posted: 20.4.2005
Phóng viên Mỹ
Hà (báo
* * * --Mỹ Hà (MH) :
Thưa chị Kim Lan, Em là phóng viên
báo Viet Nam News tại Hànội. Em muốn xin phỏng vấn chị qua email cho bài viết
về người Việt Thưa chị, em muốn
hỏi khi mới sang Đức học tiếp, chị ở thành phố nào? Tại sao chị lại
xin học bổng học triết tại LMU? Sau đó chị học giáo sư nào? Ai là người
chị ấn tượng nhất? Tại sao? --Gs
Thái Kim Lan (TKL) : Khi mới sang Ðức tôi đã đến thành phố Munich, vì
viện Goethe có trụ sở chính tại thành phố này. Ðây cũng là thành phố
tôi trở về sau một năm học tiếng Ðức tại các thành phố khác trên nước
Ðức để tiếp tục học xong bằng cử nhân về giáo sư dạy tiếng Ðức.
Sau đó tôi xin được học bổng tại Ðại học Munich để có thể tiếp tục
học môn Triết học tây phương, nhất là triết học Ðức (Kant, Hegel,
Fichte, Schiller, Heidegger…) mà từ lâu tôi đã ngưỡng mộ và ao ước được
nghiên cứu tận gốc. Tôi được giáo sư W. Roed hướng dẫn luân án tiến
sĩ về triết học của I. Kant. Hồi ấy Heidegger còn sống và các buổi giảng
của ông rất đông. Ban đầu tôi bị ấn tượng bởi triết học hiện
sinh của ông, nhưng về sau ấn tượng này được điều chỉnh bởi những
bộ môn triết học khác như triết học siêu nghiệm của Kant và triết học
phân tích, triết học ngôn ngữ. Tôi
thọ ơn cố giáo sư W. Stegmüller, người đã nâng đỡ tôi trong việc thực
tập giảng dạy tại Ðại học LMU trong viện nghiên cứu triết học phân
tích của ông. Có thể nói tôi đã đi nghe hầu hết các giáo sư của những
trường phái khác nhau thời ấy, trước khi quyết định chọn một lý thuyết
triết học để làm luận án. --MH: Trong một phỏng vấn với báo Thể
thao Văn hóa, chị có nói là cái khó của chị là làm sao thể hiện được
tư duy của người lớn trong cách nói tiếng Đức của trẻ con. Vậy chị
đã làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn này, và sau bao lâu thì chị
đã thoải mái sử dụng tiếng Đức trong việc giảng dạy? --TKL: Buổi ban đầu ở nước người, sự khập
khiểng trong tương quan giữa ngôn ngữ mới nhập môn và tư duy đã trưởng
thành là một hiện tượng tự nhiên. Phải trãi qua một thời gian nhất định,
sự khập khiểng ấy mới được san bằng qua kinh nghiệm học và đọc.
