Có một nếp sống văn hóa chó mèo
Nguyễn văn Lục
Có hai điều làm người
viết ngạc nhiên và không ngừng suy nghĩ khi
sang sống ớ xứ người : đó là mối tương quan đối xử giữa người và súc vật và giữa người
lành mạnh và người có khuyết tật. Chỉ
nội hai điều này thôi, người viết có cảm tưởng họ hơn người mình,
có nếp sống văn hóa đáng nể. Nói
chi đến vô số thói quen tốt
khác : tôn trọng kỷ luật đường phố,
giúp đỡ khi cần giúp một người như dắt qua đường, chỉ dẫn
đường phố, nhường chỗ cho người già, bệnh tật, biết xin lỗi dù nhiều khi chả lỗi gì cả, biết ngỏ lời
cám ơn dù đó là một việc chẳng cần
cám ơn. Những người làm việc thiện
nguyện đầy dẫy trong các nhà thương , trong các cơ sở xã hội. Vào dịp lễ
Noel và tết tây, có hằng 20 chục ngàn người, bỏ việc nhà ghi danh sẵn
sàng để chở những người say rượu về nhà.
Có bao nhiêu người Việt học được thói quen tốt đó. Hình như không có bao nhiêu.
Chó mèo ở xứ người
cứ bề ngoài thì chúng sướng thật. Lần đầu đi siêu thị, thấy đồ
ăn bầy trên kệ tưởng là cho người hóa cho súc vật. Chó mèo ngồi xe hơi nhởn nhơ, ngồi salông
chễm trệ, được ôm , được bế, được đầm hôn hít. Trong khi người
viết chưa được cái diễm phúc đó lần nào.. Cứ nhìn thấy hình ảnh đó,
có cảm tưởng là hình ảnh của hai người bạn, biểu tượng của niềm
vui, hạnh phúc. Lúc chết thì khóc thương như cha chết, mẹ chết. Đi ngoài
đường thì kè kè cái bị để sẵn sàng hót cứt cho chó. Hót cứt cho chó thì được, nhưng nếu bảo
hót cho người thì các vàng cũng không
làm. Cũng không hẳn là vậy. Đọc ông Tô Hoài kể khi về quê, ông đã
tranh thủ dạy thật sớm để tranh nhau
đi hót phân. Cũng đã là tội. Nhưng
nhớ có đọc đâu đây, những người làm nghề buôn bán phân ở Hànội còn lấy tay thò, khoắng gánh phân, rồi đưa lên mũi
ngửi phân biệt phân *tốt* hay phân *xấu*.
Phân nhà giầu thì phẩm chất tốt hơn, có giá hơn phân nhà nghèo thường
chỉ là bã rau cỏ. Chẳng biết có nếm
không. Nghĩ mà kinh hãi qua.
Người bên này quý trọng
súc vật như thế. Từ con chim, thú rừng
đến một cái cây cũng được bảo tồn , gìn giữ . Lấy cái gậy hay lấy
chân đá con chó kêu ăng ẳng thì nên nhìn trước nhìn sau kẻo hàng xóm thấy được thì rắc rối. Cảnh sát sẽ
đến hỏi thăm ngay. Còn hơn các hội bảo vệ nhân quyền nữa. Đủ
thứ hội bảo vệ súc vật. Nghĩ đến bên mình thì săn bắt bất cứ động vật
nào biết đi, biết bò, biết lội, biết bay.
Từ hai chân đến bốn chân, có lông hay không có lông, có vẩy, có da, có
đuôi hay không đuôi, nhỏ hay lớn, hót hay nói, bất cứ ở đâu, ở rừng,
trên núi, dưới biển, ở quê hay tỉnh, còn trinh hay mất trinh. Cứ nhìn cảnh
*câu trời* theo lộ 843, huyện Tam Nông,
Đồng Tháp Mười thì sẽ thấy cái nguy cơ hủy diệt sinh thái : Nào
các loại cò, cúm núm, trích, ốc cáo, chằng nghịch. Chẳng súc vật
nào thóat nạn. Người ta bắt bất cứ
súc vật nào, ăn bất cứ cái gì hiếm nhất, lạ nhất mà trí tưởng tượng
nghĩ ra được. Bao giờ thì bầu trời
VN không còn tiếng chim hót, dưới nước không có cá, trong rừng không có
thú vật để chỉ còn lại có một
giống người. Chưa có một nếp sống
văn hóa súc vật, biết tôn trọng sự sống thiên nhiên, nói vội chi đến văn
hoá con người.
