-
- Có Chăng Một "Lãnh Binh"
- Trương Chánh Thi?
Đúng ngày Thanksgiving 2000, một ông bạn già điện thoại hỏi:
"Có chăng một ông Lãnh binh Trương Chánh Thi?" Trương Chánh Thi là
thân phụ ông Petrus Key.
Tôi không dám trả lời ngay, hẹn xin trả lời
sau khi đọc lại hồ sơ.
A. Theo một tài liệu, năm 1891, Petrus Key viết cuốn Généalogie de la Famille de P. Truong Vinh Ky tức Gia phả nhà Trương Vĩnh Ký. Jean
Bouchot và nhiều tác giả đã nhắc đến tập này. Tôi chưa đọc nên
không dám có ý kiến. Nhưng tôi nghĩ Petrus Key, có lẽ không nói cha ông là
Lãnh binh, mà chỉ ghi cha mình là “võ quan.” Ngoài ra, thủ bút của ông
còn ghi “Trương Vĩnh Thế, thày Bửu đỡ đầu, Trương Thị Gia, Bà Se Si
La [hay Se Di La] đỡ đầu, Trương Vĩnh Nhi, Mr. Galy đỡ đầu.” (Nguyễn Văn Trung,
1993, tr. 62) Không rõ Trương Vĩnh Thế, Trương Thị Gia hay Trương Vĩnh Nhi là
ai, liên hệ với Petrus Key ra sao. Kết luận duy nhất là trong họ Trương,
ngoài Petrus Key, còn có ba người khác được Hội truyền giáo nuôi.
B. Tác giả Henri Cordier, trong bài tưởng niệm Petrus Key đăng trên T’寵ng Pao (Séries II, I, 1900, tr. 261-8), không cung cấp nhiều
chi tiết về cha mẹ Petrus Key. Tương tự, tác giả Pierre Khorat, trong bài viết
về 4 nhân vật Ki-tô bản xứ nổi danh Đông Dương trên tờ Annales de la
Société des Missions Etrangères năm 1913, cũng chỉ đề cập sơ sài về gia đình
Petrus Key (tr. 243-9).
C. Học giả Milton E. Osborne, người nghiên cứu khá kỹ lưỡng về
Trương Vĩnh Ký, từng sử dụng các tư liệu gia đình họ Trương cũng như
hồ sơ Petrus Key trong văn khố Pháp tại Sài Gòn để soạn bộ The French in Cochinchina and Cambodia: Rule and
Response, 1859-1905 [Người Pháp ở Nam Kỳ và Cao Miên: Cai trị và Phản
ứng, 1859-1905], chỉ ghi một cách mơ hồ rằng cha Petrus Key là võ quan, chết
khi cậu mới 9 (chín) tuổi, tức vào năm 1846. Osborne suy đoán rằng cha
Petrus Key là giáo dân Ki-tô, nhưng chức võ quan của ông ta đã bảo vệ
được gia đình trong cuộc bài đạo Ki-tô.(Osborne 1969:95) Khoảng 30 năm
sau, hai ông Nguyễn Văn Trấn và Nguyễn Văn Trung đều ghi nhận cha ông
Petrus Key chỉ là “võ quan.” (Lại có tác giả cho rằng cha Petrus Key chỉ
theo đạo sau khi lấy vợ đạo gốc).
D. Người đầu tiên nêu lên chi tiết “lãnh binh Trương Chánh Thi”
mà tôi được biết là hai ông Viên Đài và Nguyễn Đồng, trên Bách Khoa số
40 (1/9/1959) (tr. 43). Chẳng hiểu hai tác giả này đã dựa theo sách nào, hay
tự tìm được chi tiết “lãnh binh Trương Chánh Thi.”
Ông Hồ Hữu Tường lập lại chi tiết trên;
nhưng vì tác giả Phi Lạc Sang Tàu
không phải là nhà khảo cứu chuyên nghiệp, lại không nói rõ lấy tài liệu
từ đâu, chẳng nên chú ý lắm. Mới đây, có tác giả ở hải ngoại và
trong nước lập lại chi tiết này.
Giáo sư Nguyễn Thanh Liêm thì ghi “lãnh binh
Trương Chánh Thi” thời Minh Mạng, chết tại Nam Vang năm 1845.
Tóm lại, theo các tài liệu hiện hữu, ông
Trương Chánh Thi là một võ quan và có thể đã lên tới chức lãnh binh,
ông ta theo đạo Ki-tô, và chết vào ba thời điểm: 1840, 1845 hay 1846.
