnh nhạt, căng thẳng:
- Tôi đã nhận được vở kịch của
anh. Cả lá đơn nữa. Anh Nguyễn Huy Tưởng và anh Nguyên Hồng đã giới
thiệu Kiều Loan với tôi. Tôi cũng đã đọc qua ...
Vừa nói, anh Thi vừa rút ở cái cặp
da đen bóng tập bản thảo vở kịch đánh máy của tôi. Anh trao nó cho tôi
với một nhếch mép cười mà cho đến nay tôi vẫn không sao hiểu được,
nhất là câu nói ngay sau cái cười nửa miệng ấy:
- Rằng hay thì thật là hay!
Hai tiếng cuối câu đay xuống, tôi
nghe như có vẻ vừa giễu cợt vừa hững hờ. Và anh Thi cũng chỉ nói có
thế. Không hơn nửa lời. Rồi anh thu dọn sổ sách, như có ý bảo tôi “Về
đi!”. Cũng để cho anh lính mới làng văn biết rằng mỗi giờ mỗi phút
với anh Thi là vàng ngọc đấy! Tôi thấy mình như bé quá, bất cứ lúc
nào nhớ đến anh, bất cứ ở đâu, lời anh nói khi đưa trả tôi kịch bản
Kiều Loan vẫn cứ day dứt trong tâm trí mình: Một lời khen ư? Không chứng
minh được! Một liên hệ giữa câu Kiều ấy với thời đại ta đang sống?
Cũng không đến mức to tát thế.
- Hoặc giả là một ý so sánh nhân
vật Kiều Loan với nhân vật Thuý Kiều!
- Rằng hay thì thật là hay... Chưa
đến lúc bình phẩm như vậy, vì đã nói gì với nhau đâu về cái tác phẩm
kịch thơ ấy của tôi.
......
Vào khoảng cuối năm 1948, đoàn văn
nghệ [ii] lưu động của
tôi nhận được một ca khúc của Nguyễn Đình Thi - bài ca Người Hà nội,
dưới bài có ghi thời gian sáng tác: xuân 1947.
Thời gian ấy trung đoàn thủ đô
đã giam chân giặc Pháp trong thành phố thủ đô đến gần hai tháng, nện
cho chúng những đòn ác liệt, tiêu hao khá nặng lực lượng xâm lược, làm
đổ sụp cái cuồng vọng đánh nhanh thắng nhanh của chúng, buộc chúng phải
chờn, phải gờm những anh vệ quốc quân và các anh sao vuông [iii] của Hà nội.
Tôi tin là anh Thi đã có nhiều xúc động mạnh mà cũng rất lãng mạn khi
viết ca khúc này trong thân gian quân ta chiến đấu ngoan cường ở từng góc
chợ, tưng ngôi nhà ở Hà nội. Mà anh Thi, như hình ảnh tôi được tiếp
xúc hồi Cách mạng tháng Tám, thật đúng là người Hà nội, mà tiếng
Pháp thời ấy gọi là “Hà nội yêng” (Hanoiiên). Tôi triệu tập ngay Văn
An, nhạc sĩ tài năng trong đơn vị văn nghệ của mình, yêu cầu anh xướng
âm và hát tạm để tôi “nghe xem thế nào” (chính là vì tôi điếc nhạc).
Mới đọc được các lời in dưới các nốt nhạc, tôi hình dung ra được
cái hùng tráng, cái chất trữ tình sâu sắc của anh Thi. Tôi tin bài ca này
khi đoàn tôi biểu diễn sẽ thu hút khán giả ghê lắm. Quả nhiên, anh Văn
An mới tạm hát thôi, giá mà anh Thi có mặt ngay ở chỗ tôi lúc ấy chắc
tôi sẽ lao vào ghì chặt lây anh như ôm một người tình lần đầu trao
xương gửi thịt. Tôi yêu cầu anh Văn An bố trí ngay các ca sĩ của đoàn
thành một dàn đồng ca gồm hai mươi diễn viên ưu tú nhất. Diễn tập
trong vòng có ba ngày, bài hát ra mắt ngay trong một hội nghị quân sự
liên khu. Tôi không ngạc nhiên vì sự thành công vang dội của nó vì tôi
đã cảm thấy trước rồi. Từ buổi diễn ấy, bài hát được truyền
ngay đến các đơn vị chủ lực, bộ đội địa phương và cả dân quân
lan sang cả các cơ quan hành chính toàn chiến khu. Suốt năm ấy đến năm
1949, đi đâu cũng nghe thấy tiếng hát Người Hà nội, do tôi phân công nhiều
nhạc sĩ, biên đạo múa và diễn viên xuống dạy hát cho các đơn vị bộ
đội chủ lực và địa phương toàn liên khu I. Tôi càng yêu anh Thi hơn, mặc
dù anh không chú ý mấy đến anh chàng có biệt danh là “Con oanh vàng đất
Bắc” này (vì thời trẻ tôi cũng đã từng là một chàng ngâm thơ cổ,
thơ mới, đủ các thể loại bằng một giọng ngâm tươi trong, có độ
vang xa, có độ trầm lắng sâu, thấm vào lòng người nghe, nên nhiều cán
bộ trong quân đội tặng tôi cái danh vị khá trân trọng “Con oanh vàng đất
bắc” ngay từ những ngày đầu đánh giặc Pháp).
