Tuệ Sỹ
Bài tham luận này được viết đã
lâu. Nguyên đề là “Văn minh tiểu phẩm,” chỉ là bài tham luận có
tính chuyên đề. Bỗng nhiên nó mang tính thời sự. Ban đầu người viết
không có ý định phổ biến rộng rãi, mà chỉ giới hạn trong một số thức
giả đọc để suy ngẩm về quá khứ và tương lai.
Tuy nhiên, nay nó được cho phổ biến,
vì trong mấy tuần vừa qua, Nhà Nước đã vận dụng bộ máy tuyên truyền
khổng lồ và độc quyền, từ diễn đàn Quốc hội, cho đến các cuộc họp
một số phường quận; từ Hội đồng chứng minh, Giáo hội trung ương,
cho đến các ban Đại diện Phât giáo quận; bằng các phương tiện phát
thanh, truyền hình, báo chí ; mục đích là xác định lại lâp trường “trước
sau như một” của Đảng CSVN đối với Phật giáo, và cũng xác định sự
hiện hữu duy nhất của Phật giáo qua đại diện hợp pháp là Giáo hội
Phật giáo Việt nam, mà thực chất là một tổ chức chính trị của Đảng,
thực hiện đúng sách lược tôn giáo theo chỉ thị của Lenin: “đảng phải
thông qua tôn giáo để tập hợp quần chúng.” Chính điều đó xác định
rõ nhiệm vụ lịch sử của Giáo hội Phật giáo Việt nam như là công cụ
bảo vệ Đảng, đúng như lời Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh trước đây đã
tuyên bố: Phật giáo Việt nam là chỗ dựa cho người Cộng sản Việt nam
làm cách mạng.
Những tuyên truyền và tuyên bố như
trên chỉ được nghe và nhìn từ một phía. Vì vậy tôi cho phổ biến lại
bài này; không xem đây là chân lý lịch sử, nhưng là sự thực được nhìn
theo chủ quan của một cá nhân. Dù sao, nhìn sự việc từ một khía cạnh
khác sẽ cho thấy rõ thêm vấn đề. Chân lý cuối cùng tùy thuộc người
đọc; tùy thuộc trình độ tư duy, thành kiến xã hội, hay quyền lợi vật chất.
Trước khi giới thiệu bản văn, nhân
tiện tôi ghi thêm một vài sự kiện có tính lịch sử gần nhất, để
người đọc có thêm cảm hứng suy luận.
Tôi nói sự kiện lich sử gần nhất,
là muốn nói ngay đến sự xuất hiện của Pháp sư Thích Trí Độ lần đầu
tiên tại miền Nam sau ngày Cộng sản chiến thắng. Trên lễ đài chiến thắng,
gồm các lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, hàng cao nhất. Pháp sư thay mặt
Phật giáo miền Bắc, mà trên cương vị người chiến thắng, là chính thức
đại diện toàn thể Phật giáo Việt nam. Đó là vị Pháp sư, mà miền Nam
gọi là Đại lão Hòa thượng; Ngài bận chiếc áo sơ-mi cụt tay như các
cán bộ cao cấp khác của Đảng và Nhà Nước. Sự thực như vậy rất rõ:
Phật giáo không tồn tại nữa ở Miền Bắc, mà chỉ tồn tại như một bộ
phận của Đảng và lãnh đạo Phật giáo chỉ là cán bộ của Đảng và
Nhà Nước.
Ở miền Nam, theo báo cáo của Trần
Tư, tài liệu của Bộ Nội vụ phổ biến năm 1996, bấy giờ chỉ có “khoảng
2.5 triệu tín đồ.” Nhưng do nhu cầu lịch sử, nói theo lý luận của Đảng,
nghĩa là chưa xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội nên tôn giáo như thuốc
phiện ru ngủ vẫn còn có nhiệm vụ lịch sử của nó; do nhu cầu lịch sử
nên Đảng thừa nhận tồn tại tín ngưỡng Phật giáo. Tín ngưỡng, chứ
không phải tôn giáo. Bởi vì, tin và thờ bình vôi, cây đa, ông Táo, ông
Địa, là tín ngưỡng, chứ không phải tôn giáo. Đảng tôn trọng tự do
tín ngưỡng, nhưng chỉ cho phép tin một số hiện tượng. Ngoài ra là mê
tín, hoặc duy tâm mang tính phản động thì triệt để bài trừ.
