Nhân đọc TRIẾT HỌC THẾ THÂN bản
dịch Việt* Tuệ Sỹ
Ngày nay, đối
với đa số chúng ta, cụm từ “xử lý thông tin” của vi tính không còn
quá xa lạ. Ý nghĩa triết học của nó thì chằng thành vấn đề. Bởi vì
chẳng có mấy ai lại nêu thắc mắc, hay hoài nghi triết học, đối với sự
tồn tại của cây viết hay tập giấy. Nó tồn tại như những tồn tại
khác. Tuy vậy, người ta cũng biết rằng nó hoạt động theo định hướng
không hoàn toàn đồng nhất với hoạt động của mọi tồn tại khác. Nó
có, hay chính nó là, cơ sở riêng biệt để xử lý giá trị tồn tại của
nó cùng những mối quan hệ của nó với thế giới còn lại. Như thế, nó
là kết quả của một quá trình xử lý, và rồi chính nó đang tham gia một
quá trình xử lý nữa để cho ra những kết quả khác. Trước hết, nó là
kết quả của một quá trình xử lý với nhiều dữ liệu được đặt
trong một quan hệ nào đó. Mỗi dữ liệu là một lượng thông tin có được
từ những tồn tại cá biệt. Sau đó, nó sẽ tham gia trong quá trình xử
lý khác như là dữ liệu để cho ra một hay nhiều kết quả khác nữa. Vậy
thì, “quả” hay kết quả ở đây có ý nghĩa gì đối với nhận thức của
chúng ta? Nếu chúng ta nói “quả” là kết quả của một hay nhiều
nguyên nhân như thế nào đó, và truy nguyên cho tới tận cùng ta sẽ phải
thừa nhận một nguyên nhân tối sơ. Vấn đề tới đó sẽ được nhận
thức theo một hướng khác. Nhưng nếu chúng ta nói một “quả” là kết
luận của một khối lượng thông tin đã được xử lý, vậy thì, tất cả
mọi tồn tại mà chúng ta nói đến, đối tượng của triết học hay khoa
học, xã hội hay tôn giáo, thảy đều xuất hiện và tồn tại như là một
hay những dữ liệu thông tin. Nếu vậy, vấn đề nữa lại được đặt
ra: thế giới này, mà ta đang sống trong đó, là thực hay bất thực? Thế
nhưng, dù đặt câu hỏi theo cách nào, chúng ta cũng khó đi đến kết luận
rằng thế giới này vốn là duy tâm, theo nghĩa phổ quát của từ này.
Điểm nổi
bật là hầu như tuyệt đại đa số những người học Duy thức từ Thế
Thân đều có xu hướng Duy tâm luận theo nghĩa: “ngoài thức, không có gì
hết.” Điều kỳ dị hơn nữa là, nói theo cách nói của Lê mạnh Thát,
“thất bại kỳ dị nhất (the strangest failure) của nhiều nhà nghiên cứu
hiện đại quy kết nơi Thế Thân một thứ duy tâm luận tuyệt đối, theo
đó ngoài thức không có gì tồn tại. (as some profound thesis of the absolute
idealism and the like, according to which nothing exists except the consciousness).”
Vì sao
diễn ra tình trạng thư thế? Nguyên nhân ở chỗ sự hiểu biết của những
nhà nghiên cứu về ngôn ngữ và cấu trúc ngôn ngữ trong tư tưởng của
Thế Thân. Bởi vì trong những gì Thế Thân viết, có quá nhiều “bẫy sập”
của ngôn ngữ và luận lý (traps of words, traps of similarity and traps of
descriptions). Tác giả đã bỏ ra tương đối khá nhiều công phu để tháo
gỡ những bẫy sập ấy. Nhưng sự tháo gỡ này trong nhiều trường hợp làm
sụp đổ các công trình kiến trúc tư tưởng chung quanh các tác phẩm của
Thế Thân, và điều này không khỏi gây nên nhiều phản ứng khác nhau.
Một trong
các từ này mà chúng ta có thể dẫn ra ở đây, là từ vipāka. Các dịch
giả Hán trước Huyền Trang dịch nó là quả báo. Thí dụ chúng ta có thể
tìm thấy một đoạn dịch trong Pháp hoa của La-thập: “Pháp sư
cũng thấy trong đó tất cả chúng sanh cùng nghiệp, nhân duyên, quả báo
và sanh xứ 及業因緣果報生處.” Nguyên văn
Sanskrit của đoạn dịch này như sau: ye ca tasmin sattvā upapannā tān
sarvān drakṣyati karmavipākaṃ ca teṣaṃ jñāsyatīti.
Trong đó, từ Sanskrit karmavipāka được dịch là nghiệp và quả báo.
Do ảnh hưởng của La-thập trong Phật học Trung quốc nên từ này trở
thành phổ biến. Một dịch giả có uy tín khác là Chân Đế cũng dịch nó
là quả báo.
Khi nói
đến nghiệp, người ta nói đến quả báo của nó như nhận thức phổ thông
rằng trồng đậu thì thu hoạch đậu, trồng dưa thì thu hoạch dưa. Nhận
thức này tất nhiên dễ thuyết phục và dễ dàng được chấp nhận phổ
biến. Nhưng nó đặt cho nhận thức về nghiệp trong mối quan hệ với kết
quả của nó nhiều nan giải. Tất nhiên bác nông phu gieo giống lúa nào
thì sẽ thu hoạch loại lúa đó, giống và quả, hay nhân và quả, đồng loại.
Tuy vậy, người ta cũng không quên sức lao động của bác đã đổ vào đấy,
mà kết quả cuối cùng cần thu hoạch của bác không phải là dừng lại
ở lúa và thóc. Nó có thể là nhà cửa, dinh thự; và đôi khi có thể là
địa vị của con cái mình trong xã hội nữa. Nhân tức là khối lượng
lao động mà bác gieo vào cánh đồng; nó vô hình, và không phải là cái
gì dễ chịu. Dầm mưa, dãi nắng, toan tính con nước khi đầy khi vơi.
Nhưng thành quả mà bác nhận được phải nói là cái gì đó rất khả
ái, đáng ưa thích, đáng mong muốn. Rõ ràng, nhân và quả ở đây không
còn đồng loại nữa. Bác trồng dưa, nhưng cái mà bác thu hoạch mang tính
quyết định cho cả quá trình lao động thì không phải là dưa. Nếu chúng
ta sống trở lại với nền kinh tế tự cung tự cấp, thì nhận thức nhân
quả theo lối giải thích trồng dưa được dưa là chân lý, mà gần như là
chân lý duy nhất. Nhưng khi chúng ta bước vào thời đại kinh tế tài
chánh, giải thích ấy không còn áp dụng được nữa.