Phải chăng có một nếp
sống văn hóa chó mèo. Tôi
có chị bạn có hai con chó con. Chúng
có tên hẳn hoi, có khai sinh hay không thì không
rõ. Tên chúng là Tiki, Tika. Nhưng nội cái tên nghe đã đẹp và dễ thương
rồi. Ít lắm Tiki và Tika cũng hơn một
anh đi tù chỉ có bảng số mà không có tên.
Vì tên một người tù đã không còn trong danh sách giống người nữa. Có lần ,
tôi đi đến lãnh về con mèo đực 7 tháng được đưa đi thiến.
Cô thư ký hỏi tôi : Thế tên con mèo của ông là gì. Tôi cứ ngớ ra. Tưởng
chỉ người mới có tên . Lại có
màn giải thích, cô thư ký dở hồ sơ cho
biết con mèo nhà tôi có tên là Phăng Phăng.
Theo lời chị bạn tôi cho biết Tiki và Tika không phải là con của chị. Số là lúc chúng được gần một năm thì có người bạn vì lý do gì đó không nuôi được nên đã cho Tiki và Tika. Người bạn gái đến cho hai con chó đã quyến luyến rơi nước mắt trước khi để chúng ở lại. Ít lâu sau, cũng tình cờ tôi có mặt ở đó, chị bạn tôi nhận được cú điện thoại của chủ cũ muốn đến thăm Tiki và Tika. Lúc đó Tiki và Tika đã ở với chị bạn tôi gần một năm. Vậy mà vừa trông thấy chủ cũ, cả hai chú chó đã cuống lên, ngồi phệt xuống, hai chân trước ngồi chống lên rồi kêu ư ứ trong miệng. Sau đó nằm lăn ngửa chổng vó lên trời, đuôi quẫy ra chiều sung sướng lắm. Tiki đã quá đỗi vui mừng gặp lại chủ cũ và tè một bãi. Sứong đến vãi đái ra quả thật không sai. Phải một lúc sau mới bình tĩnh trở lại quấn lấy chủ. Trông cảnh đó ai mà không cảm động. Được một lúc thì chị bạn tôi đề nghị : Thôi ba má con dẵn nhau ra ngoài chơi một lúc đi. Thế là người và chó rứu ra tứu rít ra đường ST. Dorothée. Cảnh đó cứ làm tôi suy nghĩ mãi khi về nhà, vì đôi khi người với người cũng chả được như vậy. Nhiều lúc nghĩ cũng ngượng, đã có bao giờ mà người viết dắt vợ con ríu ra rít rít, tung tăng ngoài đường phố như thế không. Ấy là không dám nghĩ xa nữa. Chó VN ở ngoài Bắc chỉ làm mỗi một việc dọn cứt đái cho mấy đứa nhỏ. Đói quá ăn liều chứ ngon nỗi gì. Đúng là khổ như chó. Nào đã xong, nhơn nhởn một chút, có da có thịt là liệu cái thần hồn bị trở thành dựa mận, dồi chó lúc nào không hay.
Quên chưa thưa với quý vị là cả hai Tiki và Tika thuộc loại chó nhỏ síu. Tôi cũng không rành rẽ là giống gì. Nhưng hình như, thân hình gầy đến nhỏ thó của Tiki và Tika là thuộc loại người mẫu thời thượng bây giờ. Các bà, các cô đều mơ ước được gầy như Tiki tika. Bà nào đến chơi cũng muốn nưng niu hai chú chó nhỏ xíu dễ thương. Chị bạn tôi mỗi lần dắt chó ra đường là một hãnh diện cho chị. Vì tây đầm chạy lại, cúi xuống vuốt ve, cười hỏi thăm tíu tít. Trong khi người chồng thì dừng lại xa xa, cách đó mấy bước, mặt mũi như một hiền triết. Đôi lúc thấy chị bạn ôm cứng con chó, nghiến răng nghiến lợi nói : Tôi cưng nó lắm cơ làm con chó đến nghẹt thở. Tôi lại có dịp ngước mắt nhìn anh bạn thăm dò. Anh vẫn điềm nhiên tọa thị. Hình như cảnh đó đã quen quá đối với anh rồi.