E. Cũng may, khi soạn bộ Các Vua Cuối
Nhà Nguyễn, 1883-1945 (gồm 3 tập, đã xuất bản năm 1999-2000) tôi ghi
chép khá đầy đủ về bang giao Việt Nam-Chân Lạp và những cuộc binh biến
ở "Trấn Tây thành." Theo sự hiểu biết của tôi, bộ Đại Nam Thực Lục, Chính Biên thời
Minh Mạng (1820-1841) và Thiệu Trị (1841-1847) không hề nhắc đến tên
"Trương Chánh Thi." Tôi còn kiểm lại cả ba bản "Sách Dẫn"
của bộ ĐNTL,CB (trong tập 22 và 26) mà không thấy tên này. Riêng Châu bản
triều Minh Mạng thì tôi mới chỉ được đọc bản Mục Lục, tập II, do
Trần Kính Hòa dịch, Đại học Huế xuất bản năm 1962. Cũng không thấy
tên Trương Chánh Thi, dĩ nhiên.
Để堢ảo đảm hơn cho câu
trả lời của mình, tôi tìm đọc những người mang họ Trương ở miền
Nam có dính líu đến Chân Lạp (đổi tên thành Cao Man dưới thời vua Thiệu
Trị) hoặc xuất hiện tại Gia định thành.
1. Có ông "Trương Văn Thi" nào đó, nhưng ông ta là con cụ Trương
Minh Giảng, một đại thần từng Bảo hộ Chân Lạp khá lâu, trước khi
cai quản "Trấn tây Thành" (tức nước Chân Lạp trong thời gian bị
nhà Nguyễn chiếm đóng) và đã từ trần khi triệt thoái về tới An Giang
vào tháng Chín Tân Sửu [15/10-12/11/1841] vì buồn bực và xấu hổ.(ĐNTL,CB, 23:351-2) Con cụ
Giảng là Trương Văn Thi bị rút hàm thất phẩm. Dòng dõi cụ Trương
Minh Giảng có Trương Minh Ký tự nhận là học trò Petrus Key. Tôi chưa hề
nghe ai nói Petrus Key có họ hàng với cụ Trương Minh Giảng. Như thế, cái
tên Trương Văn Thi có thể gạch bỏ trong việc truy tìm tông tích phụ
thân ông Petrus Key.
2. Lại có một ông "Trương Minh Lượng" (cùng họ Trương).
Ông này làm quyền tri huyện Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long. Tháng Năm năm Đinh Dậu
[3/6-2/7/1837] Tri huyện Lượng tra tấn người đến chết, phải trốn chạy
về Gia Định. (ĐNTL,CB, 19:136-7) Không
ai nói thân phụ ông Petrus Key là sát nhân. Hơn nữa, chữ "Minh" và
"Chánh", cũng như "Thi" và "Lượng" khác nhau quá
xa, không sử quan nào lẫn lộn được. (Ngoại trừ trường hợp sau này
ông Trương Chánh Thi đổi tên)
3. Lại có Lãnh binh Trương Cầm, phụ thân lãnh tụ nghĩa quân Trương
[Công] Định. Chắc không có liên hệ gì đến Petrus Key, người thích gọi
những lãnh tụ kháng Pháp như Trương Định, Thiên hộ Dương, Thủ khoa Huân,
Tán Thuật, Phan Đình Phùng, v.. v... là rebelles (phiến loạn).
4. Tri phủ An Biên là Trương Công Bình tử trận vào tháng 9 àt T1845].
Tên ông này cũng nên gạch bỏ vì Tri phủ là một chức quan văn trung cấp.
5. Có một Lãnh binh họ Trương từng lập công lớn ở Trấn Tây
trong cuộc hành quân tái chiếm đất Chân Lạp năm 1845 (tháng 9 Ất T𤋮
nhưng tên ông ta là Trương Tiến. Lãnh binh Trương
Tiến an toàn về nước, và tháng 8/1947, vua Thiệu Trị cho khắc tên Lãnh
binh Tiến lên một trong 12 khẩu thần công mới đúc xong để tuyên dương
công trạng.( ĐNTL,CB, 25:347, 26:341)
Chẳng hiểu ông Trương Tiến này liên hệ gì đến Trương Chánh Thi hay chăng?
Tôi nghĩ là không. ìng Thi đã chết năm 1840, 1845 hoặc 1846!
