hoang nguyen nhuan -mot coi di ve cua TS Nhat Hanh

MỘT CÕI ĐI VÈ CỦA THIỀN SƯ NHẤT HẠNH
(trích Chuyển Luân online tháng 2/05)

Hoàng Nguyên Nhuận

Chuyến về của Thiền sư đã hơn được nửa đường. Hà Nội, rồi! Sài Gòn, rồi! Giờ là Huế và Bình Định . Thiền sư không đủ thì giờ để đi Tây nguyên, Miền Tây chưa có cơ duyên đón chào Thiền sư. Xin chờ lần tới. Jamais un sans deux. Đây là lý do tại sao Hoàng tôi xin mượn ý của Trịnh công Sơn làm đề tựa cho một vài cảm nghĩ quanh chuyến về này.

Thiền sư Nhất Hạnh đã về được một lần, Thiền sư sẽ trở lại, bởi quê hương cần Thiền sư và Thiền sư cũng cần quê hương. Mấy mươi năm rồi, Thiền sư đã chọn một pháp tu dễ nhất mà cũng là khó nhất đó là yêu mình bằng cách yêu quê hương đồng bào. Yêu mình thì dễ, ngay cả yêu cái ước vọng Niết Bàn giải thoát, nhưng tự giải thoát bằng cách giải thoát kẻ khác là điều đại khó. Thiền sư là người đã thực chứng phương trình yêu mình = yêu đạo + yêu nước. Nghĩ rằng tu là ngồi yên một chỗ nhắm mắt hít thở chờ giải thoát là hoang tưởng. Nếu Phật ngày xưa chỉ sống với phương trình yêu mình = yêu đạo thì sau khi giác ngộ, Phật cứ thẳng đường nhập Niết Bàn, mắc chi phải ôm bình bát lang thang bụi đời ngót nửa thế kỷ trước khi tịch diệt?

Hoa Sen Thực Sự Nở Trong Lò Lửa

Bằng phương trình yêu mình = yêu đạo + yêu nước, mấy chục năm qua, Thiền sư Nhất Hạnh không tu dùm, Thiền sư chỉ tu cùng và tu với. Quá trình đó gắn liền với Hoa Sen Trong Biển Lửa và Nói Với Tuổi Hai Mươi. Trở về quê hương lần này, Thiền sư hẳn thấy hoa sen thực sự đã nở trong lò lửa. Lò lửa của bao nhiêu năm chinh chiến với những cập lụy oan khiên của nhân họa và thiên tai. Còn tình thương, còn tình người, còn ước vọng tự lực thăng tiến, còn tự trọng tự ái dân tộc là còn tất cả. Một số người Do Thái trở thành thiên tài vì tuyệt vọng mất quê hương. Thiền sư Nhất Hạnh trở thành thiên tài vì Thiền sư thấy Thiền sư có quê hương, một quê hương không hận thù, không phụ rảy, một quê hương cần Thiền sư trong lúc đang ngoi lên từ cảnh đói cơm rách áo, để tiến tới ăn no mặc ấm trong ước vọng ăn ngon mặc đẹp.

Tăng đoàn gồm hơn hai mươi quốc tịch khác nhau tháp tùng phù trợ Thiền sư trong chuyến về này không phải là một biểu hiện của quốc tế chủ nghĩa trong đó lòng ái quốc và Việt tính sẽ bị lên án như một chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Phật pháp không phân biệt biên giới quốc gia chủng tộc, nhưng Phật giáo không phải là một tôn giáo đòi hỏi người ta phải quên quê hương đồng bào. Phật giáo là Phật giáo Việt Nam, chứ không phải là Phật giáo tại Việt Nam và tầng lớp lãnh đạo sơn môn không cần phải qua Ấn Độ, Trung quốc hoặc một nơi nào khác để được phong Tăng Thống, Hoà thượng, Thượng Tọa, Đại Đức mới đủ tư cách sống đạo và hành đạo. Tôn giáo không tự trị thì sẽ chỉ có những nhà tu bị trị, những thừa sai hành động theo lệnh tha nhân.