Về đến nhà, tôi bâng quơ tự hỏi, đây là biểu thị tình yêu giữa người với vật hay là biểu thị một niềm cô đơn, lấp đầy một khoảng trống. Người ta yêu chó chỉ vì không yêu được người hay bị người phản bội. Có sự chán ngấy giữa người với người. Có sự phủ nhận, có ruồng bỏ, có chối từ, có mất tin tưởng vào người. Yêu chó phải chăng chỉ là lấp chỗ trống của người. Càng ngày cái xu hướng *thời đại * yêu chó hơn yêu người càng có có cơ sở tồn tại. Có một nếp sống văn hóa súc vật ló dạng và hiện hình. Thử hỏi , người bạn tin cẩn nhất của ông Bush, ông Poutine là ai? Tại sao chỉ có mình chó có thể thay thế con người trong một số chức năng cao thượng, lý tưởng và siêu vợt tưởng chừng chỉ có con người mới đảm đương nổi : Thông xẻ và yêu thương, cho mà không cần đáp trả, hy sinh và tận dâng nếu cần cả cuộc đời, cả mạng sống mình, nhẫn nại kiên trì và chờ đợi, trung thành và chính trực. Tại sao chó lại lãnh cái vai trò trung gian, làm hoà, nối liền người-người mà con người đã không đảm đương nổi. Những chức năng và đức tính mà khó có thể đòi hỏi ngay cả những bậc đại nhân, những người gần bước đến *cổng trời* cũng không chắc làm được. Tôi có nói quá cho chó không, giống mà vẫn bị con người khinh miệt và đối xử thật tồi tề. Nghĩ đến nó phải chăng là thiết lập lại một nếp sống văn hóa súc vật, mở đầu cho văn hóa người.
Tuần vừa
rồi, chị bạn lại phone kể lể cho
biết về hai đứa con của mình. Tôi
vẫn có thói quen vảnh tai nghe chuyện
về súc vật như thế. Chị vừa cho hai đứa đi thử máu hết 120 đồng. Sau đó chích ngừa dại 12O đồng nữa.
Nhưng vì Tiki và Tika đều là thanh niên nên chị đã quyết định thiến
cả hai. Tốn thêm 180 nữa. Vị chi mất 420 đồng . Vừa bằng tiền lương
một tuần lễ của một người thợ và
hơn lương của một người đi làm lương tối thiểu ở Canada. Và nếu tính bình quân cho một người dân VN bây giờ thì bằng số lương của một người Việt Nam đi làm trong một năm.
Và dĩ nhiên, với số tiền đó sẽ nuôi được ít lắm bốn người
trong suốt một năm. So sánh như vậy
rồi lại chẳng muốn nghĩ nữa. Hoá
ra nuôi chó còn tốn hơn nuôi người, hóa ra quý chó hơn quý người. Thay vì nuôi hai con chó, có thể nuôi được
hai gia đình bên VN. Thôi, thôi, đừng
nghĩ nữa.
Tôi lại
không dám nghĩ xa hơn nữa. Nhưng chị bạn tôi kiếm nhiều tiền thì
số tiền đó có nhằm nhò gì ở xứ người. Chuyện tiền bạc là chuyện
nhỏ. Điều làm tôi suy nghĩ thêm là thương chó, sao nỡ thiến nó đi như
vậy. Có bất nhẫn quá không. Có mỗi
một sinh thú ở đời, có mỗi một
nguồn vui mà Thưộng Đế đã dành cho mọi loài thì bị thiến mất. Như vậy thương chó hay thương mình.
O nhà tôi cũng vậy, sợ con mèo phăng phăng cào rách bộ salon bằng da nên
đã quyết định cho rút móng chân của mèo. Mèo mất móng là thứ *gà chết*,
không chạy nhảy như trước nữa, chẳng khác gì người què. Ra ngoài vườn
trèo leo đâm khập khễnh, gặp chuột chỉ đành cười trừ xã giao : đằng ấy có khoẻ không. Nghĩ đến thấy rùng rợn, thấy có vẻ
ác độc làm sao. Giả dụ, rút móng chân người
như vậy có được không. Rút móng chân
mình có được không. Hội bảo vệ súc vật tại sao chấp nhận những việc làm như vậy. Đánh con vật thì không được, có thể
ra tòa nếu bị thưa. Nhưng rút móng
chân, thiến chó , thiến mèo thì lại không sao cả. Càng nghĩ, tôi càng thấy
quẩn. Có cái gì không ổn, có cái
gì mâu thuẫn chưa hiểu đầu cua tai
nheo ra sao.
Mới dây thì tai họa xảy đến cho Tiki Tika rồi. Cuộc đời Tiki và Tika bước vào một ngõ cụt đến thảm thương. Vốn thương chủ nên mỗi lần chị bạn tôi về nhà là cả hai vui mầng sủa gâu gâu. Trăm lần như một, cảnh đó diễn ra và nếu chị về trễ thì Tiki và Tika buồn và chảy nước mắt . Thấy mắt có rỉ mắt, chị bảo hôm qua về trễ nó khóc đấy. Thương quá là thương. Chúng xốn xang xốn ruột, chúng cồn cào bầy tỏ tâm trạng chán ngán, thất vọng, chạy ra chạy vào, rên ư ử. Thật đến tội nghiệp. Sự bầy tỏ như thế, con người đôi khi cũng không so sánh bằng. Người ta đã nhiều lần thấy giống chó trung thành với chủ đến bỏ ăn, nhịn đói đến chết theo chủ, hoặc mỗi ngày ra nằm phủ phục trước mộ chủ như tỏ lòng thương tiếc. Đôi người đã nhẹ dạ phán rằng : chó còn hơn người. Tôi lại cũng không dám nghĩ xa hơn nữa.
Quên chưa nói là chị bạn tôi ở trong một chung cư nhiều tầng. Có bà hàng xóm không chịu được tiếng chó sủa đã đâm đơn kiện. Có thể bà hàng xóm này vẫn ra vào gặp Tiki và Tika và đã từng vuốt ve Tiki. Nhưng nghe tiếng chó sủa lại là chuyện khác. Bà có thể khó chịu, có thể mất ngủ và rất có thể nổi khùng lên không chịu đựng được. Bà kiện lên chủ chung cư. Chủ chung cư gửi giấy phạt 75 đồng vì gây ồn ào trong chung cư. Xứ người nó lạ lắm, thái độ, cách hành xử khác ta lắm. Ở bên nhà, chó sủa là chuyện thường. Gà gáy sáng là chuyện thuờng. Tiếng chim chóc hót buổi sáng là chuyện cũng rất bình thường. Tiếng ve sầu ra rả suốt ngày nghe điếc tai, rồi cũng quen. Ban đêm tiếng chó chu, sủa trăng cả đêm vẫn ngủ được. Mà có ai điên khùng đi kiện nhà có chó. Có ai đi ngăn tiếng chim hót. Mất tiếng hót thì chim không còn là chim. Có ai đi ngăn tiếng gà gáy te te mỗi sáng. Con gà trống trong ngày chỉ hứng tình lúc đó và chỉ gáy lúc đó. Người ta bảo gà gáy sáng. Hiểu như thế là sai. Gà gáy động đực. Ai nỡ cấm nó. Thiên nhiên và con người sống hòa hợp đến độ quen thuộc, thiếu tiếng gà gáy buổi sáng, thiếu tiếng chim hót, thiếu tiếng ve sầu thì như đời sống không bình thường nữa. Ta quen quá rồi đến độ gần gũi thân thương, đến độ không có không được. Vậy mà nghe tiếng chó gâu gâu vài tiếng đã nổi điên lên, chịu không nổi. Đó cũng là nét cá biệt của người da trắng. Chỉ một chút xíu như xầy da, tróc vẩy đã trở thành một kiếp nạn đối với họ rồi. Vì thế, họ lấy làm lạ lắm khi thấy chúng ta khốn đốn nào chiến tranh, nào nghèo đói, nào tất bật chạy gạo từng bữa mà vẫn nhởn nhơ, vẫn có nụ cười. Họ không hiểu được ta. Ta cũng không hiểu được họ.