Các Luận sư
A-tì-đàm đã thấy rõ những nạn đề đặt ra cho nhận thức về quan hệ
nhân quả, cho nên họ đưa ra một khung đề nghị là có năm loại kết quả
khác nhau, như là kết quả của một hay nhiều nguyên nhân, hay tụ hội của
nhiều yếu tố, điều kiện. Trong năm loại quả đó, dị thục là một.
Thế Thân đã cho một định nghĩa cô đọng như sau, trong luận Câu-xá: phalakālaprāptaṃ vā karma vikāpa ity ucyate, nghiệp khi
đạt đến giai đoạn kết quả của nó, bấy giờ nó được gọi là dị
thục. Nhưng trong cách dịch của Chân Đế, nó được gọi là quả báo:
“Nghiệp, đến lúc quả báo chín, nó được gọi là quả báo.” Báo tức
báo ứng. Kết quả do nghiệp là sự báo ứng, giống như nói giết người
thì phải đền mạng: mắt đền mắt, răng đền răng. Nhận thức về nghiệp
theo ý nghĩa đó là biện hộ cho chủ trương trả thù: “Ai giết Cain, kẻ
đó sẽ bị trả thù bảy lần.” Trong ý nghĩa này, các nhà nghiên cứu Phật
học phương Tây dịch từ vipāka tiếng Phạn thành ra là retribution.
Cách dịch và hiểu này góp phần vào việc quy kết tư tưởng của Thế Thân
vào loại duy tâm tuyệt đối. Tác giả Triết học Thế Thân đề nghị
cách hiểu và dịch khác:
“Với
chính quan điểm này trong đầu mà chúng tôi đã dịch từ ‘vipāka’ là
‘xử lý’ (processing) thay cho những gì thường được chuyển ngữ là ‘hoàn
báo’ (retributory), như một điều rất hiển nhiên từ những gì đã nói.
Cách dịch sau, đối với chúng tôi, hình như không bảo đảm mặc dù
chính xác về mặt ngữ nguyên học, bởi vì nếu chuyển biến của thức
là một cấu trúc ngôn ngữ thì không có gì trong chuyển biến đó được
xem là ‘hoàn báo’ hay ‘tích chứa’ (store). Hơn nữa, vipāka có nghĩa là
‘chín’ (ripening), hiển thị một tiến trình qua đó một sự vật tự
chuyển từ một trạng thái này sang một trạng thái khác. Và vì chuyển biến
của thức là một cấu trúc ngôn ngữ cho nên sự ‘chín’ của một ấn
tượng ngôn ngữ không thể được chuyển ngữ thành từ nào hay hơn từ
‘xử lý’, nhất là khi từ này được hiểu theo cách dùng hiện nay trong
khoa học thông tin.”
Độc giả
Việt nam nếu đã từng quen với Duy thức học sẽ gặp khá rắc rối trong
cách dịch mới này. Và đây là điểm mà chúng ta thấy cũng không đơn giản
cho người dịch Triết học Thế Thân từ tiếng Anh sang tiếng Việt
sao cho người đọc dễ hiểu hơn. Chúng ta thử
đọc nguyên văn một đoạn tiếng Anh của chính tác giả sau đây: “The
transformation of consciousness is a verbal construction; what is verbally constructed by
it does not exist; therefore, whatever there is, is all merely what causes one to know.
For consciousness has all the seed, the transformation of it proceeds in such and such
ways through mutual influence so that such and such verbal construction is produced. When
a previous processing is completed, the impressions of action together with the
impressions of the double-form cognition produce another processing different from it”.
Đoạn văn nếu
được dịch sát sẽ như vầy: “Sự biến thái của thức là một cấu
trúc ngôn ngữ. Cái gì được cấu trúc có tính cách ngôn ngữ, cái đó
không tồn tại. Vì vậy, bất cứ cái gì có, cái đó tất cả chỉ là
cái làm cho ta biết. Vì thức có tất cả hạt giống, sự biến thái của
nó tiến hành như thế như thế qua ảnh hưởng hỗ tương sao cho cấu trúc
ngôn ngữ như thế như thế được sản xuất. Khi một xử lý đi trước
được hoàn tất, những ấn tượng của hành động cùng với những ấn tượng
của tri thức dạng kép sản xuất ra xử lý khác với nó.” Sau
đây là nguyên văn Sanskrit của Thế Thân trong Tam thập tụng, Triṃśikā
17-19: vijñānaparināmo'yaṃ vikalpo yad vikalpyate/
tena tan nāsti tenedaṃ sarvaṃ vijñaptimātrakam// sarvabījaṃ hi vijñānam
parināmas tathā tathā// yāty anyonyavasād yena vikalpaḥ sa sa jāyate//
karmano vāsanā grāhadvayavāsanayā saha/ kṣīne pūrvavipāke'nyad vipākam janayanti tat//
Đọc đoạn
dịch từ tiếng Anh, với độc giả Việt nếu không biết gì về Duy thức
thì khả dĩ, nghĩa là không có vấn đề gì để ngạc nhiên hay thắc mắc,
bối rối, rằng đoạn văn nói về cái gì, mặc dù không hẵn đã hiểu
nó rất rõ. Nhưng với người đã đọc Duy thức, cơ bản là đọc Tam thập
tụng qua bản Hán dịch của Huyền Trang, thì nó có vấn đề. Chúng ta hãy
đọc bản Hán dịch này để so sánh: Thị chư thức chuyển biến/ Phân biệt
sở phân biệt/ Do thử bỉ giai vô/ Cố nhất thiết duy thức/ Do nhất thiết
chủng thức/ Như thị như thị biến/ Dĩ triển chuyển lực cố/ Bỉ bỉ
phân biệt sanh/ Do chư nghiệp tập khí/ Nhị thủ tập khí câu/ Tiền dị
thục ký tận/ Phục sanh dư dị thục/ 是諸識轉變 [02]分別所分別 由此彼皆無 故一切[03]唯識 由一切種識 如是如是變 以[04]展轉力故 彼彼分別生 由諸[05]業習氣 [06]二取習氣俱 前異熟既盡 復生餘異熟
Ở đây
chúng ta hãy thử đề nghị theo cách dịch thông thường, dựa theo bản Hán.