Phật Giáo Là Đạo Của Thời Đại

Ý nghĩa thứ hai trong chuyến về của Thiền sư Nhất Hạnh là tăng niềm tin của Phật tử Việt Nam về một cách hành trì, tu tập và phục vụ thích hợp không chỉ cho quốc gia mà cả cho những người ngoài biên giới và truyền thống Việt Nam chứ không chỉ là Phật giáo tiền Genève như ở Miền Bắc, hay tiền Paris như ở Miền Nam. Thật vậy, trong khi Phật giáo Miền Bắc còn lấn cấn với tình trạng sống đạo của thời tiền thống nhất 1951 thì Phật giáo Miền Nam lận đận với ước vọng độc lập quốc gia và hòa bình dân tộc cho đến khi hòa bình độc lập và thống nhất được phục hồi.

Năm 1975 đánh dấu một khúc quanh lịch sử, đất nước có những nhu cầu mới, những định hướng mới đòi hỏi Phật sự phải thích ứng và cập nhật. Phương thức hành trì tu tập mà Thiền sư Nhất Hạnh xướng xuất là một cách đáp ứng những đòi hỏi Phật sự đó. Cho nên, nếu trước năm 1975, Thiền sư đã can đảm và mạnh dạn lên tiếng phản đối nạn kỳ thị đàn áp tôn giáo, lên tiếng phản đối chiến tranh kêu gọi hòa bình thì pháp âm của Thiền sư cũng đã vang lên trước nghịch cảnh huynh đệ tương tàn ở Do Thái-Palestine, khi hai cao ốc WTC bị đánh sập, khi chiến tranh Iraq bùng nổ và khi những tsunami cuồng nộ tàn phá một phần Á châu…

Thiền sư cũng là người biết cách nói cho người Trung quốc hiểu để cởi trói văn hóa cho dân tộc Tây Tạng, để hòa hợp hòa giải với Đài Loan, để thực thi một chính sách tôn giáo tự trị vượt khỏi mọi thao túng và khuynh loát quốc tế. Đoàn tăng thân quốc tế với nhiều quốc tịch khác nhau tháp tùng Thiền sư trong chuyến về này chứng tỏ phần nào tinh thần tiếp hiện nhập thế mà Thiền sư muốn chia xẻ không chỉ với quê hương mà cho cả nhân loại.

Hợp Tác và Bất Hợp Tác

Ngày trước, Thiền sư Nhất Hạnh và Phật giáo tại Miền Nam đã bị những thành phần CCCB-CCCĐ lên án là tiếp tay làm sụp đổ Miền Nam, trong khi những thành phần cực đoan ở Miền Bắc lúc thì xem Phật giáo như một bộ phận thành thị của MTDTGP hay của Miền Bắc, nghĩa là âm vang hay cái bóng của CHXHCN, lúc lại tố cáo Phật giáo là công cụ ngoại quốc. Lịch sử đã và đang chứng minh cả hai điều không phải như thế. Phật giáo là Phật giáo, không là bóng hình âm vang của ai cả. Phật giáo có con đường riêng của Phật giáo để chấm dứt chiến tranh, thực hiện thống nhất hòa bình. Con đường đó là độc lập quốc gia, hòa bình dân tộc và cách mạng xã hội. Chừng nào các chính quyền Miền Nam, MTDTGP hay chính quyền Miền Bắc theo đuổi những mục tiêu đó thì tất nhiên phải thừa nhận và ủng hộ Phật giáo, đi xa những mục tiêu đó thì tất nhiên phải phủ nhận và tìm cách khuynh loát triệt hạ Phật giáo. Và quả thật có lúc Phật giáo đã tứ bề thọ khổ.

Nếu chính quyền và Phật giáo hôm nay có những điểm tương đồng khả dĩ đối thoại và hợp tác, như đang xảy ra trong chuyến về của Thiền sư Nhất Hạnh, thì đó chính là các điểm độc lập, hòa bình và cách mạng vừa nêu trên. Và chừng nào chính quyền vẫn theo đuổi thực hiện những điểm tương đồng đó thì Phật giáo sẽ hợp tác và hỗ trợ, phải hợp tác và hỗ trợ. Đó không phải là điều kiện, đó là quy luật lịch sử.