Từ năm 1949, đoàn văn nghệ chiến
khu Việt Bắc do tôi làm trưởng đoàn đến tháng 7 năm 1952, tôi được đại
tướng Nguyễn Chí Thanh điều động lên làm đoàn trưởng đoàn văn công
tổng cục Chính trị, tiết mục bài hát Người Hà nội mà tôi rất yêu
quý, luôn có mặt trong các chương trình biểu diễn của đoàn. Đến nay, tôi
càng vững tin rằng trong các tác phẩm của anh Nguyễn Đình Thi đã ra đời
(nào thơ, nào tiểu thuyết dài, ngắn, nào kịch nói, nào ca khúc, nào lý
luận phê bình) thì ca khúc Người Hà nội sẽ sống lâu hơn hết với tổ
quốc, với nhân dân, còn “lâu” là bao lâu thì không ai dám khẳng định.
Cái “ngày mai” sau khi một nghệ
sĩ tài danh qua đời hao hao giống như một màn trắng sương mù, ai dám tự
khoe mình là người nhìn thấu được cái ngày mai của Nguyễn Du? Thi hào Tố
Như cũng chỉ dám tự hỏi rằng ba trăm năm sau khi mình qua đời biết còn
ai khóc cho cái số kiếp đau khổ của mình không? Còn theo các nhà lý số
học phỏng đoán, cả nhà tiên tri lớn là cụ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh
Khiêm cũng chỉ may ra nhìn trước được những việc lớn của nhân dân
và đất nước ta trong vòng ba trăm năm là cùng. Vậy nếu tôi cứ liều
anh mà nói rằng: Một trăm năm nữa nghĩa là sang đầu thế kỷ XXII, dân
ta còn nhớ và hát bài Người Hà nội thì cũng chả ai tin, nhưng cũng không
ai mắng tôi là nói láo vì đến hôm nay ai cũng thừa nhận đó là một
bài hát hay. Triết lý dân dã Việt nam nói: “yêu nên tốt”, còn một
nhà triết học phương Tây cũng đã nói: “Khi yêu, người ta thường nói
bốc lên đôi chút, đó là một nét tâm lý phổ quát của mọi con người
trong đời sống xã hội của mọi dân tộc, mọi thời đại”. Vậy thì
anh Thi ơi, hôm nay anh cứ thanh thản mà yên nghỉ trong lòng mảnh đất Hà
nội, rồi sang đầu thế kỷ XXII tôi sẽ cùng anh thức giấc vào nửa đêm
nào đó, rồi hai đứa chúng mình sẽ cùng lắng nghe xem: đúng là có một
đám thanh nữ hình như đẹp lắm và đông lắm đang hát véo von: Đây Hồ
Gưom, Hồng Hà, Hồ Tây - đây Lắng hồn núi sông ngàn năm...
.....
Tháng Chạp năm 1955, tôi chuyển
ngành, tạm biệt đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị mà tôi làm trưởng
đoàn đầu tiên, khi đoàn văn công đã vượt quá ngưỡng trưởng thành,
phải phân ra làm nhiều đoàn chuyên ngành: đoàn kịch nói, đoàn chèo, đoàn
quân nhạc, đoàn ca vũ, đoàn nhạc giao hưởng. Tôi được phân công làm
trưởng đoàn kịch nói từ 1.1.1955. Cuối năm ấy (12.1955) vì một chuyện
riêng sinh ra mâu thuẫn gay gắt giữa tôi và ông Cục phó Cục tổ chức (cũng
nằm trong Tổng cục Chính trị) nên tôi đã chuyển ngành sang Hội Văn nghệ
Việt nam, tạm thời làm cán bộ trong nhà xuất bản Văn nghệ, đọc và
duyệt rồi đưa in những tác phẩm của anh chị em văn nghệ sĩ sáng tác
trong thời gian kháng chiến chống Pháp.
Một sáng đầu năm 1956, anh Thi đến
nhà xuất bản Văn nghệ đưa cho tôi đọc tập thơ Người chiến sĩ tập
hợp những bài anh sáng tác từ những ngày tháng đầu tiên của cuộc
kháng chiến, và anh Thi yêu cầu tôi cho ấn hành ngay, càng sớm càng tốt.