6. Trong số những người chết trận năm 1845 trên đất Chân Lạp người
ta thấy có Phó vệ úy Trương Lý.(ĐNTL,CB,
25:293) Ông Trương Lý này liên hệ gì đến
Trương Chánh Thi chăng? Có lẽ cũng không. Hai chữ “Lý” và “Thi”
khác nhau xa, khó thể lẫn lộn. Hơn nữa, con ông Trương Lý được tập
ấm làm Cẩm y vệ, trong khi con ông Trương Chánh Thi, nếu quả có nhân vật
này, làm con nuôi các giáo mục.
7. Lại có tên Trương Trịnh bị giết ở Vĩnh Long vào tháng 10 năm Bính
Ngọ [19/11-17/12/1846].(ĐNTL,CB, 26:165-6) Tôi nghĩ Trương Trịnh không phải
là thân phụ ông Petrus Key, vì y là một tướng cướp.
F. Người bạn già nói ông Trương Chánh Thi làm quan dưới hai triều
Minh Mạng (1820-1841) và Thiệu Trị (1841-1847), nhưng lại bảo ông Thi chết
“năm 1840” [khác với đa số tài liệu khác, ghi ông Thi chết năm 1845 hoặc
1846]. (Chi tiết này giống trong sách của Nguyễn Văn Trấn, 1993, tr. 9). Nếu
thế ông Trương Chánh Thi chắc chắn không thể phục vụ triều Thiệu Trị:
Vua Thiệu Trị lên ngôi ngày 20 tháng Giêng Tân Sửu, tương đương với ngày
12/2/1841. Vua Minh Mạng chết trước đó gần một tháng vào buổi chiều
ngày 19 tháng Chạp Canh Tý (21/1/1841) (nghĩa là không thể chết vì té ngựa
trong dịp lễ diễn binh thọ ngũ tuần như Linh mục Pagès và các nhà truyền
giáo Ki-tô Vatican truyền tụng, vì đại lễ ngũ tuần đã chấm dứt hơn nửa
năm trước).
Cách nào đi nữa, không có tên Trương Chánh
Thi dưới hai triều Minh Mạng và Thiệu Trị.
G. Ông bạn già còn nói ông Trương Chánh Thi làm quan đến chức Lãnh
binh ở Nam Vang, đại diện triều Nguyễn bên cạnh vua Chân Lạp.
1. Lãnh binh là chức võ quan khá to. Thông thường Lãnh binh cầm đầu
binh đội (biền binh) của một tỉnh, quan tước có thể lên tới Chánh hoặc
Tòng Tam, Tứ phẩm. Dưới triều Minh Mạng, các Lãnh binh đều được ghi
chép trong sử, vì sử ghi chép rõ sự thuyên chuyển, thăng cấp, giáng cấp
của họ. Dưới thời Thiệu Trị, lãnh binh và phó lãnh binh còn được ban
phát bài ngà có khắc tên. Không được sử quan ghi tên, ông Trương Chánh
Thi khó thể mang quân chức Lãnh binh.
2. Phần ba cơ "An Man" tại Nam Vang (Trấn Tây Thành) thì đều
là người Chàm, mỗi cơ chỉ có 6, 7 cán bộ người Việt, kể cả một thông
ngôn. (Theo ĐNTL,CB, vào tháng Một Mậu Tuất [17/12/1838-14/1/1839], ba cơ An
Man ở Trấn Tây phần đông là người Chàm Đồࠢà ở nhờ đất Chân Lạp.
Hết lòng trung thành với nhà Nguyễn, nên bị thổ dân ghét. Vua mật dụ
cho Trương Minh Giảng cân nhắc họ; 20:262-5)
3. Hơn nữa, nói đến chức vụ "đại diện triều Nguyễn bên
vua Chân Lạp," thì phải xác định vua nào? Quốc vương Ang Chan [Nặc
ông Chăn] (1805-1834) hay Nữ chúa Ang May [Ngọc Vân quận chúa] (1834-1837), con
gái và người kế vị Ang Chan năm 1834? Tôi đọc khá kỹ Đại Nam Thực Lục, Chính Biên hai triều
Nặc Chăn và Ngọc Vân, không thấy có ông Lãnh binh người Việt nào họ
Trương ở Nam Vang hay Trấn Tây Thành trước năm 1842. Ngay cả đến giai đoạn
ngắn ngủi của Ang Duong [Nặc Ong Giun] hay Ang Em [Nặc Yểm] trong hai năm
1845-1846 cũng vậy.
