Y tế Việt Nam dưới mắt một bác sĩ hải ngoại làm thiện nguyện

 

BS Đặng Đức Nghiêm, M.D., FACS.

 

[Giao Điểm nhận được bài viết vào ngày 16.3.2003]

 

LTS. Chúng tôi vừa nhận được bài viết dưới đây của BS Đặng Đức Nghiêm, trong đó ông cung cấp cho quí độc giả một cái nhìn của riêng ông đối với nền y tế Việt Nam hiện nay, một cái nhìn thoáng qua, đầy cảm xúc của một người bác sĩ đi làm thiện nguyện tại quê hương gốc của mình. Nhưng quan điểm của người viết không nhất thiết là quan điểm của nhật báo Người Việt. Sau đây là nguyên văn bài viết đáng chú ý này. Bài đăng nhiều kỳ. (I)

    

Hà Nội, một buổi tối của mùa Xuân hanh lạnh, chúng tôi trở về khách sạn sau buổi làm việc thiện nguyện, thì nhận được một lẵng hoa tuyệt đẹp bầy rực rỡ ở góc phòng với tấm thiếp hồng cài ngang mang hàng chữ: "Kính tặng bác sĩ, ân nhân của gia đình chúng tôi , nhân ngày Thầy Thuốc Việt Nam " gửi từ Sài Gòn tới. Chúng tôi vừa bâng khuâng vừa cảm động và nhớ tới cô bệnh nhân nhỏ bé được mẹ dẫn tới chẩn khám chữa trị mới tuần lễ trước đây thôi. Kỷ niệm 48 năm ngày Thầy Thuốc Việt Nam , 27 tháng 2, 2003, cũng như ngày" Doctor's day " bên Mỹ. Người bệnh Việt Nam nhớ tới những thầy thuốc đã săn sóc sức khỏe cho mình. Tình cảm ấy làm sao y-sĩ có thể lẵng quên được, làm sao để bệnh nhân vững tin vào thiên chức lương y, làm sao hành nghề trọn vẹn dứơi một nền y-tế hiện đại thích đáng phục vụ cho người dân đây ? Những vấn vương ấy đã gợi ý cho chúng tôi đem những suy nghĩ thiển cận của mình trải dài ra để hy vọng góp một phần nào vào chương trình săn sóc sức khỏe cho từng lớp đồng bào ruột thịt kém may mắn tại quê nhà. Dân số Việt Nam vụt bốc lên tới 80 triệu người. Các thành phố lớn như Sài Gòn, Hà Nội ...mỗi nơi xấp sỉ 5-6 triệu dân. Vấn đề y tế đã là một vấn giải cho những ai lo lắng bảo vệ sức khỏe cho dân. Việt Nam hiện nay quan tâm đào tạo bác-sĩ y khoa, không kể tới những ngành khác như đông y, châm cứu, y khoa dân tộc...Ngoài những Đại Học Y kỳ cựu như ĐH Y Hà Nội, Y-Dược Sài Gòn, Huế, còn có những ĐH Y địa phương như Thành phố Sài Gòn, Tây Nguyên, Cần Thơ, Thái Nguyên, Thái Bình, Hải Phòng...và còn các trường ĐH Cao Đẳng Y-Tế như Nghệ An ...hay sắp khai thêm ĐH Y Tuệ Sĩ, trường thuốc của Pháp...Như thế số y-sĩ ra trường sẽ ào ạt để cung ứng cho những vùng xa xôi trước đây rất thiếu bác sĩ. Thi nhập vào trường thuốc vẫn là vấn đề nan giải, không phải là hồng hơn chuyên nữa, mà dựa vào học lực của chính các sinh viên. Những lớp luyện thi vào trường thuốc lúc nào cũng đầy ắp kẻ ham học, mơ được sau này khoác chiếc áo trắng. Phim bộ " Áo Trắng " ( White blouse ) do các diễn viên Việt Nam thủ diễn trình chiếu trên TV hàng ngày đã được dân chúng tán dương, số