Tôi đọc xong, rất thú vị vì vẫn còn nguyên những bài thơ thể tự do mà
lúc bấy giờ các anh Lê Đạt, Nguyễn Đình Thi đặt thành một luận đề
để tranh luận là thơ không vần rồi hứng lấy thất bại. Bấy giờ
(1956) mà in được những bài thơ cách tân ấy thì thật có lợi cho phong
trào thơ và chỉ ít lâu nữa là có thể sánh vai bình đẳng với nền thơ
các nước phương Tây.
Sau khi để anh em ban biên tập của
nhà xuất bản đọc kỹ và thẩm định, ba ngày sau, tôi ký ngay phiếu xuất
bản, gửi xuống nhà in Tiến Bộ. Tôi cũng quyết định ngay số lượng in
tập Người chiến sĩ của Nguyễn Đình Thi là hai mươi ngàn cuốn! (Hồi
ấy, sở dĩ thơ in được nhiều thế vì cơ quan phát hành của nhà nước
sẽ phân phối sách đến các nhà sách nhân dân toàn miền Bắc rồi đến
các thư viện từ trung ương đến các cấp tỉnh, huyện, xã chưa kể một
số lượng không nhỏ gửi sang Liên Xô, Trung Quốc và các nước khác trong
phe xã hội chủ nghĩa).
Tập bản thảo chép rất gọn, đẹp
của anh Thi vừa đưa xuống nhà in Tiến Bộ hôm trước thì hôm sau tôi nhập
được một cú điện thoại.
Chuông máy điện thoại reo, giọng
nói Huế rất êm ái, rất tình cảm của ông Lành đầu dây bên kia. Tôi tiếp
chuyện:
- Vâng, nhà xuất bản Văn nghệ đây
Tôi là Hoàng Cầm, thưa anh, có chuyện gì thế ạ?
- Nghe nói, nhà xuất bản Văn nghệ
sắp cho in tập thơ gì đó của anh Nguyễn Đình Thi hỉ?
- Thưa anh, đúng thế ạ. Tôi đã
ký phiếu in và gửi cả bản thảo xuống nhà in Tiến Bộ rồi ạ.
- Anh Hoàng Cầm hỉ! Tôi đề nghị
anh hoãn lại đừng cho in vội.
Tôi hơi sửng sốt, tuy cũng cảm thấy
vấn đề này có trục trặc gì đó.
- Thưa anh, vì sao thế ạ? Toàn thể
anh em biên tập đã đọc và thấy tập thơ không có vấn đề gì sai trái
với đường lối chính trị đâu ạ. Đó là một tập thơ tốt.
- Tốt thì có tốt, nhưng bây giờ
in ngay rồi phát hành đến các tầng lớp quần chúng, nhất là công, nông,
binh thì có khi lại hóa ra không tốt.
- Dạ, tôi chưa hiểu rõ ý anh về
tập thơ ấy.
- Cũng đơn giản thôi, trừ một số
bài, còn hầu hết là thơ không vần. Quần chúng độc giả của ta hiện
nay, trình độ cảm nhận thơ còn thấp, họ mà đọc tập thơ này, tôi tin
chắc rằng họ không hiểu, vì trước hết người ta khó thuộc, thơ gì
mà lổn nhổn, câu ngắn, câu dài tuỳ tiện. Quần chúng đã khó hiểu,
không thuộc thì in ra có ích gì cho họ? Thơ như vậy thì phục vụ ai?
- Vâng, thưa anh, thế thì hoãn đến
bao giờ mới in được ạ?
- Hoãn là để anh Thi sửa lại đã,
sửa cho có vần có điệu quen thuộc, người ta mới hiểu, mới thích đọc
rồi mới có tác dụng tốt, để anh Thi chữa, muốn bao giờ xong thì xong.
Có thể từ một đến ba tháng.
Đến đây, giọng ông Lành trong
máy đột nhiên vui và rõ ràng hơn, tôi nghe cũng dễ hơn lúc trước.
- Nè, Hoàng Cầm, chừ tôi là một
độc giả trình độ i tờ hỉ. Tôi thử đọc một bài không vần của anh
Thi nhé. Anh nghe xem liệu độc giả là công nông binh, người ta có thích
không?
Rồi ông Lành đọc luôn một bài
thơ không vần và quả thật có hơi trúc trắc về âm điệu ở đôi ba chỗ.
Tôi nghĩ, nếu đúng độc giả là nông dân thì cũng không thể thích được
một bài thơ như thế.
Tôi lại nói như để tán thành ý
kiến người lãnh đạo cao nhất trong giới văn nghệ:
- Vâng, thưa anh, đúng như anh nói.
Có đôi chỗ hơi lủng củng thật. Thôi để tôi cử người xuống nhà in
rút bản thảo về rồi trả lại cho anh Thi.