Chị bạn tôi vì thương Tiki, Tika, vì muốn giữ hai con chó với mình nên đành đọan quyết định mang chúng đến thú y giải phẩu cắt đi thanh khí của nó. Phắc tuya lên tới 1500 đồng gồm đủ thứ lỉnh kỉnh ở trong. Tôi không dám lạm bàn vào chi tiết. Nên phê phán bà hàng xóm khó tính hay phê phán chị bạn ác quá. Chó đã mất sinh thực khí nay lại mất béng thanh quản còn sống làm gì nữa. Nếu tôi ở trường hợp nó, tôi sẽ sống làm sao? Trông thấy đàn bà đẹp, dỏ nước dãi, máu chạy ngược ú lên đầu muốn vỡ bung ra. Mồm thì muốn nói cũng không được, muốn chửi thề cũng không xong.
Lại chuyện tiền. Nhưng như đã nói ở trên. Chị bạn tôi không ke chuyện tiền bạc. Nhưng tôi lại nghĩ lang thang vớ vẩn, so sánh đủ chuyện. Tôi có người bạn kể cho biết, anh đã xin tiền để giúp một cơ sở y tế ở vùng Nhatrang, trong đó có khám bệnh và phát thuốc cho người nghèo và người dân tộc thiểu số. Vậy mà số tiền chi phí hằng năm chỉ trên 3000 đồng. Rồi còn phát gạo 20 kílô cho người nghèo. Với hơn 3000 đồng đó, biết đâu đã cứu sống được nhiều mạng đứa trẻ. Mạng người là quý, những đồng tiền cứu trợ đó cũng vô giá. Đừng nghĩ thì thôi, nghĩ tôi lại buồn.
Còn số phận Tiki và Tika bây giờ đến thảm thương. Mỗi lần chủ về, hai chú không sủa được nữa. Chỉ khò khò trong cuống họng. Có lẽ thiến, hai chú cũng còn chịu đựng được. Nhưng muốn bầy tỏ lòng thương chủ thì nay đành chịu. Phải chăng, đó là nỗi khốn khổ nhất của hai chú.
Nghĩ lại con Phăng Phăng nhà tôi còn may mắn lắm. Nó được chiều như chiều vong. Không cho ra ngoài, Phăng Phăng tức mình hất mọi thứ ở trên bàn xuống đất kêu loảng xoảng. Sách vở, tài liệu của tôi xếp đâu ra đó, nó lấy chân hất xuống đất. Cỏ vẻ khinh tôi ra mặt, khinh cả cái đám chữ nghĩa của tôi, những người bạn của tôi nữa. Nằm phơi dưới sàn, ngổn ngang, lẫn lộn các nhà văn, nhà báo nam nữ, các triết gia, các nhà sử học. Cả nhà chỉ cười. Con trai tôi vừa cười vừa mắng yêu : Phăng Phăng hư quá à. Nói xong, liệu mà đi nhặt tài liệu vung vãi dưới đất. Về mùa hè, đôi lúc tôi khổ với Phăng Phăng. Nó bắt chim, bắt chuột nhắt đủ thứ công về nhà, vứt vào xó nào đó. Nhà thối hoăng lên mới biết tại Phăng phăng.
Chính điều đó làm tôi giận Phăng Phăng. Bắt chim, bắt chuột rồi ăn cho thêm dinh dưỡng như mèo bên nhà là điều tốt, hợp với bản năng của nó. Nhưng ở đây sát sinh để đùa, để chơi, để nghịch là điều bất nhẫn. Mà thường cái chức năng đó chỉ dành cho con người. Phăng Phăng ăn ngon đủ thứ đâu thèm ăn chim sớng chuột chết. Tôi giận Phăng Phăng là vì thế. Nó chẳng nên bắt chước con người. Tôi giận P.P còn có lý do nữa. Nghĩ lại vào năm từ 1946 đến 1952, tôi lưu lạc ở Hànội một mình giữa hai lằn đạn. Không có mà ăn, cũng đi bắt chim sẻ về nướng ăn. Đó là bữa tiệc. Bụng đói, nhìn bất cứ cái gì cũng chãy nước dãi, dù chỉ là nắm cơm. Thiếu dinh dưỡng hai chân tôi phù, đôi lúc phải bò lê, bò càng. Nghĩ mà càng tức Phăng Phăng.