Như thế, ít nữa theo sử quan nhà Nguyễn,
không hề có Lãnh binh Trương Chánh Thi, mà cũng chẳng có "thừa biện"
Trương Chánh Thi bên cạnh vua Chân Lạp. (Ông Nguyễn Văn Trấn cũng nhắc
đến chi tiết “sứ thần” này) [Xem Phụ Bản ở cuối bài].
4. Người Chân Lạp thì không biết dùng giấy mực như người Việt
nên dĩ nhiên không thể ghi tên "Lãnh binh, đại diện triều Nguyễn"
Trương Chánh Thi. Sau này, các học giả Pháp giúp triều đình Cambodge viết
lại lịch sử Chân Lạp, nhưng cũng không thấy nhắc đến “thừa biện,
lãnh binh” Trương Chánh Thi. Còn “sứ thần” bên cạnh vua Miên có lẽ
chỉ nằm trong trí tưởng tượng của những người kể chuyện cổ tích.
Lướt qua sử liệu triều Nguyễn (xem thêm Phụ
Bản ở cuối bài), ta thấy ngay đến các Cai đội, quản cơ, đội trưởng
hay Phó Lãnh binh còn được nêu tên. Nếu quả thực có "Lãnh binh"
Trương Chánh Thi, lại là thứ lãnh binh vì nước bỏ mình trên đất Chân
Lạp, hẳn không thể lọt sổ.
Như thế, ông "Lãnh binh" Trương Chánh Thi không hiện hữu. Phụ
thân Petrus Key, nếu quả thực mang tên Trương Chánh Thi, có thể là võ quan
cấp nhỏ (cử nhân võ vào thời Thiệu Trị chỉ được hàm Chánh hoặc
Tùng lục phẩm), và nếu quả từng phục vụ ở Trấn Tây, trong đạo binh
An Man, thì có lẽ là người gốc Chàm, gốc Hoa, hay giữ chức thư lại, thông
ngôn (giống như đoạn đầu hoạn lộ của Petrus Key với đạo quân viễn
chinh Pháp sau này). (Một Giáo sư miền Nam, ông Trần Thượng Thủ, nghĩ rằng
Petrus Key có thể là người gốc Hoa, vì họ Trương rất phổ thông trong giới
người Hoa tại miền Nam)
Đáng lưu ý thêm rằng trong thư ra mắt Trung
tá Hải quân Jauréguiberry vào tháng 3/1859, Petrus Key chỉ ký tên Petrus Key
mà không có tên Việt “Trương Vĩnh Ký” đi kèm như ông thường dùng sau
này. Trong thư ra mắt một cấp chỉ huy Pháp (Grand Chef et vous tous)— để
xin việc làm, kiểu “cover letter” ở Mỹ,
như ai đó lý luận—mà không ghi thêm tên thực Trương Vĩnh Ký là
việc hơi khác thường. Có thể vì một lý do nào chưa biết, như muốn dấu
bí mật đề phòng trường hợp thư bị lọt vào tay quan quân nhà Nguyễn?
Nhưng cũng có thể vì ngày ấy Petrus Key chỉ biết mình có cái tên độc
nhất và vỏn vẹn hai chữ Petrus Key. Cách nào đi nữa, bốn năm sau mới thấy
chính thức xuất hiện thêm tên Trương Vĩnh Ký. Và, từ đó, cái tên Trương
Chánh Thi, Nguyễn Thị Châu, v.. v.... Nói cách khác, không thể không tự hỏi
và cần tìm hiểu những cái tên “Trương Vĩnh Ký” và “Trương Chánh
Thi” xuất hiện từ thời điểm nào? Một trong những cách kiểm chứng khả
tín nhất là viết thư cho Collège général de Pinang, xin một bản sao thông
tín bạ (học bạ) của Petrus Key tại đây. Việc này xin dành cho các nhà
“Petrus Key học.”