Chính những người hữu trách đương nhiệm cũng phải nhận rằng trong ba mươi năm kháng chiến, khi nào theo đúng truyền thống dân tộc và giữ đúng Việt tính thì chính quyền thành công, khi nào nhắm mắt vội vàng áp dụng những chủ trương chính sách ngoại nhập thì vấn đề xuất hiện, và xuất hiện một cách trầm trọng đau thương dai dẳng. Miền Bắc làm gì có giai tầng kulak đại địa chủ và nông nô theo quan niệm của Trung quốc hay Nga Xô, tại sao cải cách ruộng đất và chính huấn lại được đem ra thi hành ồ ạt? Tại sao phải rập khuôn cái bẫy Bách Hoa Tề Khai của Trung quốc để bày ra Trăm Hoa Đua Nở với một mùa gặt ác bi đát?

Chiến tranh Việt Nam là một cuộc nội chiến lồng trong cuộc chiến chống ngoại xâm, tại sao phải thi hành chính sách khủng bố và nặng tay trừng trị như hồi Mậu Thân hay trong các vùng xôi đậu thay vì đặt nặng dân vận và giáo dục? Hỏa tiễn Sam của Nga rất hữu hiệu biến bầu trời Hà Nội thành một Điện Biên Phủ trên không cho không lực Hoa Kỳ, nhưng điều đó đâu có tất yếu buộc phải truy kích địch bằng những gulag gọi là trại học tập cải tạo? Việt Nam đâu đã hội đủ điều kiện tiến lên xã hội chủ nghĩa không cần thông qua tư bản chủ nghĩa, tại sao vội vàng đem bước đại nhảy vọt cải tạo xã hội chủ nghĩa ở Miền Nam ra thi hành ở Miền Nam với bao hậu quả bi hài đến hôm nay vẫn chưa khuất phục hết? Chưa kể là tốc đoán ngây thơ áp dụng lời Marx về tôn giáo Tây phương rồi xem Phật giáo như một tôn giáo phản động với bao nhiêu hệ quả bi hài cho đến hôm nay.

Những thành phần hữu trách sáng suốt đương nhiệm còn thấy được điều ấy thì làm sao những người Phật tử hữu tâm có thể chấp nhận, ủng hộ khoan nói là hợp tác với những vọng ngoại sai lầm lịch sử đó. Những nhận định và phê phán cần thiết đó quả thực cũng chẳng mới lạ gì. Nhưng lâu nay một số nhận định và phê phán ồn ào nhất lại phát xuất từ những người cũng có một quá trình vọng ngoại không kém, do đó đã bị nghi ngờ như là thua cay, cơ hội chủ nghĩa hay công cụ ngoại lai.

Thật vậy, cho đến hôm nay thì những người này mới ‘đấu tranh’ cho nhân quyền, tự do dân chủ, tự do tôn giáo và không giải thích tại sao Pháp đến họ theo Pháp, Mỹ đến họ theo Mỹ. Họ cầu nguyện hòa bình cho Việt Nam nhưng trong chiến tranh khi Mỹ ngưng oanh tạc Miền Bắc để tạo điều kiện hòa đàm thì họ phản đối, cũng như khi Pol Pot và Đặng tiểu Bình đánh phá biên giới thì họ hồ hởi khấp khởi đợi chờ. Và hoà bình, nhân quyền kiểu gì khi quân đội Mỹ tấn công Iraq, thay vì "chắp tay nguyện cầu cho bồ câu trắng" thì họ lại (ảo tưởng) nguyện cầu cho quân đội Mỹ thẳng đường trở lại Việt Nam!

Người Tạo Thời Cơ

Ý nghĩa thứ ba trong chuyến về này là tác dụng khả hữu của Thiền sư Nhất Hạnh đối với tuổi trẻ Việt Nam. Thế hệ thanh niên thiếu nữ Việt Nam hôm nay sinh ra và lớn lên sau khi đất nước hòa bình thống nhất và trong cơn sốt học hành-cơm áo-việc làm-thụ hưởng. Trong cuồng lưu đó, nếu nhu cầu tâm linh đạo đức không được đưa lên hàng đầu thì cũng là điều không có gì đáng ngạc nhiên. Không có gì đáng ngạc nhiên nhưng không phải là không có vấn đề. Nhất là khi tầng lớp trẻ hôm nay luôn luôn bị thôi thúc bởi những cái gọi là tiên tiến, hiện đại, văn minh đến từ ngoại quốc.