Năm 1980, tôi được anh Võ Đình Cương
mời họp thảo luận về văn hoá Phật giáo tại tòa soạn Giác ngộ, tại
đó, đại diện Mặt trận Thành phố HCM đến dự, và đề nghị (thực chất
là ra lệnh): nhiệm vụ văn hoá Phật giáo là bài trừ mê tín; do đó phải
xét lại trong Phật giáo những gì không thuần tuý thì phải dẹp bỏ. Thí
dụ, Quan Âm, Địa Tạng có thuần tuý Phật giáo hay không? Tôi phản ứng:
đó là đức tin tồn tại ít nhất hơn 2 nghìn năm, trên một phạm vi châu
Á rộng lớn; do đó không ai có quyền xét để dẹp bỏ. Tin hay không, đó
là quyền tự do cá nhân. Nhưng dẹp bỏ thì không ai có quyền.
Ngay sau 1975, nhiều tượng Phật
lộ thiên bị giựt sập. Gây chấn động lớn nhất là giựt tượng Quan
Âm tại Pleiku. Viện hóa đạo đã có những phản ứng quyết liệt, và
đích thân Hòa thượng Đôn Hậu mang tài liệu phản đối ấy ra báo cáo
Thủ Tướng Phạm Văn Đồng. Hoà thượng
kể lại cho tôi nghe, sau khi chuyển hồ sơ vi phạm chính sách tôn giáo lên
Thủ tướng; hôm sau Hòa thượng được một Đại tá bên Bộ Nộ vụ gọi
sang làm việc. Sau khi nghe Đại tá lên lớp chính trị, Hòa thượng nói:
“Bởi vì Thủ tướng có nhờ tôi sau khi vào Nam trở ra Bắc, báo cáo Thủ
tướng biết tình hình Phật giáo trong đó. Vì vậy tôi báo cáo những vi
phạm để Chính phủ có thể kịp thời sửa chữa, ngăn chận cán bộ cấp
dưới không để vi phạm. Nếu Thủ tướng không muốn nghe thì thôi. Còn
viêc lên lớp chính trị như thế này, đối với tôi (Hòa thượng) thì xưa
quá rồi.” Dù sao, phản ứng ấy cũng làm chùn tay những đảng viên cuồng
tín Mác xít, và tự kiêu về chiến thắng với khẩu hiệu nhan nhãn các
đường phố lúc bấy giờ: “Chủ nghĩa Mác Lê-nin bách chiến bách thắng
muôn năm!” Nghĩa là, không thể tự do hoành hành như trong những năm sau
1954 trên đất Bắc.
Ở đây, chúng ta phải đặt câu hỏi:
sau 1975, nếu không có Phật giáo miền Nam, cùng với thái dộ cương quyết
của các vị lãnh đạo Giáo hội Thống nhất, Phật giáo Việt nam sẽ thoi
thóp đến lúc nào rồi đứt hơi luôn, với đà tự kiêu chiến thắng 1975
và với ảo tưởng về thành trì xã hội chủ nghĩa bách chiến bách thắng
của Liên-xô?
Năm 1982 là cột mốc lớn cho Phật
giáo Việt nam, với lời tuyên bố của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh. Đảng
không dại gì mà dựa lưng vào chỗ mình chưa nắm chắc. Do đó, bằng mọi
giá phải cải tạo Phât giáo miền Nam, giống như cải tạo xã hội chủ
nghĩa theo phương thức tịch thu tư liệu sản xuất và đưa các chủ tư bản
đi lao động cải tạo. Đảng biết chắc, tuy gặp phải chống đối quyết
liệt của lãnh đạo Phật giáo, nhưng với bạo lực chuyên chính trong tay,
sẽ phải cải tạo thành công. Trước hết, sự bức tử đối với Thượng
tọa Tâm Hoàn, Chánh Đại diện GHPGVNTN tỉnh Bình định, năm 1975, gây kinh
sợ không ít cho những ai cưỡng lại ý chí của Đảng. Kinh hoàng nhất
là cái chết của Thượng Tọa Thiện Minh năm 1978, trong trại giam X4, Bộ Nội
vụ. Đó là thời gian tôi được giam cùng trại với Hòa thượng Thiện
Minh, nhưng hoàn toàn cách ly. Chỉ biết rõ, khi nghe tiếng Hòa thượng trả
lời thẩm vấn ở phòng hỏi cung kế cận. Tất cả điều đó củng cố
cho tuyên bố của ông Mai Chí Thọ, bấy giờ là Chủ tịch Uỷ ban nhân
dân Thành phố HCM, nói thẳng với Hòa thượng Trí Thủ, bấy giờ là Viện
trượng Viện hóa đạo: “Các thầy chỉ có hai con đường, theo hoặc chống.
Các thầy theo, chúng tôi tạo điều kiện cho sinh hoạt. Các thầy chống,
chúng tôi còn đủ xe tăng thiết giáp đó.” Hòa thượng trả lời: Không
theo cũng không chống. Nhưng, đối với Đảng, không có con đưòng thứ ba.
Ý chí của đảng là một chuyện.