Nói cách khác, nhân vật "Trương Chánh Thi,"
"lãnh binh, thừa biện bên cạnh quốc vương Chân Lạp" hay “sứ
thần” ở gần Nam Vang có lẽ chỉ hiện hữu trong trí tưởng của người
đã công bố. Cũng tương tự như huyền thoại ông Bùi Viện "từng qua
Mỹ, được Tổng thống Ulysse Grant tiếp kiến" huyễn truyền ở Việt
Nam bấy lâu và được lập lại trong hồi ký của ông Bùi Diễm. (Theo
Robert H. Miller, trong cuốn The United States
and Vietnam, 1787-1941 [Washington, DC: NDU, 1990], không có một tư liệu nào
trong văn khố Bộ Ngoại Giao Mỹ đề cập đến nhân vật Bùi Viện như một
tác giả Việt đã viết; tr. 274-5n1). Hay, việc cụ Phan Châu Trinh bị
"nhốt chung" với Nguyễn “Ô Pháp” tức Ái Quốc "ở ngục
Santé," cùng những lời tuyên bố chẳng chút nào hợp với khẩu khí của
nhà chính trị cải lương họ Phan. Đó頬à
chưa kể những “bí ẩn lịch sử” như phụ thân cụ Phan Bội Châu đã
phải đổi tên “Sang” của cụ thành “Châu” vì “sợ phạm húy vua
Duy Tân [Vĩnh San]” trước ngày ông vua này ra đời cả chục năm!(Xem Nguyễn
Mạnh Quang, Thực chất Giáo hội La Mã, II:695-700;
Chính Đạo, Hồ Chí Minh: Con người &
Huyền thoại, tập I (ấn bản 1997); hoặc Vũ Ngự Chiêu, Các Vua Cuối Nhà Nguyễn, 1883-1945, tập
II & III (ấn bản 2000))
Đáng buồn là những công trình "ziết sử"
hay "bí ẩn" lịch sử loại này không thiếu trong khối "nghiên
cứu văn" Việt Nam.
- Tại sao Petrus Key
- làm con nuôi các cố đạo?
Duyệt xét các cung văn về Petrus Key, một vấn đề khiến người học
sử không thể không thắc mắc: Đó là, tại sao bà Nguyễn Thị Châu trao
Petrus Key cho các cố đạo nuôi?
Trước khi đi sâu vào vấn đề này, cần xác định vài
thời điểm. Trước hết, ông Petrus Key bắt đầu đi “trọ học” hay vào
nhà chúa Bl’妣7901;i hoặc tiểu chủng viện
từ bao giờ? Thứ hai, phụ thân Petrus Key thực sự chết ngày nào? Cả hai
câu hỏi trên đều chưa có đáp án rõ ràng. Người nói bà Nguyễn Thị
Châu trao Petrus Key, lúc mới 5 tuổi, cho giáo mục Tám, và rồi sau khi ông
này chết, giáo sĩ Pháp có tên Việt là cố Long nuôi. Như thế, từ năm
1842 Petrus Key đã xa mẹ. Nhưng cũng có tác giả ghi Petrus Key chỉ được các
cố đạo nuôi từ năm 1846, khi đã 9 tuổi. Về ngày phụ thân Petrus Key từ
trần cũng vậy. Người ghi năm 1845, người ghi năm 1846, lại cũng có người
ghi năm 1840. Các nhà Petrus Key học tương lai cần giải quyết hai vấn đề
tiên thiên trên trước khi bàn về những chi tiết khác.
Hai vấn đề thời điểm Petrus Key được
giao cho các cố đạo nuôi, và ngày phụ thân ông từ trần rất quan trọng
trong việc tìm hiểu tại sao bà Nguyễn Thị Châu, thân mẫu ông Petrus Key,
gửi hay giao bán con cho các nhà truyền giáo. Nếu việc gửi gấm hay giao
bán này xảy ra trước ngày ông Thi chết, sẽ nẩy sinh câu hỏi khác: Phụ
thân ông Petrus Key có được thông báo, và đồng ý chăng, hay bà Châu đã
tự ý quyết định? Nếu phụ thân Petrus Key chết trước ngày cậu được
gủi cho các giáo sĩ nuôi, vấn đề trở thành đơn giản hơn; vì mọi quyết
định đều do bà Nguyễn Thị Châu.
Câu hỏi thứ nhất khá phức tạp, đòi hỏi
việc tìm tòi vết tích ông Trương Chánh Thi. Câu hỏi thứ hai hạn chế
trong ba giả thiết cơ bản: (1) bà Châu là người đạo gốc muốn gửi con
cho các giáo sĩ dạy bảo để sau này có chức, có phận (như thày kẻ giảng,
giáo mục); (2) bà Châu vì hoàn cảnh kinh tế khó khăn, phải giao Petrus Key
cho các giáo sĩ nuôi; và, (3) vì hoàn cảnh khó khăn, bà Châu đã cải đạo,
đồng thời giao con cho nhà chúa Blời.