Trong môn triết, ít nhất cũng phải hơn năm năm sau, ngôn ngữ mới bắt kịp
được tư duy. Dù thế một chút „trẻ con“ trong ngôn ngữ vẫn còn tồn
đọng. Và hình như điều ấy làm cho người ta có ấn tượng „trẻ“ mãi
đối nghịch với thời gian tuổi tác của ngôn ngữ bản địa. Có lẽ vì
thế mà tôi cần nhiều năm hơn những người khác. --MH: Chị
có nhớ buổi lên lớp đầu tiên của chị trong phòng học khoảng bao
nhiêu sinh viên không? Cảm giác của chị lúc đó thế nào? Chị có hồi hộp
không? Chị có phải là người Việt Nam/nước ngoài đầu tiên giảng dạy
ở khoa triết không? Khi chị quyết định ở lại LMU làm tiến sỹ, rồi
giảng dạy, chị có bao giờ cảm thấy bị kỳ thị về chủng tộc, văn hóa,
hay là về giới tính (phụ nữ) không? --TKL: Buổi giảng đầu tiên của tôi đã có sự
bất ngờ với số non một trăm sinh viên đến tham dự, trong lúc phòng giảng
chỉ có 70 mươi ghế. Thật là một điều đáng ngạc nhiên ngoài sự tưởng
tượng. Dĩ nhiên buổi ban đầu đứng
trên bục giảng trước hàng trăm con mắt đổ dồn về phía mình đã gây
những nôn nao hồi hộp cũng như e ngại khó quên. Nhưng sinh viên Ðức rất
kỹ luật và lịch sự, có tinh thần học hỏi rất cao. Chính sự nghiêm
túc tìm hiểu của họ đã gây tin tưởng không ít cho chính người hướng
dẫn họ. Phải nhấn mạnh những giờ hướng dẫn thảo luận với sinh viên
là những giờ hạnh phúc nhất của tôi. Có thể tôi là người phụ nữ
VN đầu tiên „mang chuông đi đánh“ ở xứ Ðức, nhưng không biết điều
ấy có chính xác không, tôi chưa xem lại. Trong khoảng thời gian ở Ðức
tôi có được may mắn nhận nhiều sự giúp đỡ của người Ðức và
không có cảm giác bị kỳ thị, ngược lại thì có, người Ðức rất muốn
tìm hiểu những nền văn hóa khác biệt, do đấy họ qúi trọng mỗi tin tức
đến từ nguồn trực tiếp là người mà họ gặp gỡ. Chính tra vấn của
họ về VN đã làm cho tôi ý thức rõ hơn về nền văn hóa của đất nước.
Chính ở Ðức tôi đã trãi qua phong trào giải phóng phụ nữ sôi nỗi nhất
trong các thập niên 60, 70, ỡ đó vấn đề giới tính được thảo luận sôi
nỗi, và đàn ông Ðức là một trong những kẻ bị thuyết phục nhất. --MH: Thưa
chị, chị có nói là chị học ở người Đức cách suy nghĩ duy lý, nhưng
trong tim chị vẫn là người Việt Và khi về
Việt --TKL: Giữa hai luồng nước Việt Ðức, tôi đã
học bơi trong ấy với một kỹ thuật„chọn lựa“ được huân tập do
kinh nghiệm - mặc dù đôi lúc cũng bị chìm lĩm trong vũng nước xoáy –
tìm cho mình một thế chuyển động „vượt“ trong phản tĩnh về hiện
trạng „Việt“ trong „Ðức“ và
„Ðức“ trong „Việt“, từ đó cơ hội so sánh luôn luôn chực sẵn.
Chính ở nước ngoài người đi xa mới có cơ hội thấy được bản lai Việt
nam của mình với cường độ cao nhất, điều ấy chẳng có chi mới lạ.
Khi trở về VN sau nhiều năm, khả năng nhìn VN với con mắt của một người
ngoại cuộc gọi là người “Ðức“ lại còn rõ hơn, có thể nói khách
quan hơn và nhạy bén hơn người trong cuộc, cũng không có chi đáng ngạc
nhiên. --MH: Chị
có nói cũng trong phỏng vấn với Mai Trang (báo Thể thao Văn hóa), chị có
nói là “mỗi khi về Việt --TKL: Có thể nói Việt nam so với nước Ðức
là một xã hội „trẻ“ với tất cả sức lực dồi dào „đang lớn“
của thế hệ thanh thiếu niên, trong lúc xã hội Ðức đang ở trong hiện
trạng lão hóa vì thiếu người trẻ tiếp nối, đây là một trong những
khủng hoảng „thiếu người kế thừa“ khá nguy kịch tại Âu châu. Ðiều