Lúc ấy giọng ông Lành êm dịu và
ấm áp hẳn lên:
- Thế còn Hoàng Cầm có dự định
in lại Bên kia sông Đống không? Bài thơ ấy tốt đó. Nông dân, công nhân
người ta sẽ dễ nhớ đó. Thôi cảm ơn Hoàng Cầm hỉ.
Sau buổi tôi nói chuyện với ông
Lành, anh Thi đã đến ngay nhà xuất bản hỏi tôi để lấy lại bản thảo.
Tôi làm như không có cuộc trao đổi với ông Lành về tập thơ Người chiến
sĩ.
- Anh Thi ạ, tập thơ của anh, chúng
tôi thấy rất “được”, có lẽ chính nó sẽ mang lại một luồng gió
đổi mới cho chúng ta. Tôi đã đưa xuống nhà in rồi.
Anh Thi đáp, giọng buồn rầu, nhỏ
nhẹ:
- Thôi Cầm cứ cho mình xin lại bản
thảo, không in vội.
- Sao thế anh Thi? Mình tưởng tập
thơ thế là hoàn hảo rồi? Cứ thế mà in. Tôi sẽ cho in rất đẹp và có
thể mời họa sĩ Nguyễn Sáng hay Dương Bích Liên vẽ cho một phụ bản
màu.
Anh Thi nài nỉ :
- Để mình sửa chữa lại. Thú thật,
anh Lành đã có đọc tập thơ này, trong khi anh Lành chưa có ý kiến gì,
mình muốn đưa cho Cầm để xuất bản thật nhanh. Nhưng gần đây, khi nghe
nói mình đã đưa bản thảo xuống nhà xuất bản thì anh ấy gọi mình
lên và khuyên mình nên sửa một số bài mà anh ấy cho là lủng củng. Vẫn
là những ý kiến của anh ấy đã phát biểu trong kháng chiến. Mình đã
tranh luận với anh ấy. Cuối cùng anh Lành vẫn bảo mình nên chữa lại
cho độc giả công nông dễ hiểu, dễ thuộc. Thôi thì... người ta là
lãnh đạo mà.
Tôi chỉ còn một cách rất thân mật
nói với anh Thi:
- Chắc anh Thi cũng thừa lý luận
để hiểu rằng, không ai sửa chữa thơ mình theo ý người khác, dẫu người
ấy là cấp trên. Nếu không thể cưỡng lại anh Lành thì anh cứ hoãn thật
lâu, kiên quyết không sửa gì cả, đợi một lúc nào đó tình hình văn
nghệ có biến chuyển tích cực, tôi sẽ lại đứng ra chịu trách nhiệm
in cho anh. Đã là thi sĩ, hãy cố giữ cái bản sắc riêng, tội gì theo ý
người khác để đánh mất bản ngã của mình?
Anh Thi lần ngần đứng dậy, nói bằng
một giọng kiên quyết tuy hơi yếu:
- Thôi, mai nhé... Tôi sẽ đến lấy
bản thảo về. Mà có lẽ mình theo ý Hoàng Cầm, chưa xuất bản vội. Còn
có chữa bài nào, câu nào là theo ý mình chứ không theo ai cả.
Hơn một tháng sau, khoảng 5.1956,
anh Thi lại cầm bản thảo Người chiến sĩ đến nhà xuất bản gặp tôi.
Anh nói:
- Dẫu sao tôi cũng phải nhân nhượng
ông Lành. Cũng không theo ý ông ấy hoàn toàn, nhưng vì tôi đã là đảng
viên từ lâu, cũng không muốn tỏ ra điều gì khiến người ta có thể kết
tội mình là bất tuân thương lệnh hoặc như bây giờ người ta bảo mình
là cố ý không chịu sự lãnh đạo của Đảng. Vậy mong Hoàng Cầm cho in
thơ của mình theo bản thảo này.
Trong khi đưa tay vào cái túi vải
đựng khá nhiều tài liệu để lấy ra cái bản thảo tập thơ mới sửa
chữa, anh Thi còn nói thêm một câu khiến tôi cũng đâm ra hoang mang:
- Trí thức văn nghệ sĩ chúng mình
đã đi với cách mạng vô sản thì ít nhiều cũng phải hy sinh cái bản
ngã của mình dẫu là bản ngã tốt đẹp!
Thế là trong phút giây, tôi chợt
nghĩ, Thi nói vậy có lẽ đúng chăng? Mà nói đến tinh thần cách mạng
thì mình phải kém Thi rất nhiều chứ!