Trước hết, chưa tài liệu nào cho phép khẳng định ông bà Trương
Chánh Thi-Nguyễn Thị Châu là tín đồ Ki-tô giáo (khai sinh, giấy chứng nhận
rửa tội, gia phả, người thân, v.. v...). Hy vọng những chuyên viên gia phả
học, như quí ông Vũ Hiệp, v.. v... sẽ giúp khẳng định có hay không tư
liệu hộ tịch của gia đình ông Trương Chánh Thi.
Nếu bà Nguyễn Thị Châu không là tín đồ
Ki-tô, việc giao con cho các cố đạo nuôi thường xảy ra trong trường hợp
bất khả kháng nào đó. Nên nhớ thời gian này, vua Thiệu Trị và Tự Đức
đang thi hành chính sách cấm đạo. Gửi con cho các nhà truyền giáo nuôi
là một việc làm nguy hiểm đến tính mạng như không. Cũng không một bà
mẹ thương con nào nghĩ rằng thày kẻ giảng, hay giáo mục là người có
chức, có phận trong một chế độ áp dụng chính sách bài Ki-tô. Vì càng
có chức phận trong đạo, càng bị hình phạt nặng nề; nhẹ thì khắc chữ
lên mặt, lên trán, tập trung để giáo hóa; nặng thì có thể lên tới án
lưu đầy, tử hình. Trong số những hoàn cảnh bất khả kháng, có hai trường
hợp đáng suy nghĩ: Thứ nhất, bà Châu quá nghèo khổ, đành giao cho con cho
các giáo mục nuôi cho bớt gánh nặng. Hoặc, thứ hai, bà Châu đã “bán”
con cho các giáo sĩ, và bản thân có thể cũng theo đạo, để được giúp
đỡ về phương diện kinh tế.
Vào giữa thế kỷ XIX, “bán con” là một hủ
tục quen thuộc tại Đại Nam (cũng như Trung Hoa). Cho đến thập niên 1940,
tức khoảng 100 năm sau ngày Petrus Key làm con nuôi các cố đạo, vẫn còn tục
lệ bán con nói trên.
Trong khi đó, vì chính sách bài đạo của nhà Nguyễn,
các giáo sĩ Ki-tô tìm đủ cách để gia tăng số tín đồ. Trong kế hoạch
gia tăng giáo dân trên có việc dùng
tài lợi mua chuộc, nuôi dưỡng trẻ mồ côi, và mua con nít của những gia
đình Lương nghèo khổ (như ăn mày) để huấn luyện làm thày kẻ giảng,
và nếu đứa trẻ thông minh, có thể huấn luyện làm giáo mục bản xứ.
Tại Cao Miên, số tiền các giáo sĩ bỏ ra để “rửa tội” cho mỗi người
ngoại đạo lên tới hơn 100 quan vào năm 1858. Cũng năm này, tại các giáo
phận, đại đa số những trẻ em được rửa tội đều đã sắp chết. Số
trẻ em mồ côi hơặc con nhà nghèo bán cho các nhà tu hàng năm cũng khá
quan trọng.(Xem Phụ Bản 2) Đa số “các
chú” trong các “nhà Chúa Bl’妣7901;i” đều
là cô nhi hay con nhà nghèo được giáo sĩ bỏ tiền ra mua về.
Thêm vào đó, từ năm 1840 tới 1845, tình
hình Gia Định thành cực kỳ bất an. Loạn “Thổ dạy” lan tràn khắp nơi.
Vùng Cái Mơn của gia đình Petrus Key là một trong những địa phương bị
thiệt hại nặng nhất. Phụ thân Petrus Key, nếu quả thực là một võ quan
nhỏ, lương bổng chẳng bao lăm. Một khi từ trần, thân mẫu ông có thể
gặp nhiều khó khăn về sinh kế.
Cả hai điều kiện khách quan và chủ quan,
cung cũng như cầu, đều mở cửa cho những người cha mẹ nghèo giao bán
con cho các cố đạo nuôi. Cho tới khi có tài liệu chứng minh ngược lại,
chú bé Petrus Key có nhiều phần trăm thuộc vào đa số “các chú” nói
trên. (Hy vọng trong một tương lai gần, sẽ có được đầy đủ lý lịch
và thông tín bạ của Petrus Key tại trường Collège général de Pinang).
Petrus Key và vấn đề ngoại ngữ
Home | Go top page |
Về trang mục lục