Độc giả chắc sẽ thấy tương đối dễ hiểu hơn, vì nó quen thuộc hơn:
“Sự chuyển biến của các thức này thành phân biệt và sở phân biệt.
Bởi những cái đó đều không có, nên tất cả duy chỉ là thức. Do Thức
nhất thiết chủng (chuyển) biến như vậy và như vậy cho nên phát sanh sự
phân biệt thế này thế kia. Do các tập khí của nghiệp, cùng câu hữu với
tập khí của hai thủ (năng và sở thủ), khi dị thục trước đã hết, dị
thục khác tiếp tục sanh.” Đối chiếu
nó với đoạn tiếng Anh, chúng ta hình như không thấy trong tiếng Anh có từ
nào có nội hàm phân biệt, cũng như duy thức, tập khí và nghiệp, là những
bộ từ khóa để hiểu Duy thức.
Trước hết,
chúng ta nói đến từ “phân biệt” trong tiếng Hán. Đây là từ phổ biến,
thông dụng nhất của những người học Đại thừa. Phân biệt ta và người,
phân biệt sanh tử và Niết bàn, chúng sanh và Phật, là căn bản của mê mờ,
dẫn đến sanh tử. Các nhà Đại thừa nói như vậy. Cũng như ngày nay
chúng ta nói: vì phân biệt chủng tộc, phân biệt tôn giáo, vân vân, nên
thế giới trở nên xung đột nghiêm trọng.
Vậy, trong
tiếng Phạn, từ này nguyên dạng nó là gì? Đó là vikalpa. Giở từ
điển Phạn-Nhật của Wogihara, chúng ta tìm được rất nhiều từ Hán dịch
khác nhau mà các dịch giả Phạn Hán đã dùng: phân 分, tư 思, niệm 念, tưởng 想, tư duy思惟, phân biệt分別, năng phân
biệt能分別, tưởng tác想作, kế trước
計著, chấp trước執著, dị phân
biệt異分別, hư phân biệt虛分別, chủng chủng
phân biệt種種分別, dị thoát
sai biệt異脫差別, sai biệt差別, nghi疑, vọng tưởng妄想, hư vọng
phân biệt虛妄分別. Trong các từ
Hán dịch này, từ nào có nội hàm có thể chuyển tải tư tưởng của Thế
Thân?
Về phía
khác, ở phương Tây, người ta hiểu từ này như thế nào? Tác giả dẫn
Biardo trong Théorie de la connaissance et philosophie de la parole dans le
brahmanisme classique: “Cependant,
d'autre part, la notion de vikalpa revient ā chaque page du texte, sous la forme verbale
ou comme substantif. Nous l'avons traduite jusqu'ici par ‘imagination’, ‘imager’.”
Nhưng, đằng khác, khái niệm vikalpa trở lại trong mỗi trang của bản văn,
dưới dạng động từ hay thể ngữ. Cho đến nay, chúng tôi dịch nó là
“sự tưởng tượng”…
Và tác giả
Triết học Thế Thân nhận xét: “Không
có một tí bằng chứng nào để chuyển ngữ nó thành ‘sự tưởng tượng’
hay ‘cấu trúc khái niệm’, v.v., những diễn dịch đã góp phần không nhỏ
cho sự ngộ nhận, nếu không muốn nói là làm méo mó, tư tưởng Thế Thân
bằng những mô tả như ‘quan niệm luận’ hay ‘duy tâm luận’, v.v., và
cũng là cái sinh khởi những khẳng định thường xuyên được lập đi lập
lại như ‘Du già tông chủ trương thức là thực tại duy nhất’, v.v…”
Tác giả đề
nghị từ dịch mới: vikalpa = verbal construsction, cấu trúc ngôn
ngữ, mang tính ngôn ngữ. Từ này trước đó cũng đã được Stcherbatsky,
trong Buddhist Logic, dịch tương tợ. Câu tiếng Phạn sau đây của Trần-na
được dịch sang tiếng Anh bởi Stcherbatsky và Lê Mạnh Thát gần giống
nhau: tatra pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāntam.
Stcherbatsky: “Direct knowledge means here neither construction (judgment) nor
illusion” (Nhận thức trực tiếp ở đây có nghĩa là không có sự cấu
trúc (phán đoán) và cũng không có sự ảo giác). Lê mạnh Thát: “perception
is a cognition free from verbal construction and without illusion” (tri giác là sự
nhận thức mà không qua cấu trúc ngôn ngữ và không có ảo giác). Nhưng
Stcherbatsky vẫn không thoát khỏi cách hiểu truyền thống rằng “phân biệt
vọng tưởng.” Ông nói: “kalpanā meaning primarily ‘arangement’ (yojanā)
and vikalpa meaning choice, dichotomy (dvaidhī-karaṇa) are both used in the sense
of imagination, but pure imagination (utrpekṣaṇa-vyāpāra) is
distinguished from the constructive imagination (lingaja-vikalpa).” (Kalpanā, trước
hết có nghĩa là “sự phối trí” (yojanā) và vikalpa có nghĩa là sự lựa
chọn, phân kỳ (dvaidhī-karaṇa); cả hai
được dùng theo nghĩa là sự tưởng tượng, nhưng là sự tưởng tượng
thuần túy (utprekṣaṇa) được phân biệt khác với sự tưởng tượng
có tính cấu trúc.)
Thật ra,
nguyên ủy, trong cách dùng phổ thông, từ vikalpa không hàm nghĩa phân
biệt theo kiểu phân biệt vọng tưởng. Thí dụ, nhà Luật học Phật giáo
Nghĩa Tịnh dịch nó là “phân biệt” khi chỉ trường hợp các Tỳ kheo
nhận y mới cần làm thủ tục xác nhận sở hữu chủ hợp pháp, mà các nơi
khác nó được dịch là “tác tịnh.” Đó là nghĩa mà Stcherbatsky nói
nguyên ủy nó là “sự phối trí.” Từ này như
vậy là một bẫy sập cần tháo gỡ. Cho nên tác giả đã bỏ công tìm lại
trong lịch sử tư tưởng Ấn độ ai đầu tiên sử dụng nó, và dùng theo
nghĩa nào. Tác giả nói:
“Và
cách dùng này rõ ràng đã xuất phát từ thuật ngữ tế lễ của Mīmāṃsaka, trong đó từ này được dùng để
chỉ cho tất các các trường hợp trong đó một buổi lễ nào đó đã có
trên một nghi thức hoặc hai dạng khác nhau của cùng một nghi thức, và
chúng đều có thẩm quyền như nhau cũng như mang lại kết quả giống nhau.