người xem đông nhất và đã được bầu là phim hay nhất trong năm. Nhiều chương trình học vẫn giữ hệ thống nội trú như xưa kia. Sinh viên sau 6 năm học ra trường phải đi chuyên tu cấp I hoặc II, chia làm cơ sở hoặc lâm sàng rồi mới được chính thức hành nghề. Ảnh hưởng của nền y khoa hiện đại, sinh viên muốn tiếp tục dành cho mình một chuyên khoa phải thi thường trú ( Residency ) từ 2-3 năm, phải thi thạc sĩ rồi tiến sĩ y-khoa ( PhD ). ( Ở đây, chúng tôi không rõ vì sao chữ nghĩa đảo lại giữa thạc sĩ và tiến sĩ ) . Muốn trở thành giáo sư vẫn phải theo lệ thông thường như phụ tá, phó giáo sư... qua các kỳ thi tuyển như trước kia. Rất nhiều các sinh viên, bác sĩ được gửi đi ngoại quốc tu nghiệp từ ngắn hạn cho tới dài hạn. Nhưng đa số họ chỉ ước mong được qua Mỹ học hỏi những kỹ thuật hiện đại, những kiến thức y khoa " cao cấp "để về phục vụ cho chính đồng bào mình. Bởi thế, các bệnh viện công cũng như tư người ta luôn luôn thấy những thầy thuốc rất trẻ, rất hăng say, rất tiến bộ làm việc. Có người từ Mỹ , từ Pháp, từ Nhật, từ Singapor... về. Khuôn mặt ấy, dáng dấp ấy không một ai là không tin tưởng. Mạng Lưới Y-tế VN cho biết các xã phường đã có cán bộ y-tế phục vụ, 78% trạm y-tế có nữ hộ sinh hoặc y-sĩ sản nhi. Tuổi thọ trung bình của đàn ông tăng từ 65 tuổi lên 68 tuổi. Theo dư tính, tới năm 2010, tất cả ( ? ) dân Việt Nam sẽ có bảo hiểm y-tế, trong khi hiện nay tại Mỹ có tới 41 triệu dân thả nổi sức khỏe mình ( báo cáo 2002 ) Trong Hội Nghị về HIV/ AIDS tổ chức tại Việt Nam vào dịp tháng 2 này, tôi đã được nghe những ý kiến rất sâu sắc của các bạn trẻ. Họ đã dám phê bình nhà nước quảng bá quá lố về phòng ngừa, nguy hại và tính cách bất trị của căn bệnh này trên đường phố. Kết quả đã đẩy người mắc bệnh AIDS ra khỏi xã hội loài người như xưa kia lùa giam cô lập bệnh nhân hủi cùi, khiến người mang bệnh tủi hổ dấu diếm tránh né, không thèm chữa trị và mang đầy mặc cảm tội lỗi. Bệnh lây truyền âm thầm tăng lên, không thể kiểm soát được. Giải pháp coi người nhiễm HIV giống như các bệnh nhân khác, không phân biệt, không hắt hủi, xé bỏ những tấm bảng đầu đường xó chợ rẻ tiền mang tính cách quy án người mắc bệnh AIDS, đã được toàn thể hội nghị đồng ý đa số tuyệt đối. Đã có tới 35 tỉnh lỵ lập được clinic thử nghiệm HIV/ AIDS cho dân như ở Quảng Ninh, Cao Bằng, Kiên Giang, Hải Phòng, Củ Chi, Thử Đức... Hội thảo Quốc tế Việt Pháp lần thứ II Bệnh Lý Tim Mạch Nội Ngoại Khoa tại Sài Gòn ( Deuxièmes Rencontres internationales Franco-Vietnamiennes de Pathologie cardio-Vascular medico-chirurgicale ) do nhóm Advase-Aipcv tổ chức, hiệp hội Tim Mạch Pháp/ Việt, Medical Education Outreach, Inc. Mỹ... bảo trợ tại khách sạn Legent vào ngày 12-15/ 02/ 03 đã lôi cuốn