Nhưng những người Phật giáo cũng nên tự đặt câu hỏi: Ban Liên lạc
Công giáo Yêu nước cũng hoạt động rất tích cực, nhưng không đưa được
Hội đồng Giám mục vào trong Mặt trận Tổ quốc. Trong khi, rất nhanh
chóng, Phật giáo trở thành một bộ phận của đảng Cộng sản Việt nam.
Tại sao?
Từ ngày thành lập đến nay, Giáo
hội thành thành viên Mặt trận đó đã làm những gì? Làm nhiều lắm, vì
chùa chiền đồ sộ thêm lên. Như lời Hòa thượng Thanh Tứ phát biểu mới
đây trong buổi lễ khai giảng của trường Phật học Trung cấp tỉnh Bình
định. Hòa thượng nói: “Phật giáo thời Lý rất thạnh. Nhưng không bằng
nay. Vì nay cơ sở của ta to lớn hơn.” Ấy là, theo như lời Hòa thượng
nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong bài phát biểu: nhờ chính sách của Đảng.
Đó là sự thực không thể chối cãi. Nhưng cần nói cho rõ thêm, Việt nam chúng ta bây giờ tiến bộ hơn
thời Hồng Bàng gấp vạn lần. Thời Lý, nước Việt nam chỉ từ Thanh hóa
trở ra Bắc, chỉ hơn 1/3 lãnh thổ hiện nay. Như vậy thì cơ sở hiện nay
nhất định phải to lên rồi. Nhưng cái to hơn ấy của lịch sử bốn nghìn
năm văn hiến lại chưa bằng một phần nhỏ của Thái lan chỉ hơn 8 thế
kỷ định cư. Và cũng nhờ chính sách của Đảng, nếu chính sách đó trước
sau như một, nghĩa là như Phật giáo miền Bắc trước 1975, thì không biết
ngày nay các Hòa thượng khi xuất hiện trước công chúng sẽ khoác tăng bào,
hay cũng chỉ bận áo sơ mi cán bộ như Pháp sư Trí Độ trước đây? Trên
toàn miền Bắc, cho đến 1975, có trên dưới 300 “ông sư, bà vải.” Đến
1996, theo báo cáo Bộ Nội vụ của Trần Tư, “Hiện nay Phật giáo ở miền
Bắc có khoảng 3000 tăng ni, tín đồ phần đông là ông già (bà già là chủ yếu –nguyên văn). Số
cao tăng tiêu biểu hầu hết đã già yếu không còn khả năng hoạt động.
Số tăng ni trẻ trình độ văn hoá cũng như lý luận về Phật giáo thấp,
không đủ sức làm nhiệm vụ tranh thủ Phật giáo miền nam và hoạt động
quốc tế.” Giáo hội Phật giáo Việt nam phục vụ cho cái gì, theo báo
cáo đó đã quá rõ.
Ngoài cơ sở “to lớn hơn thời Lý”
ra, còn thêm được những gì để vượt hơn Phật giáo miền nam trước
1975? Nói về báo và tạp chí, được mấy phần trăm? Chỉ một tờ Giác
ngộ duy nhất cho cả nước. Cũng là tờ báo hoằng pháp. Nhưng cũng thường
xuyên ca ngợi vinh quang của Đảng, và giúp Nhà nước phổ biến kế hoạch
sinh đẻ, tuyên truyền đường lối của Đảng chống NATO. Những lời Phật dạy cao siêu cũng chỉ
đủ thêm vài chấm đỏ cho vinh quang của đảng và đường lối sáng suôt
của đảng trên chính trường quốc tế.
Ngoài tờ Giác ngộ ra, với ba cơ sở
giáo dục cao cấp, tương đương đại học, nhưng đã có công trình gì đáng
kể?
Vậy thì, qua hơn 20 năm hoạt động,
trong tư cách là một bộ phận của đảng, Giáo hội PGVN đã làm thêm được
gì cho văn hoá Phật giáo VN so với những gì Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam
Thống Nhất (GHPGVNTN) đã làm trước 1975? Trong khi cả khu vực, và kể
luôn cả nước Việt nam đều tiến bộ, theo chừng mực nào đó, mà Phật
giáo Việt nam chưa lấy lại được thế đứng của nó trong lòng văn hoá
dân tộc như trước đó, vậy thì đảng hỗ trợ PGVN tiến theo hướng nào?
Bề ngoài, cũng còn có mặt đáng
nói khác, đó là giáo dục. Trước hết, bao nhiêu cơ sở Trung học Bồ đề,
và các Viện Đại học: một Vạn Hạnh, và một Phương Nam, của Phật giáo
miền Nam, nay biến đi đâu mất? Nói là biến, vì hầu hết các tăng ni
sinh, kể cả những vị đang học tại các trường cao cấp Phật học, không
biết các cơ sở giáo dục này là cái gì, dạy những gì trong đó. Chính
vì vậy mà họ chỉ biết Phật giáo Việt nam tiến bộ vì chùa to Phật lớn.