Những trường hợp này được gọi là ‘cấu trúc ngôn ngữ’ mà ý nghĩa
của nó đã quá hiển nhiên: thật ra chỉ có một nghi thức, nhưng do các cấu
trúc ngôn ngữ khác nhau cho nên đã có hai hoặc nhiều hơn, mà những nghi
thức này, trong sự phân tích cuối cùng, đều có cùng nghĩa. Vì thế, xét
theo sự phát triển lịch sử này, định nghĩa trên của Yogasūtra được
minh chứng đầy đủ và làm sáng tỏ thêm một số điều bí ẩn chung
quanh từ ngữ này, những bí ẩn đã khiến cho nhiều nhà nghiên cứu thuộc
lãnh vực này phiên dịch sai lạc từ ngữ trên là ‘sự tưởng tượng’.”
Điều đó
có nghĩa là thế giới mà ta thấy đang tồn tại đó chỉ là một cấu
trúc đã được xử lý. Một cấu trúc được lập trình tuân thủ các quy
tắc ngữ pháp. Nói cách khác, đối tượng được đưa vào thức là dữ
liệu được đưa vào bộ vi xử lý của thức sau khi đã được mã hóa
theo một ngôn ngữ lập trình nào đó. Các thứ được đưa vào để lưu
trữ và xử lý, đó là những ấn tượng (impressions), hay những dấu ấn của
hành động. Giống như ta đưa dữ liệu vào bộ vi xử lý bằng những xung
điện hoặc có hoặc không. Tác giả nói: “Thật vậy,
toàn bộ tiến trình chuyển biến là sự xử lý một ấn tượng thành một
mô tả về một vật, không hơn không kém. Vì thế, cái ta biết về ngoại
cảnh hoàn toàn tùy thuộc sự xử lý đó. Qua nó, một ấn tượng do một
đối tượng để lại có thể kích khởi thức của chúng ta thành một sự
nhận biết về chính chúng ta và về ấn tượng mà đối tượng để lại.
Như vậy,
điều Thế Thân muốn nói trong tiếng Phạn: idaṃ sarvaṃ vijñaptimātrakam, mà Hán dịch
nói là “nhất thiết duy thức”, tất cả duy chỉ có thức; bấy giờ,
qua cách dịch lại của Lê Mạnh Thát, nó được hiểu là therefore,
whatever there is, is all merely what causes “one to know”: tất cả những gì
đang tồn tại đó đều chỉ là cái làm cho ta biết. Nói cách khác, tất cả
chỉ là dữ liệu thông tin.
Bởi vì,
trong đó, từ vijñapti, mà trong các Hán dịch thường xem như đồng
nghĩa với vijññāna, hay là thức. Mặc dù, đôi khi cần phân biệt,
Huyền Trang dịch nó là “liễu biệt”, Trong trường hợp khác, liên hệ
đến nghiệp, Huyền Trang dịch nó biểu, mà sang tiếng Pháp (hay tiếng
Anh cũng vậy) nó được dịch là “information” (thông tin) bởi Louis
de La Vallée Poussin (L’Abhidharma de Vasubandhu, chap. iv). Trong cách dịch
của Huyền Trang, hai nội hàm này không quan hệ gì với nhau nhiều lắm. Nhưng
trong từ dịch của de La Vallée Poussin, chúng ta liền liên tưởng đến tin
học hiện đại. Mặc dù thời đại của de La Vallée Poussin chưa xuất hiện
vi tính để có thể dùng từ information theo nghĩa như là tin học
ngày nay. Đối với chúng ta, qua những gì vừa nói, dùng khái niệm “xử
lý thông tin” của tin học ngày nay để mô tả thức và hoạt động của
thức không phải là điều hoang tưởng, lệch lạc, hay xuyên tạc vấn đề.
Tất nhiên đó không phải là sự nhất trí hoàn toàn giữa những gì thuộc
về tin học hiện đại và những điều mà Thế Thân bận tâm giải quyết.
Ở đây chúng ta chỉ sử dụng liên tưởng để mô tả mà thôi.
Chúng ta tìm
thấy một định nghĩa thức như vậy trong Triết học Thế Thân: “Trước
đây, chúng tôi đã chỉ ra rằng từ những gì biết được trong lãnh vực
nghiên cứu não bộ và thông minh nhân tạo ngày nay, bộ não và các phần
phụ thuộc được xem như một loại máy tính có độ phức tạp và khả
tính cao nhất để tiến hành mọi chức năng thường được giao khoán cho
thức. Vì thế, thức có thể được định nghĩa như một cơ cấu xử lý
thông tin với mọi thành phần phụ thuộc quan yếu được biết đến của
nó, bao gồm mọi vận hành có thể được biết đến và có đủ khả
năng thực hiện.”
Những dữ
liệu thông tin được lưu trữ này, Thế Thân gọi là vāsanā, Hán dịch
là tập khí, mà dịch ngữ Anh của Lê Mạnh Thát dẫn trên là impression.
Tức là ấn tượng, nhưng nên hiểu nó theo nghĩa vật chất. Nó là sự hay
kết quả của sự ghi dấu ấn. Nội hàm của nó như vậy phù hợp với gốc
động từ của nó là √VAS: vasati, lưu trú. Mặc dù cả Vô Trước và
Thế Thân, như chúng ta đọc thấy trong Nhiếp Đại thừa, có khi
liên hệ nó với động từ căn √VĀS: vāsayati, xông hương, ướp
hương.
Khi chúng ta
bị thúc đẩy bởi ý chí thực hiện một hành vi nào đó; ý chí ấy biến
thái hay chuyển biến thành công năng (śaktiviśeṣa), một dạng
năng lượng, vận chuyển các cử động thân thể. Khi công năng ấy xuất
hiện, nó ghi ngay dấu ấn vào một nơi lưu trữ đặc biệt, đó là thức-kho-chứa
(ālaya-vijñāna), hay thức lưu trữ, mà ta có thể liên tưởng đến bộ
vi xử lý nơi lưu trữ dữ liệu nhập. Dấu ấn đó, Thế Thân gọi là karma
vāsanā, tức impression of action, như được thấy trong đoạn dẫn
tiếng Anh ở trên. Trong Hán dịch, nó là nghiệp tập khí.