Anh Thi trao cho tôi tập bản thảo mới,
giấy trắng, đánh máy đẹp, đóng bìa khá dày. Tôi cầm tập thơ, chỉ mới
giở vài trang đầu, đã thấy có gì gờn gợn trong người. Hóa ra anh chữa
khá nhiều. Có bài đã rất vững vàng về ý tứ, âm điệu, anh đã chữa
toàn bộ thành ra đủ vần điệu kiệu cũ khiến tôi đã như bực bội. Chắc
là lúc ấy, mặt tôi đỏ gay gắt và ngấm ngầm có một cái gì cứ trào
lên nghén nghẹn ở cổ họng. Tôi đã muốn nói thật to một câu gì đó
cho đỡ bực, nhưng may quá, tôi nén lại được. Tôi kết thúc cuộc gặp
bằng giọng nói bình thản, gần như vô hồn:
- Vâng, để cả ban biên lập chúng
tôi đọc lại. Ba ngày nữa, tức là sáng thứ bảy này, mời anh đến thảo
luận lần nữa về việc in tập thơ này.
Dẫu không tán thành việc anh Thi chữa
thơ mình theo ý cấp trên, tôi cũng không dám chủ quan, đưa luôn tập Người
chiến sĩ mới sửa chữa này đến tận tay anh em biên tập viên, yêu cầu
mọi người đọc kỹ lại tập thơ rồi suy nghĩ kỹ, cho ý kiến riêng của
trình để chiều thứ sáu tới thì hội ý chung trong toàn ban. Hôm ấy mới
là sáng thứ hai, còn những bốn ngày để ba biên tập viên và tôi xem kỹ
lại bản thảo. Khi giao nó cho anh em biên tập, tôi nhấn mạnh:
- Đừng ai lặp lại ý kiến thẩm
định của người khác. Độc lập suy nghĩ, hết sức khách quan trước một
tập thơ “có vấn đề”. Quả là có vấn đề lớn về thơ nói chung, cả
về thi pháp, về trào lưu cách tân thi ca nói riêng nữa sau khi kết thúc
chiến tranh, mở đầu giai đoạn xây dựng hòa bình.
Anh em biên tập đều làm việc rất
có trách nhiệm. Các ý kiến nhận xét và thẩm định cũng có nhiều chỗ
khác nhau. Đến chiều thứ sáu, khi hội ý chung thì trong ban biên tập và
tôi (tôi thay mặt anh Tô Hoài - giám đốc bận đi công tác xa) đã có ba ý
kiến thống nhất với nhau:
1. Không nên xuất bản vì xem ra nó
chẳng mới mẻ gì, thi pháp đã không có sáng tạo lại thụt lùi về những
nếp cũ hơn những tập thơ trong phong trào thơ mới. Rất nhiều câu chữ
đã sáo mòn.
2. Mình đưa in theo bản thảo này
thì trước hết rất có hại cho chính anh Thi là một nhà thơ trẻ đang cách
tân, hai là không lợi cho trào lưu đổi mới thi ca đang lên cao ở Liên Xô
và các nước Đông âu.
3. Cứ cho in ra theo bản thảo
nguyên tác. Ông Lành có không ưa thì chỉ có cách là mở ra một cuộc phê
bình trên các báo “đánh” vào “thơ không vần”, thế thôi. Mà như thế
càng tốt. Sẽ có những bài báo bênh vực sự cách tân thơ.
- Quá lên nữa thì anh Cầm bị chuyển
sang công tác khác là cùng chứ gì? Nếu vậy thì anh Cầm nghĩ sao?
Tôi đáp lại cái thiện chí của
anh em:
- Chả phải nghĩ gì cả. Số mệnh
nó sắp đặt cho mình làm việc gì thì làm việc ấy. Miễn là đúng trách
nhiệm công dân và đúng chức năng thơ mà ông trời đã đặt vào con người
mình. Thậm chí ông Lành có cách chức mình thì mình cũng không sợ chết
đói. Chỉ có khổ thôi (đến đây tôi cười nói bổ bã cho tan cái không
khí thảo luận nghiêm trọng từ phút đầu), nhiều khi đau khổ lại sinh
ra thơ hay chưa biết chừng.
Rồi tôi nói tiếp:
- Thôi kết luận về tập thơ anh
Thi nhé... Cứ trùng trình vài tháng nữa rồi ta in tập Người chiến sĩ. Cứ
nói với mọi người là nhà xuất bản chịu trách nhiệm. Tránh cho anh Thi
đỡ phải “ăn đòn”. Còn bản thảo mới thì không thể in được. Đồng
ý cả chứ?
Đồng thanh đáp lại câu hỏi kết
thúc cuộc hội ý chiều thứ sáu ấy:
- Đồng ý mọi vân đề.
Sáng hôm sau, anh Thi đến. Chúng
tôi mời anh ngồi vào chiếc chiếu hoa giải ngay trên sàn gác. Anh Thi hỏi
ngay đến quyết định của ban biên tập. Để tránh cho anh Thi đỡ phải
nghĩ rằng Hoàng Cầm quyết định theo ý riêng của cá nhân mình, tôi đã
dặn anh Đỗ Quang Tiến, biên tập viên truyện ngắn và ký sự, bút ký,
phát biểu trước tiên với anh Thi, sẽ không ai có thể trách ban giám đốc
nhà xuất bản là thiên vị, hoặc định kiến, hẹp hòi...