Các tăng ni sinh này được đào tạo
để làm gì? Không thấy họ được đưa về các địa phương để giảng
pháp cho Phật tử. Cũng không có cơ sơ văn hoá nào để họ phục vụ. Hầu
hết, học xong, trở về chùa, làm nghề thầy cúng hoặc thầy bói. Tất
nhiên cũng có nhiều thầy cô vẫn tìm cách mở các khoá học Phật pháp,
nhưng cũng chỉ giới hạn trong một số tỉnh thành lớn, nhất là Thành phố
HCM. Ngay như Huế, được xem là kinh đô của Phật giáo miền nam, hầu như
các thầy chỉ đi cúng và đăng đàn chẩn tế, hoặc lập đàn chay phá cửa
địa ngục cho cô hồn đi chơi, chẳng có buổi giảng kinh nào đáng kể.
Còn cái trường gọi là cao cấp Phật học, hay Học viện Phật giáo Hồng
đức, sau khi Hòa thượng Thiện Siêu tịch rồi, không còn thầy cô nào đủ
sức dịch cho xuôi một trang luận Câu-xá, thì lấy chữ đâu mà giảng dạy
kinh luận cho tăng ni sinh trình độ cao đẳng, đại học?
Nhìn chung, Phật giáo chỉ đang phục
vụ nhiều nhất cho người giàu. Còn quần chúng tại các vùng sâu xa, vì họ
thiếu phước, kiếp trước ít tu, nên nay chẳng mấy khi được nghe các thầy
cô thuyết pháp. Còn lập đàn chẩn tế và phá cửa địa ngục cho ông bà
cha mẹ siêu thăng, đốt vàng mã thật nhiều cho ông bà có tiền tiêu và
có xe hơi nhà lầu, dưới âm phủ, thì họ không đủ tiền.
Tóm lại, nếu nói Phật giáo Việt
nam hiện tại chẳng có tiến bộ gì thì không đúng. Vì cơ sở chúng ta hiện
nay đồ sộ hơn trước, kể cả miền Nam trước 1975 chứ không cần so
sánh xa xôi lùi cho đến đời Lý như Hòa thượng Thích Thanh Tứ. Ngoài việc xây dựng chùa to Phật lớn,
Phật giáo hiện tại đã đóng góp gì cho gia tài văn hoá, tư tưởng của
dân tộc, ngoài sứ mệnh được giao phó là rao truyền chính sách sáng suốt
của Đảng quang vinh? Còn chuyện tìm một vị trí của Phật giáo Việt
nam, dù chỉ khiêm tốn thôi, trong thế
giới hiện đại, là điều mộng tưởng
xa vời.
Gần đây, các trường Phật học tại
Saigon sợ tăng ni sinh nghe thêm những nguồn thông tin không phù họp với sự
tuyên truyền một chiều vừa độc quyền vừa độc đoán của Nhà nước,
nên vừa cảnh cáo, vừa khuyên răn: hãy quên đi quá khứ mà lo chăm học
cho hiện tại. Quên đi quá khứ hận thù, để sống trong tình cảm dân tộc
bao dung, đó là điều cần phải học. Nhưng quên đi những thành tựu quá
khứ gần nhất, chỉ cách đây chưa đầy 30 năm, để rồi so sánh sự tiến
bộ của ta ngày nay với thời đại Hồng Bàng, hay với thời Lý như Hòa
thượng Thanh Tứ, thế thì bản chất của nền giáo dục Phật học ấy
là gì? Có phải các thầy muốn dạy tăng ni sinh quên đi những hy sinh gian
khổ của Thầy Tổ đã tạo ra di sản ngày nay, do vậy họ sẽ nhận thức
dễ dàng rằng những gì chúng ta đang thừa hưởng ngày nay là nhờ công
ơn Đảng và Nhà nước?
Lời hăm của các thầy có giá trị
“hàn mặc dy luân” của những nhà giáo dục. Chính vì thế tôi cho phổ
biến bài tham luận này, mà trước đó tôi cho là ý kiến cá nhân nên giới
hạn người đọc. Bây giò tôi vẫn xem đây chỉ là quan điểm cá nhân. Nhưng
tôi cho phổ biến để các thầy có cơ sở kiểm chứng những thành tựu
mà Nhà nước đã giúp Phật giáo Việt nam. Tất nhiên, tôi nhận mọi
trách nhiệm trước pháp luật, và trên hết, trước lương tâm của một
con người còn tin tưởng giá trị làm người.
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: hopthu@giaodiem.net