Công năng
hay năng lượng được nhập như là dấu ấn được ghi ấy khi được
đưa vào quá trình xử lý, nó cho ra lượng thông tin khác, và bấy giờ nó
được gọi là bīja: seed, vì nó hoạt động như hạt giống nảy mầm
và phát triển để cho ra quả. Đó là điều mà Thế Thân nói: sarvabījam
hi vijñānam parināmas tathā tathā// yāty anyonyavasād yena vikalpaḥ sa sa jāyate//
Thức như là
hạt giống của tất cả. Khi chúng ảnh hưởng lẫn nhau, mà chúng ta cứ
giả thiết là chúng tác động lẫn nhau trong một trường tương tác nào
đó, bấy giờ chúng cấu trúc thành hình ảnh của một thế giới. Đó là
thế giới mà trong đó chúng tồn tại. Pariṇāma: transformations,
biến thái, hay chuyển biến, hay nói theo tập quán: thức biến (vijñāna-pariṇāma), đó là
những gì xảy ra trong quá trình xử lý. Chính những biến thái này tác động
lẫn nhau, hỗ tương ảnh hưởng (anyonyavasād). Bởi vì không có một
ấn tượng, tập khí hay chủng tử nào tồn tại nguyên dạng từ khởi đầu
cho đến khi quá trình xử lý hoàn tất.
Khi một quá
trình xử lý hoàn tất (kṣīne pūrvavipāke), kết quả
của nó lại trở thành dữ liệu để bắt đầu quá trình xử lý khác (anyad
vipākam janayanti tat). Đó là điều mà trong Hán dịch nó được nói là
“tiền dị thục ký tận, phục sinh dư dị thục”: dị thục trước
đã hết, dị thục khác lại phát sinh. Nếu dị thục ở đây được hiểu
là quả báo, tức kết quả báo ứng của nghiệp, thì đoạn phát biểu
này về cơ bản có thể hiểu rằng, dị thục là thân và tâm của chúng
ta đây như là kết quả báo ứng của nghiệp đã làm trong quá khứ. Khi sự
báo ứng này đã hoàn tất, món nợ đã thanh toán, dị thục thân này được
rủ xả để cho dị thục khác tức thân khác xuất hiện, tái sinh sang một
đời sống khác. Tức hết món nợ này rồi, bắt đầu trả những món nợ
còn lại, cho đến khi nào sạch nợ, nếu trong lúc trả không vay thêm nợ
mới. Từ nhận thức căn bản đó, chúng ta đọc lại đoạn dịch tiếng
Anh của Lê mạnh Thát: When a previous processing is completed, the impressions of
action together with the impressions of the double-form cognition produce another
processing different from it. Khi quá trình xử lý đi trước đã hoàn tất,
bấy giờ những ấn tượng của hành động tạo thành một quá trình xử
lý mới. Tức là những hành vi mà chúng ta đã làm là những công năng hay
năng lượng được lưu trữ dưới dạng dấu ấn, là những dữ liệu được
nhập để xử lý. Khi quá trình này hoàn tất, quá trình khác bắt đầu.
Tuy vậy,
thoạt tiên khi đọc đoạn dịch Anh ngữ này chúng ta thấy hình như nó
không liên hệ gì đến vấn đề luân hồi nghiệp báo gì cả, mà điều
chắc chắn dù dịch hay giải dưới hình thức nào, cú pháp nào, hay ngữ vựng
gì, đoạn phát biểu của Thế Thân đang được dẫn bàn ở đây nói đến
nghiệp, dị thục của nghiệp, và quá trình biến thái của chúng để xuất
hiện thành ta và thế giới của ta. Tức là, khi một quá trình xử lý được
hoàn tất, có hai trường hợp xảy ra. Hoặc những ấn tượng đang còn lưu
trữ chưa được xử lý sẽ theo thứ tự ưu tiên đợi được xử lý tiếp.
Hoặc chính thông tin mới nhận được trở thành dữ liệu được tái nhập
để thành hình một quá trình xử lý mới. Giống như khi gạo được nấu
thành cơm, tức gạo đã qua một quá trình xử lý với củi, với lửa, với
nước các thứ. Khi đã thành cơm, gạo không còn tồn tại. Những dữ liệu,
tức những ấn tượng của hành động, hay tập khí của nghiệp, đã được
xử lý hoàn tất, tức đã thọ báo xong, bấy giờ chính cơm lại bắt đầu
một hay nhiều quá trình xử lý khác: quá trình tiêu hóa, quá trình dinh dưỡng
và bài tiết. Sau quá trình bài tiết lại qua quá trình xử lý khác để trở
thành phân bón các thứ, rồi trở thành cây, trái các thứ.
Và đây là
lý do để từ vipāka được dịch là processing: xử lý, thay vì
dịch là retribution: báo ứng hay quả báo như thường biết từ trước.
Tác giả nói: (…)
chúng tôi đã dịch từ “vipāka (dị thục)” là “xử lý” (processing)
thay cho những gì thường được chuyển ngữ là “hoàn báo” (retributory),
như một điều rất hiển nhiên từ những gì đã nói. Cách dịch sau, đối
với chúng tôi, hình như không bảo đảm mặc dù chính xác về mặt ngữ
nguyên học, bởi vì nếu chuyển biến của thức là một cấu trúc ngôn ngữ
thì không có gì trong chuyển biến đó được xem là “hoàn báo” hay “tích
chứa” (store). Hơn nữa, vipāka có nghĩa là “chín” (ripening), hiển thị
một tiến trình qua đó một sự vật tự chuyển từ một trạng thái này
sang một trạng thái khác. Và vì chuyển biến của thức là một cấu trúc
ngôn ngữ cho nên sự “chín” của một ấn tượng ngôn ngữ không thể
được chuyển ngữ thành từ nào hay hơn từ “xử lý”, nhất là khi từ
này được hiểu theo cách dùng hiện nay trong khoa học thông tin.