- Thưa anh Nguyễn Đình Thi, ban
biên tập chúng tôi đều đã đọc kỹ và cân nhắc kỹ cả hai lần bản
thảo tập thơ Người chiến sĩ của anh. Chúng tôi thống nhất với nhau một
ý kiến là có in thì in theo bản thảo nguyên tác anh đưa từ ba tháng trước.
Nó có nhiều bài hay và thi pháp đã có nhiêu đổi mới. Còn bản thảo
sau, anh chữa nhiều, anh trở về với nhiều hình thức cổ và cũ kỹ nên
đọc thấy mất hay mà lại chóng chán, nên chúng tôi quyết định chỉ in
theo bản thảo trước.
Anh Thi nói ngay:
- Anh em hiểu cho nỗi khổ tâm của
tôi, nhưng xin các anh hãy chiều theo lòng mong muốn của tác giả. Lần sửa
chữa vừa rồi anh Lành rất tán thành.
Một biên tập viên khác lại nói:
- Đồng chí Tố Hữu không phải
là người quyết định những chương trình và chủ trương của nhà xuất
bản, trừ phi đồng chí ấy cho chúng ta một cái “lệnh” bằng văn bản
hẳn hoi.
Anh Thi cố gắng bảo vệ cho cái bản
thảo sau của mình:
- Tôi nghĩ nhà xuất bản cứ cho in
theo bản thảo mới này. Bởi vì xét đến cùng thì tác giả nào cũng chịu
trách nhiệm về tác phẩm của mình trước công chúng và lịch sử.
Đến lúc ấy, mọi người đều im
lặng vì hình như mấy lời vừa rồi của anh Thi nghe có vẻ có lý. Tôi đành
phải lên tiếng:
- Anh Thi ạ, tác giả chịu trách
nhiệm của mình trước lịch sử và công chúng thì đúng quá rồi. Nhưng còn
nhà xuất bản thì sao? Một nhà xuất bản mà cho ra đời những cuốn sách
dở, chắc chắn hàng vạn hàng triệu công chúng sẽ phê phán, chê trách,
và lịch sử cũng sẽ đánh giá thấp cả nhà xuất bản nữa chứ?
Anh Thi hé ra một cái cười hiền lành,
nhưng ý kiến biên tập viên và ý kiến tác giả cứ kéo co mãi, dằng dai
đến hơn nửa giờ nữa. Sau cùng tôi đành phải quyết định:
- Tôi đề nghị chấm dứt cuộc
tranh luận ở đây, xin được kết luận như thế này, nghe xong, xin mới
các đồng chí giải tán và không ai nói gì thêm nữa, vì nói mãi cũng chỉ
có vậy. Một là nếu anh Thi đồng ý cho nhà xuất bản chúng tôi ấn hành
tập thơ Người chiến sĩ nguyên tác của anh thì chúng tôi hoan nghênh và
có thể tiên hành ngay việc in ấn. Còn nếu anh cứ khăng khăng đòi in theo
cái bản thảo mà anh đã sửa chữa thì nhà xuất bản kiên quyết không
in. Dẫu in hay không, bất luận hậu quả thế nào, tôi xin chịu trách nhiệm
trước cấp trên, trước pháp luật và trước công chúng.
Anh Thi có vẻ không được hài
lòng, mặt biến sắc, anh cầm lại tập bản thảo mới sửa sang, rồi bỏ
ra về không bắt tay tạm biệt anh em nào cả.
Đoạn kết
Có lẽ do việc không xuất bản tập
thơ Người chiến sĩ mà từ đó khoảng cách giữa tôi và anh ngày càng xa
thêm, rất xa. Rồi trong thực tế, một thời gian không lâu sau cái ngày thứ
bảy giằng co quyết liệt ấy, số phận lại xui khiến thế nào mà tôi mắc
vào “Vụ án văn học Nhân văn giai phẩm” khiến tôi bị kỷ luật đằng
đẵng 30 năm, từ năm tôi mới 37 tuổi, đến khi đầu đã bạc hết, răng
đã rụng hết, Hội Nhà văn mới tổ chức để một số anh em tham gia
phong trào “nhân văn” trước kia trở lại Hội (1988) sinh hoạt và
làm việc có phần tự do và khoáng đãng hơn trước nhưng khốn nỗi, già
yếu cả mất rồi!
Riêng với anh Thi, tôi vân cứ tiếc
và bâng khuâng mà luôn nghĩ đến rnối quan hệ giữa người với người
trong một cộng đồng, có lẽ đúng như điều mà Đức Thích Ca Mầu Ni đã
đúc kết thành một sáng tạo diệu kỳ về triết học quanh số phận con
người: Duyên và Số. Ví dụ như chuyện vợ chồng là do duyên số, nói cụ
thể hon theo ý Phật là duyên nợ:
- Mỗi
người một nợ cầm tay
- đời
trước nợ vợ, đời nay nợ chồng.
