LTS (báo Thừa Thiên Huế) - Sư Bà Thích Nữ Trí Hải, tác giả,
dịch giả của nhiều tác phẩm nghiên cứu
Phật Học, văn học. Bà cũng là người có công trong việc xây dựng
Phật Giáo Việt Nam, người tận tụy với người nghèo trong nước. Bà đã
viên tịch tại TP. HCM vì tai nạn giao thông trên đường đi cứu trợ giữa
tỉnh Ðồng Nai và Bình Thuận (ngày 7.12.2003). Ngòai Sư bà còn có 2 nữ tu
và một số người khác nữa tử nạn. Sư bà Trí Hải là một người Hòang
tộc, học hành và xuất gia tại Huế. Nghe tin Sư bà viên tịch một cách
đột ngột, nhiều bạn bè và Phật tử ở Huế rất xúc động. Để tưởng
nhớ đến Sư bà, chúng tôi thực hiện cuộc phỏng vấn ngắn nhà nghiên cứu
Nguyễn Đắc Xuân - vừa là người cùng
thế hệ vừa là người có một thời tranh đấu Phật giáo với Sư bà sau
đây.
Báo Thừa Thiên Huế. (TTH) - Chúng
tôi vừa được tin Sư bà Thích Nữ Trí Hải thế danh Công Tôn Nữ Phùng
Khánh vừa viên tịch tại TP. HCM vì tai
nạn giao thông. Được biết ông là nhà nghiên cứu Huế lại là người cùng
thế hệ với Sư bà lúc học trường Quốc Học và Đại học Huế và
cùng xuất thân trong thế hệ SVHS tranh đấu 1963 với Sư bà, xin ông vui
lòng cho biết những điều cần biết về Sư bà Trí Hải.
Nguyễn Đắc Xuân (NĐX) - Về tuổi tác thì tôi sinh năm 1937, Sư bà sinh năm 1938 có thể nói cùng thế hệ. Nhưng về học vấn, tôi đi học trễ nên học sau Sư bà nhiều năm. Tôi học cùng một thế hệ với cô Phùng Thăng - em ruột của Sư bà tại Quốc Học (1960) và Đại học Huế (1961). Và, đúng là tôi và Sư bà cùng xuất thân trong Phong trào Phật giáo đấu tranh chống Ngô Đình Diệm, nhưng có khác một chút là năm 1963 tôi đấu tranh ở Huế còn Sư bà thì ở bên Pháp. Sư bà học trước tôi, về sau Sư bà lại xuất gia cho nên sự hiểu biết của tôi về Sư bà không nhiều. Tuy nhiên, các bạn cứ hỏi, điều gì tôi biết tôi sẽ nói, điều gì tôi chưa biết tôi sẽ tìm hiểu và trả lời trong một dịp khác.
Báo TTH.- Như ông biết
Sư bà TH làm việc tu hành trong âm thầm lặng lẽ cho nên độc giả rất
thiếu thông tin về Sư bà. Mong ông cho biết đôi nét về cuộc đời của
Sư bà.
NĐX.- Sư bà là hậu duệ của vua Minh Mạng, thuộc Phủ Tuy Lý ở Vỹ Dạ, những người ngang hệ với Sư bà có Bửu Hội (nhà khoa học), Bửu Cầm (học giả), Bửu Ý (Dịch giả), Bửu Huyền (Nhạc sĩ), Bửu Chỉ (Họa sĩ).v.v. Cụ thân sinh là nhà giáo Ưng Thiều nổi tiếng giỏi Pháp Văn ở Huế trước đây. Sư bà có nhiều anh chị em, nhưng tôi chỉ biết chút đỉnh về Sư bà và cô Phùng Thăng (út ?) mà thôi. Sư bà học trường Đồng Khánh từ nhỏ. Năm 1956 chuyển qua học Tú Tài 2 tại trường Quốc Học và năm 1957 đỗ vào Khóa 1 Anh văn Đại Học Sư phạm Huế. Năm 1960 ra trường và được đổi vào dạy Anh văn tại trường Phan Châu Trinh Đà Nẵng rồi đi du học. Sư bà theo học và tốt nghiệp Cao học văn chương tại viện đại học Princeton Hoa Kỳ vào đầu thập niên 1960 rồi sang Pháp học tiếp. Đến cuối năm 1964 về nước và đầu năm 1965 cắt tóc đi tu. Sư bà giỏi Anh Ngữ, Pháp ngữ và Hán ngữ. Trước năm 1975 Sư bà dạy Anh văn, làm quản thủ thư viện kiêm luôn Giám đốc Trung tâm An sinh Xã hội của Viện Đại học Vạn Hạnh. Sau năm 1975 Sư bà chuyên dịch kinh sách và làm từ thiện. Những năm gần đây, Sư bà tham gia Ban dịch thuật của Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng với học giả Lê Mạnh Thát, đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa Việt Nam.
Báo TTH.- Với tư cách
là một nhà nghiên cứu Huế, ông thấy gia đình Sư bà TH có những đặc
điểm gì đã ảnh hưởng đến Sư bà ?