Như vậy, liên
hệ giữa mô tả qua những từ khóa nhất định gợi ấn tượng liên hệ
tin học hiện đại, với chân lý mà Thế Thân phát biểu liên hệ đến tính
cách tồn tại của nghiệp và những quá trình biến thái của nó, chúng ta
sẽ thấy dịch giả sang tiếng Việt Triết học Thế Thân đã làm
thêm nhiều điều hơn một dịch giả cần làm. Một mặt cần phiên dịch
gần như từ đối từ - mot à mot, nói theo kiểu Pháp, để độc giả
biết mình đang đọc cái gì đó đặc biệt của Lê Mạnh Thát viết; nhưng
đồng thời cũng cần thêm những từ khóa quen thuộc với độc giả Việt
qua các từ Hán dịch. Thí dụ, độc giả biết Lê Mạnh Thát đang nói về
“cấu trúc ngôn ngữ” nhưng cũng biết là tác giả đang nói đến điều
mà xưa nay chúng ta gọi là “phân biệt” gồm cả “năng phân biệt”
và “sở phân biệt.” Cũng vậy, khi đọc trong bản dịch Việt của Triết
học Thế Thân những đoạn nói về xử lý, thức xử lý hay quá trình
xử lý, thì cũng biết đó là đang nói về điều mà xưa nay chúng ta quen
biết qua từ dị thục. Và thêm nữa, với cụm từ impression of action,
nói ấn tượng của hành động, chúng ta dễ liên tưởng đến ấn tượng
tri giác gì đó về ấn tượng, làm thế nào để liên hệ nó với tập
khí của nghiệp, để có thể biết rằng đó là nói về dấu ấn được
huân tập bởi nghiệp, hay một năng lượng nào đó do nghiệp để lại
được lưu trữ trong thức kho chứa. Rất nhiều từ khóa cần phải có nhiều
mối liên tưởng như vậy.
Trong các bộ
từ khóa cần thận trọng liên tưởng ấy, còn một từ khóa không thể
không nhắc đến. Trên một phạm vi rộng hơn, chính từ khóa này, khi được
nhận thức trong tính phổ quát của nó, sẽ cho chúng ta thấy chiều hướng
tiếp cận khác nhau giữa các truyền thống tư tưởng. Trước hết, chúng
ta đề cập đến từ Anh ngữ mà tác giả sử dụng như là hòn đá thử
vàng để đánh giá các quan điểm khác về ý nghĩa tồn tại của thế giới.
Đó là từ description. Để làm công việc đó, tác giả dựng nó
thành một lý thuyết của Thế Thân: the theory of descriptions, lý thuyết
mô tả, và khẳng định: in the present study the theory of descriptions is still
held to be one of the cornerstone of Vasubandhu's philosophy. Trong luận án Triết
học Thế Thân này, thuyết mô tả được xem là hòn đá tảng của triết
học Thế Thân.
Thuyết này
được tác giả tóm tắt như sau: “Thuyết
này chủ trương đối với bất kỳ hằng số đơn hay danh từ riêng n nào
ta luôn luôn có thể thay nó bằng một thuộc từ N; thuộc từ này chỉ đúng
đối với vật mà n có liên quan, và trong đó n không xảy ra hoặc không
được cần đến. Thí dụ, đối với bất kỳ n nào, ta cũng có (ix)N(x),
trong đó ký hiệu (i...) cho thấy bất kỳ biểu thức nào theo sau thuộc dạng
N(...) sẽ tạo thành cùng với nó một mô tả có thể hủy. Và vì bất kỳ
biểu thức nào có dạng N(x) đều có thể luôn luôn được thay thế, theo
các quy tắc được biết, bởi một hàm f như f(x) chẳng hạn, thuyết này
còn chủ trương đối với bất kỳ hằng số đơn hoặc danh từ riêng hoặc
ngay cả phát biểu nào trong đó chúng xảy ra đều luôn luôn có một hàm
như f(x).
Về cơ bản,
thuyết này nói, bất cứ sự vật gì mà ta nhận thức được hay nói đến,
nó chỉ tồn tại như một mô tả. Vì mô tả là một quá trình xử lý
các dữ liệu thông tin, cho nên luôn luôn chúng ta cần một phần mềm để
xử lý. Phần mềm đó được lập trình với một ngôn ngữ rất đơn giản
mà có thể xử lý bất cứ dữ liệu thông tin nào được đưa vào. Chúng
ta cần thông tin về một sự vật nào đó, gọi nó là cỗ xe. Nhưng dữ liệu
được đưa vào để xử lý cho xuất hiện cỗ xe là các thứ càng, gọng,
bánh v.v… Như vậy, cỗ xe là một cái gì đó không bao giờ tồn tại, mà
nó chỉ là mô tả thông tin về sự kết hợp của nhiều dữ kiện trong một
công thức của lập trình. Công thức đó có thể là n = (ix)N(x). Trong đó,
n, mà ở đây ta nói là cỗ xe, không thực sự tồn tại, nó chỉ xuất hiện
qua một vị ngữ N nào đó với biến số x khi được cho những giá trị
thích hợp.
Điều này dẫn
chúng ta đến một phát biểu lừng danh của Long Thọ trong Trung luận:
Yaḥ pratīya-samutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe/ sā prajñaptir upādāya pratipat saiva
madhyamā. Độc giả
Việt nam rất quen thuộc trích dẫn này qua bản hán dịch của Cưu-ma-la-thập:
“Chúng nhân duyên sanh pháp, ngã thuyết tức thị vô, diệc vi thị giả
danh, diệc thị trung đạo nghĩa. 眾因緣生法 我說即是無 亦為是假名 亦是中道義” Điểm
cũng nên lưu ý là trong bản dịch này, được in trong Đại chánh, nói là
“tức thị vô” nhưng trong các trích dẫn thường gặp lại là “tức
thị không.” Tất nhiên, từ không này mới tương đương với
từ śūnyatā trong tiếng Phạn. Nguyên văn trong Đại chánh có thể
là do chính La-thập, nhưng vì sao dịch giả cố tình thay đổi từ mà hai
chúng không chung một nội hàm. Dù sao, y trên bản dịch này chúng ta có những
từ khóa lập nên nền tảng cho các tông phái Phật giáo Trung quốc: Không,
Giả danh và Trung đạo.
Tác giả Triết
học Thế Thân cho chúng ta biết chính bài tụng này là cơ sở thuyết mô
tả của Long Thọ. Về từ mà Hán dịch gọi là giả danh, nguyên gốc
Phạn nó là prajñapti, được dịch sang tiếng Anh là description,
dịch lại tiếng Việt lần nữa, thành ra là mô tả. Như vậy, nếu
chúng ta nói: con người, sinh vật, thế giới, v.v., chỉ là giả danh, chúng
ta sẽ dễ dàng đi đến kết luận: tất cả chỉ là giả. Nhưng nếu nói,
những thứ đó tồn tại, và chúng ta biết chúng tồn tại, đó là y trên
mô tả: prajñaptir upādāya. Những thứ đó, theo thuyết mệnh danh là
mô tả ở đây, là thật hay giả?