Thế thì bạn hữu, bạn trai, bạn
gái cũng là do duyên số. Trong cõi đời chúng ta từ Tây sang Đông thiếu
gì những đôi bạn trai nổi tiếng: thi sĩ Rimbaud và Verlaine ở Pháp thế kỷ
XIX rồi Mallarmé với Musset, Victo Hugo với Lanson. Ở Trung Quốc có Bá Nha -
Tử Kỳ, ở Việt nam xưa có Lưu Bình - Dương Lễ. Anh Thi với tôi, gần
suốt thế kỷ XX hình như vào cái thuở ban đầu, hai người cùng rất trẻ,
cùng chung niềm đam mê sống và sáng tạo, qua nhiều lần gặp gỡ thân
tình đều muốn thành bạn tri kỷ mà rồi cuối cùng vẫn là hai con số
không to tướng đứng bên cạnh nhau. Là mệnh trời hay do tính cách? Tôi chỉ
muốn nhớ lại tính cách anh, như trên đã nói, trong con người anh có đến
hai ba bản chất trái ngược nhau hoà thành một. Anh sinh ra, rồi trưởng thành
với nhiều ước vọng. Trước tiên, từ Hội nghị Tân Trào, đó là con người
chính trị ngự trị trong tâm hồn anh. Cách mạng tháng Tám thành công, có
thêm con người quan chức. Còn khi mới là cậu tú, anh sinh viên trường luật,
anh đã là con người học giả. Đến khi toàn dân ta phải chiến đấu chống
xâm lược, con người yêu nước nồng nàn trong anh đã biến thành con
người của nghệ thuật. Cả trong lĩnh vực văn hóa anh cũng đã phân
thân. Anh chưa thỏa mãn trong thơ, anh nhảy sang tiểu thuyết với tham vọng
viết những Roman fleuve (trường giang tiểu thuyết) tưởng chừng có thể
làm chấn động dư luận từ Bắc chí Nam. Chưa thỏa mãn với tiểu thuyết,
anh quay sang làm một kịch tác gia, viết liền bốn năm vở. Nhưng rồi anh
vẫn không vừa ý, anh lại trở về với thơ, lại có lúc muốn làm một
nhà phê bình văn học uyên bác. Lại không vừa ý, anh cứ loay hoay mãi với
con đường quyền chức chính trị. Cũng không đi đến cái đích mà anh mơ
ước thì tuổi già xồng xộc đến ngay trước mắt. Anh lại quay về với
thơ, loanh quanh mãi, hẳn anh nhiều lần tự hỏi ta đi về đâu? Ta đã đến
đâu! Ai trả lại cho anh câu hỏi lớn ấy ngoài anh ra?
Tôi biết, vào những ngày tháng cuối
cùng trên cái cõi mang mang thế sự đầy bí hiểm này, anh Thi có những thời
khắc suy tư đầy bi kịch. Anh vốn là một nghệ sĩ nhưng ít khi sống hết
mình vì nghệ thuật. Về nhạc, anh đã sáng tác khúc ca Người Hà nội rất
quyến rũ, rất tình tứ mà cũng rất hùng tráng. Đáng lẽ ra anh nên dừng
ở đó mà đào sâu vào cái vỉa quặng rất phong phú là âm nhạc thì tham
vọng lại dẫn anh đi vào một thế giới mà anh tưởng có thể ôm chặt lấy
được là thế giới văn xuôi, thế giới đến thường tưởng rất ngon
ăn mà sao tiểu thuyết Vỡ bờ gần nghìn trang của anh lại hình như thưa
thớt tiếng vang? Mấy cuốn truyện của anh nữa: Xung kích, Vào lửa, Mặt
trận trên cao liệu còn dư vang gì trong lòng người đọc? Anh cứ loay hoay
như thế suốt hơn 60 năm cầm bút để rồi đi đến đâu!
ở anh có hai con người luôn giằng
xé nhau bất phân thắng bại. Đó là con người nghệ sĩ và con người quyền
chức. Không lúc nào anh thanh thản, không lúc nào anh được an nhiên tự tại
cũng chỉ vì xung đột quyết liệt một mất một còn giữa hai con người
đó. Vì thế mà anh sống trong một bi kịch thường trực, nó vò xé, cắn
rứt lẫn nhau, không lúc nào ngưng nghỉ (trừ đôi lúc anh để tâm hồn
trôi theo nhan sắc, nhưng ngay cả nhan sắc, hay nói rộng ra là tình yêu nam
nữ, đôi khi cũng tưởng chừng muốn phát điên lên vì anh luôn thay đổi).