N.Đ.X.- Có lẽ phải nghiên cứu thêm mới nói chính xác được. Đến bây giờ thì tôi nghĩ về gia đình Sư bà có mấy việc đáng chú ý sau: 1. Gia đình Sư bà là một gia đình đi dạy học, ông thân sinh (cụ Ưng Thiều), ông anh ruột (ông Bửu Vụ, từng làm Hiệu trưởng trường Thế Dạ), bà chị ruột (Khánh Trợ dạy tiểu học).v.v. và ở Huế hiện nay còn cô cháu TNDV từng là một giáo viên Pháp văn giỏi của trường Lê Lợi; 2. Một người anh ruột của Sư bà là ông Bửu Đà, đẹp trai, học giỏi đã xung phong đi Nam tiến chống Pháp và hy sinh rất anh dũng ở chiến trường Nha Trang hồi đầu kháng Pháp. Sự hy sinh của ông Bửu Đà khuyến khích nhiều học sinh thanh niên ưu tú ở Huế lúc ấy tham gia cách mạng; 3. Gia đình Sư bà rất mộ đạo Phật. Sư bà Thể Quán rất nổi tiếng ở Huế trước đây là chị con bà cô ruột của Sư bà (bà Như Nguyện), người em ruột của Sư bà là Tôn nữ Phùng Thăng đã lập gia đình với Trần xuân Kiêm cựu Chủ Tịch Tổng Hội Sinh Viên Huế và Chủ Tịch Ðoàn Sinh Viên Phật Tử Huế. Hai người đã có một người con gái, sau đó Phùng Thăng dứt gánh đi tu, pháp hiệu Thích Nữ Huệ Minh. Năm 1975, Phùng Thăng đưa con vượt biên và cả hai mẹ con đã bỏ mình vì hải tặc. Một người cháu gọi Sư bà bằng dì ruột (con trai bà Khánh Trợ) xuất gia với pháp hiệu Tâm Ngọan đang làm Phật sự tại Mỹ. Có lẽ còn nhiều người xuất gia nữa mà tôi chưa biết.
Báo TTH.- Với tư cách
là người xuất thân từ trong Phong trào đấu tranh của Phật giáo, ông có
nhận xét gì về mặt phục vụ đạo pháp của Sư bà TH?
NĐX.- Thế kỷ XX, Phật giáo có nhiều bậc nữ tu đạo cao, đức trọng ví dụ như cố Sư bà Diệu Không, cố Sư bà Thể Quán, Sư bà Cát Tường hiện nay... là tôn sư của Sư bà TH. Không thể so sánh Sư bà TH với các bậc tôn sư ấy. Và, cũng không có một vị nữ tu nào hiện nay có thể so sánh với Sư bà TH. Có thể nói Sư bà TH đã tạo cho mình một vị trí đặc biệt. Từ xưa đến nay (theo chỗ tôi biết) chưa có một nữ tu nào giỏi chữ Hán và giỏi Anh văn-Pháp văn như Sư bà TH. Sư bà đã trước tác và dịch thuật hơn một trăm tác phẩm, trong đó có nhiều tác phẩm là những công trình dịch thuật đồ sộ. Ví dụ như bộ Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi Magga), 2 tập ngót 2100 trang (do chùa Pháp vân Canada ấn hành). Sư bà được mời đi dạy học và thuyết pháp nhiều nơi, đặc biệt là ở miền Bắc Việt Nam. Sư bà thuyết pháp cho người Việt và cả người ngọai quốc. Gần bốn mươi năm đắp trên mình màu áo già lam, Sư bà TH đã tổ chức hàng trăm cuộc cứu trợ người nghèo, giúp đỡ hàng trăm nhà trẻ, cô nhi. Sư bà làm việc hết mình, khiêm nhường, tinh tấn, trách nhiệm, tạo nên chung quanh Sư bà một cuộc sống có đạo vị, thanh cao, lôi cuốn mọi người làm điều lành, khắc phục bớt cái khổ của con người.
Báo TTH.- Xin ông cho biết những công trình dịch thuật được nhiều người đọc của Sư bà !