Trong bản
Hán của La-thập, từ upādāya bị lược bỏ. Nhưng upādāya,
trong nghĩa cơ bản nó có thể được hiểu là “sau khi dựa trên”, là từ
khóa chỉ ra mối quan hệ cho sẵn nào đó (a given relation). Nếu trong một mệnh
đề sơ cấp hay cơ bản, nó định mối quan hệ cho sẵn giữa chủ ngữ và
vị ngữ. Điều này được thấy trong biểu thức mô tả đã dẫn trên.
Chúng ta nói quan hệ cho sẵn, ý nói là mối quan hệ ấy diễn ra theo một
quy luật nào đó: quan hệ đồng nhất hay đối xứng, quan hệ bắc cầu
hay quan hệ tự phản, v.v… Thí dụ, cho x một giá trị nào đó, chúng ta
có thể thay n bằng vị ngữ N(x), thì quan hệ ở đây có thể là quan hệ
đồng nhất. Nhưng chúng ta phải nói rằng, cho x một giá trị nào đó sao
cho (such that)… Biến số x như vậy có thể được thay bằng từ
Sanskrit pratyaya (duyên: condition, điều kiện).
Nếu chúng
ta nói “x là sắc uẩn”, trong một hàm mệnh đề (propositional function),
vậy để cho x là sắc uẩn, nó cần thiết phải nằm trong một lớp
(class) nào đó của sắc pháp. Mặt khác, chúng ta nhận ra rằng “đây là
một sắc pháp” và chỉ có thể phát biểu chính xác về sắc pháp này
là cái gì nếu chúng ta thiết lập được quan hệ giữa nó với bốn đại
chủng. Vậy, thay vì nói: “đây là mắt” hay “đây là sắc”, chúng ta
có công thức của quan hệ: mahābhūtam upādāya rūpam.
Trên đây
chúng ta đề cập đến một từ khóa được nói là dẫn đến thuyết mô
tả: prajñapti, như được dùng bởi Long Thọ. Ngoài Long Thọ, chúng
ta còn gặp rất nhiều trường hợp dùng từ prajñapti tương tợ. Thế
Thân đưa ra một từ đặc biệt, và chính từ này là khái niệm cơ bản
để hiểu nội dung thuyết mô tả của Thế Thân. Từ đó được tìm thấy
ngay trong bài tụng đầu tiên của Tam thập tụng: ātmadharmopacāro hi vividho
yaḥ pravartate, mà Hán dịch của Huyền Trang là: “do giả
thuyết ngã pháp/ Hữu chủng
chủng tướng chuyển 由假說我法 有種種相轉…” Nếu
theo cấu trúc ngữ pháp Hán, mọi người sẽ hiểu câu này rằng “do giả
mà nói ngã và pháp, có nhiều hình thái sai khác chuyển biến.” Theo đó,
ngã và pháp là cái gì không thật, chúng chỉ được nói đến theo tính chất
giả, không thực. Hoặc hiểu cách khác: “Do giả thuyết mà có ngã
pháp.” Tức ngã pháp là những điều được giả thuyết. Giả thuyết này
có nghĩa là gì? Vấn đề không đơn giản. Dù vậy, cách hiểu đó dễ
dàng đi đến nhận định: chúng là giả, không thực, Và đây là cách hiểu
để Wei Wat dịch nó sang tiếng Anh, trong bản dịch Anh ngữ về Luận
Thành duy thức: Concepts of Atman and Dharma do not imply the existence of a
real Atman and real Dharma, but a merely fictitious construsctions [produced by
numerous causes]. “Những khái niệm về Ngã và Pháp không hàm ngụ sự tồn
tại của một thực Ngã, thực Pháp nào, mà chỉ là những cấu trúc hư cấu
(được tạo ra bởi nhiều nguyên nhân).”
Trong Triết
học Thế Thân, nó được dịch sang tiếng Anh như sau: “the
description of self and things which functions in several ways is upon the transformation
of consciousness” Sự mô tả về ngã và pháp hoạt động trong nhiều cách
là y trên sự chuyển biến của thức.”
Trong đó, từ
upacāra, mà Hán dịch là giả thuyết, đây dịch là mô tả. Từ
nguyên của từ này là tiếp đầu upa- với động từ căn CAR (upa-carati),
nghĩa đen là đi đến gần. Do đó, nghĩa cơ bản của nó là sự tiếp cận,
nhưng trong nghĩa rộng hơn, nó được hiểu là một ẩn dụ (metaphor), hay
dùng theo một nghĩa tượng hình (figurative application). Giải thích ý nghĩa của
từ này bởi An Huệ, được dẫn trong Thành duy thức luận, đặt ra
những điểm căn bản để có nhận thức về thuyết mô tả của Thế
Thân. Sau khi dịch
nguyên cả đoạn sớ giải của An Huệ (Sthimarati, Triṃśikāvijñaptibhāṣya), và đề
ra những phân tích từ sớ giải đó, Lê Mạnh Thát nhận xét: “Tuy
nhiên, cần lưu ý rằng khi thuyết minh như thế về vấn đề trên, An Huệ
đã không vào được phần trọng tâm của nó.”
Trở lại
câu hỏi thật giả. Dù nói là thuyết mô tả của Long Thọ, hay của Thế
Thân, chúng ta biết rằng với cả hai vị này, theo như chúng ta được biết
từ trước, thế giới chúng ta thấy đó là bất thực, Hoặc nó như lông
rùa, sừng thỏ, hoặc nói theo thí dụ của Thế Thân mà Huyền Trang dịch
“như do huyễn ế (眩瞖) mà thấy
sợi tóc, con rắn các thứ. Các dịch Việt xưa nay vẫn hiểu đó là do bịnh
“nhặm mắt” mà thấy có sợi tóc, hay đêm tối trông sợi dây mà thấy
là con rắn. Trong tiếng Phạn, nguyên đó là do một chứng bịnh gọi là timira.