đông đảo tham dự viên toàn quốc. 156 diễn giả Pháp, Aâu, Mỹ trình bầy những kiến thức khảo cứu của mình cùng trao đổi với những bác sĩ, giáo sư của các Đại học Y Việt Nam. Đây là một hội nghị không mang vẻ chào cờ như nhiều người đã nghĩ quẩn. Hãy nhìn những khuôn mặt sinh viên bác sĩ trẻ Việt Nam ngồi yên lắng nghe. Không phải một người mà hàng trăm người, hàng trăm câu hỏi đặt ra, hàng ngàn câu trả lời bằng tiếng mẹ đẻ, tiếng Pháp, tiếng Mỹ... Không phải chỉ có Francophone thôi đâu. Những người trẻ ấy đã đọc sách Pháp, sách Mỹ, đã đặt vấn đề rõ ràng chỉ muốn thấu suốt những điều mình học hỏi, những phương thức mình đã thực hành, trong những điều kiện khắt khe về phương tiện. Chúng tôi đã may mắn được tham quan một số bệnh viện công cũng như tư tại miền Nam cũng như miền Bắc vào dịp này. Làm sao mà không cảm phục các bác sĩ trẻ tay nghề vững vàng, phẫu thuật cao siêu với những dụng cụ, phương tiện chỉ-có-thế ở Bệnh Viện Đại Học Y Dược. Làm sao mà không cảm phục những người thầy tận tâm truyền dậy cho trò để nối gót mình như dồn hết tất cả năng lực hầu tạo dựng một nền y-tế hiện đại, ít ra cũng đứng ngang với các Đại Học Y tại Đông Nam Á. Hãy quan sát năng lực của các đồng nghiệp trẻ tiêu biểu tại bệnh viện Chợ Rẫy, nơi mà chúng tôi đã nội trú, thường trú thực tập của 40 năm về trước. Sự say mê làm việc và lòng yêu thương bệnh nhân đã được các bạn trẻ đặt cao hơn hết với những kiến thức y học hiện đại mà chúng tôi không ngờ tới. Bác sĩ và điều dưỡng viên bây giờ là một chỉ phục vụ cho người bệnh. Cái oai , cái hách của ông thầy thành thực mà nói đã lắng xuống tận cùng. Những dẫy nhà tây xưa kia là khu bệnh nhân nằm đã thay thế bằng những cao ốc tân trang tương đối sạch sẽ và khang trang như những ông lão cố cựu được thay thế bằng lớp trẻ tài ba. Hầu hết các phòng mổ hoạt động liên miên, khu cấp cứu bận rộn hơn bao giờ hết, các máy móc tinh vi kiểm soát không ngừng... Đến như bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình, chúng tôi đã có những ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác. Với phương tiện eo hẹp như thế bác sĩ và nhân viên điều dưỡng phẫu thuật đã có những ca tháp nối cánh tay, bàn tay thành công theo tiêu chuẩn quốc tế. Đó có phải là sự hăng say phục vụ người bệnh không ? Thật vậy, chỉ giản tiện như thế thôi . Trào lưu hiện đại hóa y khoa toàn quốc đưa đến thăng hoa của các bệnh viện tư nhân quản trị và điều hành được mang danh ngoài công lập. Từ clinic bước tới cấp số bệnh viện đa khoa, chuyên khoa đã là những bước tiến liên tục. Ngay tại Sài Gòn, Hà Nội, số bệnh viện tư mọc lên đếm vượt ngoài ngón tay chân. Bệnh viện Quốc Tế, bệnh viện Pháp Việt ( FV ) sắp khai trương, bệnh viện Hoàn Mỹ I/ II/ III lan tới cả Đà nẵng, bệnh viện Nhân Ai hoạt động cho các công ty xí nghiệp, bệnh viện Mắt Nguyễn Thi Minh Khai, bệnh viện tim Alan Carpentier, bệnh viện Vạn Hạnh, bệnh viện Hồng Đức, bệnh viện International Obstretrics-Gynaecology...và còn nhiều nhiều nữa. Do mãnh lực tài chánh dồi dào, đa số các bệnh viện này tổ chức hoàn hảo, quy củ hơn, sạch sẽ hơn, nhiều máy móc chẩn đoán hơn...và tiếp đón nồng hậu hơn. Tổ chức bệnh viện nửa nghiêng về phía cố cựu Pháp, nửa muốn theo lối điều hành Mỹ, đôi khi hơi Tầu một chút. Riêng tại Sài Gòn, chỉ số tư nhân lên tới 12 bệnh viện, gần 5,000 clinic và 10,300 phòng khám bệnh. Nhiều câu hỏi đặt ra tại sao lại mọc nhiều bệnh viện tư đến như thế ? Tại sao ? Có thể là dân số gia tăng, có thể là dân dư giả không ai thích đi nhà thương thí, có thể là thể chế bảo hiểm sức khỏe đã là nguồn lợi nhuận đáng kể, có thể... Giải Phẫu Thẩm Mỹ, làm đẹp, là những nơi nhà cao cửa rộng, hái ra tiền, nườm nượp khắp hang cùng ngõ hẻm. Quy luật nơi này ra sao ? Phòng mổ có chuẩn không ? Ít phụ nữ để ý tới. Đã có những Việt kiều về nước sửa sắc đẹp vì rẻ tiền hơn, kể cả về nước sinh nở vì không có bảo hiểm y-tế ở nước ngoài. Việt Nam đã có những công ty sản xuất thuốc nội không thua kém hàng ngoại từ trụ sinh cho tới nước biển, hóa trị liệu... Và gần đây nhất đang cố gắng bào chế dưới nhãn thuốc Lamizidar ( Lamzidivir ) trị bệnh HIV/ AIDS, rẻ hơn ( 1.30 USD/ viên ), tiện hơn, dễ lôi cuốn người bệnh theo lịch chữa trị. Thống kê mới nhất cho biết 60,000 trường hợp dương HIV, 1,580 bệnh tử vong trên toàn quốc. Riêng tại Sài Gòn, 12,731 ca HIV dương, 3,830 phát triển AIDS. Chúng tôi cũng thấy Tenamyd-Canada của DS Bùi Đình Nam tái xuất hiện, ngoài thuốc thông thường còn bào chế mỹ phẩm. Các thuốc mỹ phẩm tràn ngập thị trường sang từ Trung Quốc, Nhật, Mỹ...Nhớ nhất, là nhãn hiệu thuốc Panadol, trị nóng lạnh cảm cúm lỗi thời, 40 năm về trước, vẫn còn thông dụng tại Việt Nam. VÀI NHẬN XÉT: Thóang qua những ĐH Y như trường Y-Dược Sài Gòn, Thái Bình, Hà-Nội, Huế...sinh viên rất trẻ, rất cần mẫn, rất hiếu học. Các lớp học khang trang, đầy đủ học liệu tiếp cận với các bệnh viện đại học hay đa khoa để thực tập. Lớp giáo sư tận tâm chỉ dẫn, hướng vào trọng điểm thực tiễn theo lối Mỹ, theo sách Mỹ, theo kiến thức y-học hiện đại trên thế giới. Đó là một điểm son đáng khen, không vòng vo lý thuyết xuông như chục năm về trước. Phòng mạch bác sĩ ( 10,300 tại SG ) lại là một vấn đề nan giải dù đã được lưu ý cải tiến. Đã có những báo cáo một ngày ( 24 giờ / 1440 phút ), có phòng khám tới 100-400 bệnh nhân. Nghĩa là không ăn, không ngủ, không làm vệ sinh cá nhân, bác sĩ chỉ dành 4-5 phút khám vội vàng cho mỗi bệnh nhân ngày nọ sang ngày