NĐX.- Trong lãnh vực trước tác, dịch thuật Kinh sách và văn
chương, có những tác phẩm nổi tiếng như như Câu Chuyện Của Dòng Sông, Lục Tổ Huệ Năng, Lược Giảng Kinh Pháp Hoa, Nhập Bồ Tát Hạnh, Sống Chết Bình An, Nguồn
Mạch Tâm Linh, Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi Magga), 2 tập ngót 2100 trang (do
chùa Pháp Vân Canada ấn hành) vừa nói trên. Tư tưởng quán xuyến trong
các tác phẩm dịch thuật cũng như tác phẩm do Sư bà trước tác đều nhắm
vào việc cổ động mọi người trong xã hội làm việc tốt cho con người,
đúng như tên một cuốn sách của Nhật Bản mà Sư bà đã dịch thuật Làm Việc Một Nguồn Vui. Giới thiệu cuốn
sách nầy (nxb TP HCM, 2000) Sư bà viết: “Nhờ
tập sử dụng phương tiện khéo trong mọi việc ta làm, chúng ta có thể
chuyển cuộc sống hàng ngày thành một nguồn vui, một thành tích còn hơn
cả mọi giấc mơ đẹp nhất của mình”. Về phương diện văn học, tôi
còn nhớ năm 1965, Sư bà mới về nước liền cho xuất bản cuốn Câu Chuyện Của Dòng Sông của Hermann Hesse
(1877-1962)
(Nxb Lá Bối ấn
hành). Đây là tác phẩm dịch in rất trang nhã, nội dung ngợi ca tinh thần
hướng về phương Đông, khác với các tác phẩm dịch nhuốm màu triết học
Hiện sinh (Existentialisme) của phương Tây đang chiếm lĩnh văn đàn miền
Nam lúc đó. Cuốn sách ra đời phù hợp với tinh thần đấu tranh hướng về
dân tộc của tuổi trẻ miền Nam những năm sau đó. Sau Câu Chuyện Của Dòng Sông, Sư bà còn dịch
thuật nhiều tác phẩm văn chương ý vị khác, tôi không thể kể hết
trong một câu trả lời phỏng vấn ngắn như thế nầy.
Báo TTH.- Xin
ông kể một kỷ niệm sâu sắc về Sư bà !
NĐX.- Đầu tháng 11.1964, sinh viên Huế phát động phong trào đấu tranh chống chánh phủ tay sai Mỹ Trần Văn Hương. Một cuộc tuyệt thực dài ngày diễn ra ở bùng binh Morin ngay đầu phía nam cầu Trường Tiền. Một buổi chiều, bổng dưng tôi thấy cô Phùng Khánh ( lúc ấy Sư bà chưa xuất gia, còn mang thế danh Phùng Khanh) xuất hiện, dáng điệu mềm mại hiền lành như người từ trên trời phái xuống. Phùng Khánh cho biết cô vừa đi du học về thấy sinh viên học sinh Huế đấu tranh để bảo vệ đạo pháp và dân tộc, cô đến tuyệt thực với anh chị em. Bọn sinh viên tranh đấu chúng tôi là bọn “liều mạng”, “điếc không sợ súng” đấu tranh chống một chính phủ do người Mỹ đặt lên chưa biết sẽ đi đến đâu mà được một cô Tôn nữ “quý phái” lại vừa học ở ngọai quốc về cùng xuống đường với mình thì hân hạnh biết bao. Bốn năm cô vắng bóng ở Huế, không biết cô đi du học từ lúc nào mà về “hợp thời” đến như vậy.
Trong lúc chúng tôi đang ngồi tuyệt thực thì chuyển trời tối sầm mưa gió ào ào. Chúng tôi phải di chuyển địa điểm tuyệt thực vào dọc mái hiên Morin. Tối hôm 7.11.1964, các đài phát thanh báo cơn Bão Iris kéo qua các tỉnh từ Phú Yên ra đến Quảng Nam. Ở Quảng Nam núi lỡ, nhiều làng bị vùi trong đất đá, người chết rất nhiều, mùa màng trôi sạch. Nghe tin đó cô Phùng Khánh khóc ròng. Cô dừng tuyệt thực và rủ một số bạn bè đi quyên góp tiền, gạo, áo quần đem vào Quảng Nam cứu trợ cho những người bị thiên tai. Chuyến đi đó cô bị nghi ngờ là đi “cứu trợ cho Việt Cộng”, (vì nhiều làng được cứu trợ nằm trong vùng giải phóng), nhưng cô không sợ. Đi cứu trợ về, cô lại tham gia tranh đấu cho đến ngày Nội các Trần Văn Hương ra đi (đầu năm 1965). Sau đó cô xuất gia với pháp hiệu Trí Hải, đệ tử của Hòa thượng Thích Tịnh Khiết và Sư bà Diệu Không. Kỷ niệm sâu sắc về Sư bà TH là cuộc cứu trợ nạn lụt ở Quảng Nam cuối năm 1964, và không ngờ đúng 39 năm sau, một tai nạn đưa đền cái chết của Sư bà cũng liên quan đến chuyện đi cứu trợ của Sư bà ở các tỉnh miền Nam Trung bộ. Thay mặt những anh chị em sinh viên tranh đấu thế hệ 63, anh Hoàng Nguyên Nhuận - bút danh của anh Hoàng văn Giàu, đoàn trưởng đầu tiên của Ðoàn Sinh Viên Phật Tử Huế 1963, đã thành kính tưởng niệm hương linh Sư Bà Trí Hải và phân ưu cùng Phật giáo Việt Nam, đồng bào Việt Nam về sự mất mác lớn lao này.
Báo TTH.- Xin ông cho
biết những tin tức mới nhất có liên quan đến Sư bà ?
NĐX.- Qua những người Huế vào TP HCM dự đám tang Sư bà, tôi được biết ngày hôm nay 12.12.2003, nhục thân của Sư bà sẽ được hỏa thiêu để hương hồn Sư bà sớm về cõi Phật.
Báo TTH.- Xin cám ơn ông.