Thế hệ trẻ hôm nay sẽ có cơ duyên thực chứng những quan hay công án thường thấy nơi Thiền sư như ý nguyện tiếp hiện, phong cách tỉnh giác, thư thái, nghệ thuật, không gò ép khổ hạnh, tu để thấy vui và thấy vui mà tu, tu như sống và sống như tu, mình vì mọi người mọi người vì mình. Đem tuổi trẻ Việt Nam hải ngoại về gần với quê hương và đem tuổi trẻ Việt Nam hải nội bung ra với thế giới. Đó là một trong những đóng góp lớn lao tích cực Thiền sư Nhất Hạnh có thể thực hiện kể từ chuyến về này.

Và Thiền sư Nhất Hạnh chắc sẽ làm được. Thiền sư Nhất Hạnh hẳn sẽ có cơ duyên khai thị cho thế hệ trẻ Việt Nam thấy rõ họ là thành phần chủ lực và chủ động để triển khai những điểm mạnh mà Việt Nam đang may mắn có được để kiên trì góp phần xây dựng một Việt Nam đủ sức, đủ tài trí để ‘anh dũng oai hùng chen chân thế giới’ như một lời nhạc của Nguyễn văn Đông. Chỉ cần lớp trẻ quyết tâm, và chắc chắn Thiền sư Nhất Hạnh có cách nhắc nhở họ điều ấy. Bởi Thiền sư Nhất Hạnh là người có biệt tài tạo ra biến cố.

Chưa ai quên là chỉ một bài Giọt Mưa Trên Lá, Thiền sư đã quạt bùng lên cả một phong trào thơ, văn, nhạc phản chiến mơ hòa bình. Chỉ một bài Bông Hồng Cài Áo cũng đủ tạo thành truyền thống ghi khắc và ca ngợi tình gia đình mẫu tử. Chưa kể phong trào kibbutz Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội, chưa kể dòng Tiếp Hiện, chưa kể thiền xuống đường, thiền giữa phồn hoa…

Hòa Hợp Hòa Giải Với Mình Với Người

Ý nghĩa thứ tư có thể thấy trong chuyến về này là Phật tử có cơ hội thấy được cuộc ‘nội chiến’ giữa Phật giáo với chính quyền và Phật giáo với Phật giáo lâu nay qua những cặp sắc tướng như thân chính-đối chính, quốc gia-quốc doanh là vô bổ và không lợi gì cho nhu cầu Phật sự cả. Kẹt vào những cặp sắc tướng đó nên Phật giáo đã dậm chân tại chỗ trong khi các tôn giáo khác đủ thời giờ và điều kiện để thực hiện biến động Tây nguyên, chui sâu trèo cao vào mọi cơ cấu chính quyền, dành dân lấn đất ở duyên hải, biến La Vang Quảng Trị thành một Gdansk mơ ngày hiện thực diễn biến hòa bình.

Thiền sư Nhất Hạnh không phải, và chưa hề tự xưng là Hội Chủ, Pháp Chủ, Tăng Thống, Thượng Thủ, Vô Thượng Sư. Thiền sư chỉ là một Sư ông, một người Thầy, một thiền sư của Làng Mai. Thiền sư khéo léo từ chối danh xưng Viện Chủ, Hoà thượng trong các buổi pháp thoại. Nhưng Phật sự và ảnh hưởng của Thiền sư, của Làng Mai vể mọi phương diện là điều hiển nhiên. Những quan hệ oan khiên tiêu cực giữa Phật giáo và chính quyền, ít nhiều vẫn còn đó và cần thời gian cũng như thiện chí của cả hai phía để tháo gỡ chứ không phải để làm trầm trọng thêm vì tự ái, vì tư lợi, vì vô minh và sân si.