kia. Hồ sơ bệnh lý không lập. Dụng cụ y khoa nhất là kim chích khử trùng cẩu thả. Toa thuốc ngắn hạn chỉ dùng 1-2 ngày với hàng chục loại chẳng cần có tiêu chuẩn. Rác dịch thể bừa bãi...Tránh né đi dự lớp học thêm hàng năm để trau dồi nghề nghiệp. Cách chữa trị thay vì tận gốc, thì chỉ theo phỏng đoán và theo triệu chứng, đánh võ tứ phương, dựa vào mát tay. Và có thể chủ yếu là nuôi bệnh để bệnh lây truyền tứ tung ( ? ). Ngay cả những trung tâm giải phẫu thẩm mỹ, bác sĩ vừa làm phẫu thuật viên vừa gây mê. Tiêu chuẩn của một phòng mổ và dụng cụ vô trùng thấp kém. Các bệnh viện tư đua nhau mua máy móc tối tân và phát huy công cuộc y-khoa chẩn đoán dự phòng. Lấy một thí dụ để truy lùng bệnh động mạch vành tim, hệ thống chụp và nông thông mạch ( coronary angiogram, angioplasty ) trên 1 triệu USD được trang bị. Các bác sĩ được gửi đi Mỹ quan sát nhiều tháng về thực hành. Theo báo cáo, trung bình 30 ca ( ? ) thông tim mỗi ngày. Hỏi: " Có ca nào tai biến không ?. " Đáp: " Chưa thấy ". Hỏi: " Nếu catheter làm bể hoặc tắc động mạch vành nguy ngập cấp tính, có nhóm phẫu thuật viên và phòng mổ can thiệp lập tức không? ". Đáp: " Nếu thế, bệnh nhân sẽ được tản thương ngay về bệnh viện Chợ Rẫy để mổ ...". Dữ kiện này khiến chúng tôi hơi kinh hoàng, nhất là lưu thông nghìn nghịt người ở Sài Gòn không đễ lưu thoát. Các bệnh viện Mỹ, có cấp số thông tim phải có nhóm phẫu thuật tim túc trực bất kỳ lúc nào để can thiệp tại chỗ tức thì. Tại các bệnh viện tư như Fountain Valley, quận Cam, hay Samatarian, LA, hàng tháng có tới dăm ba ca phải mổ cấp cứu vì tai biến thông tim. Tại sao không dùng số tiền này để trang bị đơn giản nhưng tối ư cần thiết như mua máy theo dõi tim mạch, dưỡng khí, não bộ... cho phòng cấp cứu và hậu giải phẫu có tốt và giản tiện hơn không ? Tại sao không một ai nghĩ tới tích cách an toàn cho người bệnh ? Hệ thống kiểm soát thống kê để học hỏi rất ít bệnh viện thực hành. Những báo cáo hội chẩn hàng tháng về tai biến và tử vong ( Morbility/ Mortality ) hình như ít thấy hay được ngụy trang hoặc không hay biết. Học qua những sai lầm không có gì là xấu hổ. Bởi thế, hàng tháng, các bệnh viện Mỹ đều đưa các ca khó, tử vong, tai biến trình làng hơn là dấu diếm. Bộ y-tế đã phát động các chiến dịch ngăn chặn, truy lùng thuốc ngoại rởm, thuốc giả và các mỹ phẩm có tác hại cao từ bên Trung Quốc tràn sang. Thuốc giả trên thị trường đã giảm từ 1,67% ( 1993 ) xuống còn 0,18% ( 2002 ). Điều đó chứng tỏ nhà nước đã nhìn thấy sự nguy hại " dịch thuốc ". Tiếng thì thầm của thiên hạ sợ hãi thuốc giả may ra bớt đi được chăng ? Thế nhưng, mọi loại thuốc từ trụ sinh đến thuốc ngủ, thuốc gốc narcotic được bán tự do không kiểm soát, không cần toa bác sĩ. Dựơc sĩ hăng hái bán thuốc, kê toa, trị bệnh luôn cho người dân theo sự hiểu biết nông cạn của mình và làm giầu trên lòng tin của khách hàng. GÓP Ý: Tân Bộ trưởng Y-Tế thẳng thắn đưa ra chương trình cổ võ cho công tác dự phòng ( Preventive medicine ) và y-tế Công Cộng ( Public Health ), khuyến khích các sinh viên sang Mỹ du học về chuyên ngành. Chắc chắn ai đó cũng đã nghĩ tới vấn đề quản trị y-tế theo chiều hướng trên và học hỏi áp dụng theo các nước tân tiến trên thế giới. Muốn đạt được tiêu chuẩn đặt ra, thiết nghĩ chẵng cần dương đông kích tây, hò hét ồn ào để tự mang danh thùng rỗng kêu to, một vài vấn đề cần giải quyết ngay trước mắt: Lập hệ thống ( vi tính ) kiểm soát thuốc men, toa, phương cách khám chẩn và lý lịch ( C.V ) của các người hành nghề dịch vụ y-tế. Các bác sĩ có phòng mạch tư là những người tối ư quan trọng để hướng dẫn bệnh nhân về phòng bệnh, tìm kiếm bệnh, trị bệnh ... và chuyển bệnh tới các chuyên khoa hoặc bệnh việân. Những dịch thể nguy hiểm ( biohazard ) nhơ nhớp dính vào bông băng, bao tay, kim, dao, kéo nhọn...nên biệt lập với thùng rác riêng, và được tiêu hủy đặc biệt. Kiểm soát sự khử trùng theo đúng tiêu chuẩn. Ổ truyền nhiễm, nhất là bệnh HIV/ AIDS và viêm gan không đâu xa, chính từ phòng mạch bác sĩ và bệnh viện nếu không để ý tới. Quy định lề lối thiết bị bệnh viện với cấp số. Không thể vì sự cạnh tranh, xả láng, mua máy móc kỹ thuật tinh vi, để chỉ chẩn đoán bệnh suông nhưng gặp phút tai biến khẩn cấp chẳng thể nào kịp xoay sở như trường hợp chụp hình dộng mạch vành và nông thông tim kể trên. Bởi vì tìm kiếm bệnh tim bằng phương tiện đơn giản ( non-invasive ) như tâm ký 24 giờ ( Holter monitor ), Siêu âm tim ( echocardiogram ), đo tim khi chạy bộ ( Treadmill/ Stress test )...đủ để lọc tìm và an toàn hơn. Khuyến khích những báo cáo đứng đắn, chính trực, về thống kê bệnh lýâ, về tai biến, về tử vong, nhất là từ các bệnh viện tư, ngay cả từ các trung tâm thẩm mỹ nếu có phòng mổ. Dân luôn luôn tin tưởng vào thầy thuốc. Dân chẳng thể nào thông suốt được vấn đề bệnh tật, truyền nhiễm và những tác hại của thiết bị kỹ thuật cao ( high tech ). Dân chỉ cần sức khỏe an bình. Xin hãy chỉ dẫn tường tận y học dự phòng và công cộng, bệnh lý khúc mắc cho họ. Xin ngăn ngừa những lạm dụng quá đáng, những hăng say ham vượt trội của người hành nghề y-tế vội vàng, quên đi tai biến có thể xẩy ra cho chính mình, cho dân, cho người bệnh kém may mắn, ở bất cứ thời điểm nào bất cứ, nơi nào. Xin ra công bảo vệ người dân khi phát bệnh ( ốm ). Con đường phòng bệnh hơn chữa bệnh luôn luôn lắm trông gai, muốn khắc phục không phải chỉ trong chốc lát.

 

 

Về trang Nghiên cứu & đối thoại tháng 3-2003

 

Home  |  Top Page | Về trang mục lục