Cần phải hiểu rõ đó là thứ bịnh gì, mới có thể xác nhận cái nó thấy
là ảo giác hay không. Để làm điều này, tác giả Triết học Thế
Thân đã dành khá nhiều công phu đọc các bản văn cổ của Ấn độ về
y học, đồng thời xác minh xem Thế Thân có biết đến những thứ bịnh này
hay không; nghĩa là, kiến thức y học của Thế Thân như thế nào đó để
có thể sử dụng từ này theo đúng điều mà ông muốn mô tả. Và rồi
tác giả phát biểu kết quả thu hoạch được:
Với tất cả
các mô tả trên về trường hợp bệnh timira, chúng ta có thể nói gì về
thí dụ người mắc bệnh này “nhìn thấy những sợi lông, mặt trăng,
v.v… không có thật” mà Thế Thân đã dùng để mô tả tình trạng nhận
thức của chúng ta về thế giới ngoại tại? Rõ ràng, ta không thể nói
theo kiểu nhiều tác giả từ trước đến nay từng nói, những người chúng
ta đã có dịp nhắc đến nhiều lần trước đây. Họ nghĩ rằng thí dụ
trên của Thế Thân nhằm bày tỏ quan điểm hay học thuyết của ông cho rằng
không có gì hiện hữu trên thế giới này ngoại trừ những gì do trí tưởng
tượng của ta tạo ra, giống hệt như mọi vật mà người mắc bệnh
timira nhìn thấy đều chỉ là sản phẩm của cặp mắt bệnh hoạn của người
đó. Những vật này đều không thực như bất cứ cái gì ta có thể nghĩ
đến. Vì thế, theo các tác giả này, cái nhìn của Thế Thân cũng giống hệt
như cái nhìn của người bệnh timira, nhìn thấy được mọi thứ nhưng tất
cả đều không thực, tất cả chỉ là các biểu hiện của căn bệnh riêng
của ông và đều do căn bệnh này quy định. Nếu đó thật sự là cái
nhìn của Thế Thân về thế giới thì chắc hẳn ông đã mắc phải bệnh
timira quá trầm trọng và nên được điều trị bằng y dược hơn là bằng
những suy luận triết học mà các tác giả nói trên đã bắt ông phải chịu.
Và nếu đó thật sự là cái nhìn của Thế Thân về thế giới thì điều
kỳ dị là một người bệnh timira lẽ ra phải nhìn thấy theo cách khác để
có thể chỉ ra một thế giới khác với thế giới của chính mình. Và
lúc đó ý nghĩa của thí dụ trên sẽ là gì?
Qua các từ
khóa mà chúng ta nêu lên một cách đại khái như trên để có thể thấy rằng
ngôn ngữ Hán có một giới hạn nào đó để khó mà chuyển tải hết nội
dung tư tưởng Phật học có nguồn gốc Ấn độ, cả hai trường phái lớn
của Đại thừa là Trung quán và Duy thức.
Thật sự,
khi nói đến thuyết mô tả, tác giả không thể bỏ qua các khái niệm như
vị ngữ (pradicate), số hạng (term), hàm mệnh đề (prepositional function), mối
quan hệ (relation xRy), v.v.; những điều mà Russell đã luận giải chi li để
lập nên thuyết mô tả của ông được xem là “mô phạm của triết học”
(a paradigm
of philosophy, Frank P. Ramsey). Thêm nữa, khi cần thiết hỗ trợ cho biểu thức
mô tả mà tác giả lập nên như là điển hình thuyết mô tả của Thế
Thân, trong trường
hợp biểu thức này trở thành phát biểu định lượng, với những ký hiệu
"x: với bất
kỳ, hay $x: tồn tại
một x sao cho…; khi ấy chúng ta cũng cần đến phép tính vị ngữ sơ cấp
(first-order predicate calculus), nhưng tác giả đã không làm điều này. Tất
nhiên, chúng ta không thể xem như tương đồng giữa thuyết mô tả của
Long Thọ và Thế Thân trong một thế giới phương Đông huyền bí cổ xưa,
với thuyết mô tả vốn là sự kế thừa tư duy toán học phương Tây hiện
đại, do đó những gì mà thuyết mô tả của Russell cần thì không nhất
thiết phải là tất yếu với thuyết của Thế Thân.
Vậy, khi
phiên dịch một tác phẩm chứa đựng khá nhiều thuật ngữ toán học hiện
đại, lại đề cập những vấn đề Phật học mà những người học Phật
thường gặp, thì người dịch phải làm một công việc khá quan trọng: bắc
cầu giữa hai loại hình ngôn ngữ có cấu trúc khác nhau để chuyển tải
cùng mô tả một thực tại, cùng chuyển tải một nội dung tư tưởng. Quả
thật, nếu khi tác giả nói đến thuyết mô tả của Long Thọ, mà độc giả
không tìm thấy trong đó từ giả danh, prajñapti, chắc sẽ khó mà biết
Long Thọ đã nói đến điều đó ở chỗ nào vậy! Cũng vậy, nếu không
liên hệ được các từ upacāra, description, cùng với từ giả thuyết,
thật khó mà biết thực sự Thế Thân đã đặt nền tảng mô tả ở chỗ
nào. Và thêm nữa, khi không liên hệ được giữa từ dị thục, và
từ xử lý, chúng ta thấy hình như Thế Thân nói những vấn đề không
liên hệ gì đến Phật học, những vấn đề không tìm thấy trong Kinh Luận
nào cả, vậy: Thế Thân là ngoại đạo chăng?
May mắn tôi
được dịch giả gởi cho đọc bản dịch này trước tiên, nên rất vui vẻ
viết một vài ghi nhận bất chợt, chứ không có ý định giới thiệu tác
phẩm hay bản dịch. Vì chính tác phẩm sẽ nói những điều cần nói, người
khác không thể thay thế được. Tôi nghĩ, sau khi đọc xong tác phẩm này,
độc giả sẽ thấy có nhiều vấn đề cần đặt lại trong sự hiểu biết
về Phật học của chúng ta từ trước.
Cuối cùng,
xin có mấy lời cảm ơn dịch giả, đã cống hiến cho một bản dịch đòi
hỏi quá nhiều cân nhắc thận trọng, trong thuật ngữ cũng như trong cú
pháp. Quảng Hương,
Thu 2549. Tuệ Sỹ Cẩn chí. * Nguyên tác Anh ngữ: Lê Mạnh
Thát, The Philosophy of Vasubandhu; Việt dịch: Đạo Sinh, Triết học
Thế Thân. Đã khởi đăng trên Tập san Nghiên cứu Phật học từ số
8. © Copyright 2006 giaodiem.com |
In ra @
Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