Tiếng Vọng Từ Đáy Giếng

Quanh chuyến về của Thiền sư Nhất Hạnh, lác đác cũng thấy có một vài lời phản đối. Thô bạo, dung tục và ồn ào nhất là của Võ văn Ái, phát ngôn viên của GHPGVNTN Hải Ngoại, Hoa Kỳ, Úc Đại Lợi-Tân Tây Lan, Pháp, Đức … của quý ngài Tâm Châu, Hộ Giác, Quảng Ba. Họ hi vọng và đòi hỏi Thiền sư Nhất Hạnh phải lặp lại những điệp khúc nhân quyền, tự do tôn giáo, tự do dân chủ của họ. Nhưng Thiền sư Nhất Hạnh là con phượng trên mây chứ không phải là con gà trên đỉnh núi.

Những người chống chuyến về của Thiền sư Nhất Hạnh cũng không từ nan dùng đến những đòn bá đạo như tung hỏa mù về chuyện đời tư, tiền bạc. Phải dùng đến những đòn bá đạo đó thì cũng đủ thấy họ đã bế tắc, bất lực và tuyệt vọng như thế nào. Võ văn Ái còn thác lời HT Quảng Độ và TT Tuệ Sĩ rằng hai vị này đã tẩy chay không gặp Thiền sư Nhất Hạnh. Cũng chẳng có gì ngạc nhiên, bởi lý hai vị này mà gặp Thiền sư Nhất Hạnh mới là điều ngạc nhiên. Gặp Thiền sư là xác nhận những điều lâu nay họ lên án như vi phạm nhân quyền, chà đạp tự do tôn giáo … là không thực. Bằng chứng là Thiền sư Nhất Hạnh ‘là’ thượng khách của chính quyền, ‘là’ làm lợi cho chính quyền như phát ngôn viên của họ là Võ văn Ái tố cáo, thế mà họ vẫn dám không gặp!

Điều đáng ghi nhận là HT Quảng Độ và TT Tuệ Sĩ tự do không gặp Thiền sư Nhất Hạnh và cũng tự do không tuyên bố lời nào, ngay cả để giải thích tại sao họ làm như vậy. Quý vị đó chịu giảm thiểu trận giặc ngôn từ vô bổ như thế là điều đáng mừng rồi. Cũng còn một số khác cũng không muốn Thiền sư Nhất Hạnh về đó là HT Thiện Hạnh, TT Trí Tựu, ĐĐ Chí Thắng, những tay chủ chốt của Tăng Đoàn, một sản phẩm chia để trị dùng Tăng Ni chống Tăng Ni của chính quyền các cấp liên hệ thời đó nhân tang lễ của Thiền sư Đôn Hậu mươi năm trước đây.

Từ phía ngoài, những thành phần CCCB-CCCĐ ngoan cường ngoại đạo dĩ nhiên là không muốn Thiền sư Nhất Hạnh về. Nhưng họ không dại gì công khai phản đối vì đã có những Phật tử CCCĐ như Võ văn Ái và những người liên tôn cả tin làm chuyện đó thay họ rồi. Họ đang dành thời giờ, phương tiện để chuẩn bị chiến dịch kỷ niệm 30 Năm Mất Nước bằng ba giai đoạn ở Mỹ, ở Indonesia và ở La Vang Quảng Trị. Trước mắt họ sẽ làm áp lực buộc chính quyền Việt Nam phải để cho Giáo Hoàng đến La Vang, và biến nơi này thành một Gdansk để thao dượt kế hoạch diễn biến hòa bình như ở Ba-lan 25 năm trước. Thủ bản của kế hoạch có thể nói là quyển Đức Giáo Hoàng John Paul 2 và Lịch Sử Bị Che Đậy Trong Thời Đại Của Chúng Ta, do nhà xuất bản Công An Nhân Dân in năm 1997. Đây là bản dịch quyển His Holiness John Paul 2 and the hidden history of our time của Carl Berstein và Marco Politi. Trách nhiệm chuyển Việt là Nguyễn Bá Long và Trần Quý Thắng. Hi vọng Nguyễn Bá Long này không phải là Nguyễn Bá Long ở Canada, chủ tịch Phong trào Hiến Chương Roma do Đức Ông Trần văn Hoài chủ xướng trước đây để khai thác mối căn thẳng giữa chính quyền và Phật giáo sau khi có văn thư 9 điểm của HT Huyền Quang?