Tuy anh cũng có một gia đình tưởng
như đầm ấm nhưng tôi biết cuộc sống gia đình anh cũng chả mấy mềm
vui. Ngay từ đầu đời, thơ là một trong mấy cái đích lớn mà anh say sưa
hướng tới thì càng về cuối đời, thơ anh chỉ còn lẻ tẻ những bài văn
xuôi ngắn ngủi, kể lể một vài điều băn khoăn, rời rã trong tâm thế
thất bại pha chút cay đắng gượng gạo làm vui. Rồi tan đi tất cả, anh
lại trở về gậm nhấm cô đơn, tâm hồn anh nhiều năm đã trở
thành bãi chiến trường ác liệt. Mà con người của thi ca nghệ thuật đã
chịu thua. Dẫu anh cố vẫy vùng thì con người của quyền chức cũng chẳng
đi tới chỗ mà anh mong ước.
Vài ba năm trước khi anh qua đời,
tôi thường bắt gặp nơi anh nỗi buồn bất đắc chí ấy, vì chỉ thấy
anh buồn, ngay cả lúc anh nhận huân chương độc lập hạng nhất, tôi chạy
lại bắt tay anh, mừng anh bằng một tấm lòng chân thành, anh cũng lại cúi
đầu nói nhỏ “Có gì đâu!“, nét mặt vẫn buồn rã rợi. Anh vội vàng
lảng tránh, tôi càng thêm ái ngại cái nỗi riêng anh trong bấy nhiêu năm lận
đận với những hào quang phụ, với những hư ảnh dối lừa, những hư
vinh vô ích.
Tôi hiểu rõ anh lắm, thậm chí rất
quý anh, nhưng khốn nỗi, không hiểu vì đâu mà tôi với anh lại như mặt
trăng với mặt trời, như nước với lửa, như thuốc ký ninh với vi trùng
sốt rét. Có lẽ từ chuyện tôi từ chối không in tập thơ Người chiến
sĩ, nên hồi tôi vướng án Nhân văn, anh đã ghép thêm cho tôi cái tội là
“lũng đoạn” nhà xuất bản.
Ngoài bài ca Người Hà nội mà tôi
cho là một kiệt tác của anh, có lẽ sẽ sống lâu hơn cả thơ, văn, tiểu
thuyết, kịch và các tiểu luận văn học mà anh đã bỏ ra nhiều công sức
xây dựng, thì anh còn gì? Hạnh phúc lớn nhất cho một con người, đặc
biệt là con người nghệ sĩ, lúc về già còn tình yêu trong trái tim không
tuổi.
Về cuối đời, riêng tôi cũng lắm
lúc tự buông thả mình vào đám bụi phố hè, ngồi say sưa văn nhiều bạn
trẻ, nhiều anh em thương tôi lắm nên tôi không thấy cô đơn nữa. Còn
anh, tôi biết cũng cô đơn trống trải, nhưng con người quyền chức từ lâu
đã không cho phép anh được chơi với tôi, và về già, được rong chơi
như tôi, rong chơi hết mình với các “chú em thi sĩ”, với cả nhiều “cô
em thi sĩ”, như tôi. Thế thì, Thi ơi, trước khi vĩnh biệt thế gian này,
anh có buồn chăng, có vui chăng? Anh sẽ “ra đi” thanh thoát hay còn vướng
mắc?
Thực tình, cho đến hôm nay, hai phần
ba thế kỷ đã trôi hững, chảy hờ trên quan hệ giữa anh và tôi, vâng,
thật thế, khi tôi viết những trang tâm sự này tôi rất thương anh và thật
tiếc cho anh. Bởi lẽ, vào những ngày cuối cùng trên thế gian này, trong
cõi người này, chắc hẳn anh đã tự biết rằng anh không đạt được ước
vọng lớn lao của mình đâu bất kỳ ước vọng ấy nhằm về hướng nào
trong tâm thức sâu kín của một con người.
- Tháng
5. 2003
- H.C
[i] Trong một
câu thơ của Tản Đà:
- “Tài
cao phận thấp chí khí uất
- Giang
hồ mê chơi quên quê hương”
[ii] Từ năm 1947
đến năm 1950, trong các đơn vị công tác văn nghệ ở một số chiến khu
và binh đoàn, kể cả ở Bộ Tổng tư lệnh, chưa có tên gọi văn công.
Sau chiến tranh thế giới, ta mượn tên “Văn công” (Công tác đoàn của
Trung quốc gọi lắt là văn công để gọi các đơn vị bộ dội chuyên biểu
diễn văn nghệ trong toàn quân.
[iii] Chiến sĩ tự
vệ thành thường đính trên mũ ca lô đội lệch ngôi sao vàng trong vuông
đỏ, trông hiên ngang mà rất tài tử.
-
Go to top page
-
-
Home | Về trang mục lục
Trang mục lục