Nói chi đâu xa, khoảng năm 1982 gì đó, tôi được thư ông anh lớn ở Sàigon gửi thư sang căn dặn : Chú phải gửi về Sàigòn loại cá hộp xắc đin của Marốc về để bồi dưỡng cho ông anh cả đang đau nặng. Nay phải bồi dưỡng cho *anh ăn uống theo tiêu chuẩn Quốc tế*. Cứ nghĩ đến câu ăn theo tiêu chuẩn quốc tế, tôi lại không nhịn được cười. Bên nhà cho thế là sang lắm. Soài, mít. ổi, chôm chôm, măng cụt ngon gấp 10 lần cam , lê táo xứ người lại chê. Cam lê táo mới quý cơ, mới sang. An cá lóc, cá rô nướng , lươn sào lăn thì bổ gấp trăm, ngon gấp trăm cái đồ vứt đi ở xứ người là mấy con xặc đin. Biết vậy, tôi làm thinh không gửi về. Trong khi đó, Phăng Phăng xơi cá Tuna, hộp nhỏ xíu, đắt 2,3 lần sắc đin . Được cái Phăng phăng có cái hay là không thèm ăn vụng. Đồ ăn dọn trên bàn , nó không thèm để mắt tới.. Thường thì mèo ăn vụng, người thì ăn hối lộ. Luật thiên nhiên là vậy. Biết đâu cứ gửi cho người Việt Nam cá Tuna ở bên này về họa may hết bệnh chăng. Chỉ sợ bệnh chưa hết mà Tuna lên giá thì bỏ mẹ cả nước. Cũng thú thực là nhiều lúc, tôi cũng lấy ăn ké. Chẳng hiểu ăn như thế, phải gọi Phăng Phăng ăn theo tiêu chuẩn nào. Đúng là người không bằng vật. Nước ta còn nghèo, bà con còn nghèo biết làm sao được. Thôi thì sống ở đâu thì theo đó, so sánh làm gì cho thêm mệt.
Trước khi chấm dứt bài , người viết thấy cái bộ óc con người nó kỳ diệu lắm, có thể nghĩ ra những điều tốt nhất và cả những điều ghê tởm nhất. Cứ nhìn đám chữ nghĩa con người xử dụng hẳn thấy điều đó. Sự toàn thiện, toàn mỹ và sự tàn bạo, ô nhục cách nhau có một lằn ranh nhỏ. Khốn cho thời đại chúng ta, lúc nào cũng phải sống giưã những làn ranh đó trong vòng tranh chấp thị phi. Vì thế, con người đi tìm một trái đệm, một chỗ tựa, một chỗ ẩn náu nơi giống chó. Chó càng lên ngôi, sự phá sản niềm tin vào người, vào đồng loại càng sâu đặm. Trong tương lai, mà đã có rồi đấy, sẽ có chuyện bảo hiểm cho chó, mèo, thừa kế di sản, nghĩa địa cho chó mèo và biết đâu có cả bàn thờ với di ảnh, linh vị như người chết. Phải biết đâu đấy. Chó mèo sẽ ngồi lên chỗ mà trước đây chỉ có bậc tổ tiên, cha mẹ, bậc anh hùng được ngồi. Cái điều tồi tệ nhất có thể xảy ra không còn xa nữa. Lúc đó thì sẽ có một nếp sống văn hóa súc vật.. bị đảo ngược. Người viết quả tình không mong điều đó xảy ra.
Nhưng tôi vẫn còn câu hỏi canh cánh
bên lòng chưa có câu trả lời : Tiki
và Tika cũng như Phăng Phăng sướng
hay những chú mèo chú chó Việt nam chạy dông ngoài đường. Được cưng
chiều, được thiến, được ăn ngon, được cắt thanh khí, được để di ảnh, được là bạn chân tình của hai người
mạnh nhất hoàn cầu..? hay ngược lại bị phải ăn cứt, bị xua đuổi, bị
hành hạ, bị mất mạng như chơi,
được tự do muốn đi đâu thì đi, muốn
làm gì thì làm ? Thật sự, tôi không đủ sức để trả lời một câu hỏi
đơn giản như thế.
Riêng bản
thân người viết, kỳ tới sẽ phải đương đầu với một lương tâm
khó xử , một xung đột văn hoá giữa
trong và ngoài khi đặt chân về nước : Có nên chiều theo cái dạ dầy đi xe ôm
xuống khu Ngã Ba ông Tạ làm một
đĩa thịt chó cho có hương vị quê hương.
Sự chọn lựa ắt cũng không phải dễ.