Sau hết, một thành phần khác cũng không muốn chuyền về của Thiền sư có một tác dụng nào đó là thành phần đã được Hồ Chí Minh cảnh giác khi đọc bốn vần tắt chỉ Liên Bang Xô Viết có dạng như là CCCP. Hồ Chí Minh đã phiên âm bốn vần CCCP đó ra thành: còn của cứ phá-các chú cứ phá-các con cứ phá-còn chi cho phá. Tham ô cửa quyền. Đây không phải là một căn bệnh đặc thù Việt Nam như bệnh do chất độc Da Cam gây ra. Đây là bệnh của mọi hệ thống công quyền, chỉ khác nhau về hình thức và mức độ tùy theo biên giới quốc gia. Chỉ có một xã hội trọng pháp, với một thành phần đối lập, một đội ngũ truyền thông trưởng thành có trách nhiệm và hữu hiệu và tác dụng của một nên văn hóa đạo đức và tâm linh đích thực thì mới mong ngăn chận cái tệ nạn thân thế ngồi xổm trên chính quyền và chế độ này. Chính quyền hôm nay đã nghiêm túc ý thức rõ điều đó. Bằng không thì những ý kiến của Thiền sư Nhất Hạnh về bố thí, về giới không trộm cắp, về bình đẳng thăng tiến hẳn không khỏi làm cho một số người khó chịu hơn.

Một Cách Cám Ơn Thiền Sư Nhất Hạnh

Linh hồn của phong trào Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội là Nhất Chi Mai người đã tự thiêu vì hòa bình Việt Nam ngày 16/5/1967 trước Chùa Từ Nghiêm Sài Gòn. Nhất Chi Mai là người đã son sắc theo bước chân Tiếp Hiện của Thiền sư Nhất Hạnh cho đến chết. Trong tập hồi ký Learning True Love (Pallax Press, Ca 1993), chị Cao ngọc Phượng, thế danh của Sư Bà Chân Không, đã viết: ‘Người chị em tôi, Nhất Chi Mai, đã không tự tử. Chị yêu thương cuộc đời. Chị được ăn học đến nơi đến chốn và sống thoải mái, ngay cả trong thời buổi chiến tranh này. Chị quyết hy sinh đời mình, vì trên tất cả, chị muốn cảnh chém giết phải chấm dứt. Chị muốn đem chính đời mình làm cái giá để mua hòa bình cho Việt Nam.’ (sđd, tr. 105-106). Thế giới yêu chuộng hòa bình ngậm ngùi xúc động và cả Miền Nam sôi động vì cuộc tự thiêu này.

Nhân chuyến về của Thiền sư Nhất Hạnh, Hoàng tôi trộm nghĩ chính quyền có thể mạnh dạn đi bước trước bằng một cách ghi nhớ đẹp và khiêm cung nào đó, ví dụ như một tượng đài, một tên đường, một công viên…, để trợ duyên cho Thiền sư, Sư Bà Chân Không và Làng Mai trước tiên, thứ nữa là cho Phật tử Việt Nam tưởng niệm và ghi khắc công đức của một người đã yêu quê hương bằng thân mạng của chính mình.

Tạm Thay Kết Luận

Hoàng tôi đã mở đầu với đề tựa bản nhạc của Trịnh công Sơn. Một cõi đi về. Để kết luận, xin mượn thêm câu mở đầu trong bản nhạc của Trịnh công Sơn:

Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi
Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt
Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt
Rọi xuống trăm năm một cõi đi về.

Khác chăng là chuyến đi về này, Thiền sư Nhất Hạnh và đoàn tăng thân tháp tùng đã không phải gặp những

Đôi tay nhân gian chưa từng độ lượng
Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân thì.

như Trịnh công Sơn từng than thở. Bởi đâu đâu Thiền sư và đoàn tháp tùng cũng được đón chào bằng những nụ cười vui hiền và những bàn tay hình búp sen của những người cảm mến.

Để đón người về, để tiễn người đi và chờ đợi để đón người về lần nữa, lần nữa và nhiều lần nữa.

Hoàng Nguyên Nhuận

Trên đường trở về nơi hạ trại, 2/2005.