đó càng làm nỗi bật ấn tượng gặp lại một VN tràn đầy sức sống với
tầng lớp thanh niên đầy sức lực và nhiệt năng ham sống. Mỗi lần trở
về VN, tôi không tránh được câu hỏi băn khoăn tự đặt ra cho mình, khi
thấy trên đường phố ào ạt người trẻ lượn xe Honda và các quán nhậu
đầy nghẹt thanh niên, làm thế nào để sức sống này chỗi mạnh một
cách có ý nghĩa cho chính tầng lớp ấy, để họ có thể bổ ích cho
chính mình và cho xã hội ? Nếu không có một viễn tượng tương lai lạc
quan và bảo đảm, sức mạnh của giòng sông sẽ trở nên cuồng lũ cuốn
phăng hết mầu mở bồi đắp xã hội. Tôi có cảm tưởng thế hệ trẻ tại
VN đang chờ đợi và cần có một nội dung đào tạo không sáo mòn trong tư
duy của một nền giáo dục thức tỉnh, đi sát với nhu cầu xã hội con người
đồng thời tạo được cảm hứng đạo đức tâm linh. Cảm tưởng này trước
hết đến như một thúc bách đòi phải suy nghĩ thêm, cần đào sâu hơn về
một đường hướng giáo dục mà tôi mong sẽ có dịp đề cập đến rốt
ráo hơn là trả lời trong khuôn khổ này. Nếu nói nhanh thì tôi sẽ nói,
tôi ước ao thế hệ trẻ VN được hướng dẫn trong tinh thần độc lập,
không giáo điều, nhồi sọ, sáng tạo và tự chủ, như tôi đã từng làm
việc với sinh viên Ðức, nhất là trong tinh thần công minh, bình đẳng và
tương trợ lẫn nhau, trong tương thân tương ái, kính trọng lẫn nhau và
có kỹ luật tự nguyện. Về kiến thức, ngày hôm nay với kỹ thuật truyền
thông hiện đại, thế hệ trẻ có khả năng huân tập và trau dồi thêm,
nhưng phải có định hướng và được thảo luận. Nói chung tôi ước ao
thế hệ trẻ VN được hưởng một đời sống hài hòa về vật chất và
phong phú nội tâm, không hời hợt chạy theo trào lưu hào nhoáng tây phương
để tránh những thất vọng chua cay. --MH: Thưa chị, em có đọc bài viết của
chị về “Khai sáng và Tiến bộ”,
em xin hỏi chị có cho mình trong thành phần những trí thức tự coi là “tiến bộ” đấu
tranh cho hòa bình ở Việt Nam những năm 1960-70? Xin chị giải thích tại
sao? --TKL: Phong trào trí thức tiến bộ khoảng thập
niên 60 – 70 tranh đấu cho hòa bình tại VN là một hệ luận đến từ cuộc
chiến: thế hệ trẻ thời ấy ao ước xây dựng một VN hoà bình cho con người
VN được sống trong hoà bình và nhân ái. Tôi đã ủng hộ cho hòa bình tại
VN trong nghĩa gấp đôi: hoà bình đất nước và hoà bình nội tâm. Hình như điều ấy vẫn còn là một
lý tưởng… dù lãng mạng. --MH: Em
đọc phần 1.2.3 -Biện chứng Khai sáng, và em muốn hỏi chị, quan
điểm của chị về vấn đề này thế nào? Nếu coi tự do và nhân quyền
cho mọi người trong xã hội là do “khai sáng” đem lại, vậy trong hoàn cảnh
Việt Nam hiện nay, có nhất thiết phải đặt điều kiện tự do và nhân
quyền là trước hết nếu muốn có một xã hội tiến bộ? Xin chị giải
thích rõ giúp em? --TKL: Ý niệm „tiến bộ“ trong
thời khai sáng không chỉ nằm trong viễn tượng tiến bộ kỹ thuật mà
còn nằm trong ý hướng thực hiện tự do và tự chủ của con người bằng
sự sử dụng trí tuệ của chính con người, vượt lên trên giới hạn của
mọi điều kiện tự nhiên, để nói theo I. Kant. Trong thời khai sáng cả
hai khía cạnh không thể thiếu trong định nghĩa của khai sáng. Trong khuôn
khổ thời bấy giờ, nhà khoa học cần được tự do tư duy để phát hiện
những tri thức đúng đắn gần với chân lý cần thiết cho sự tiến bộ
của con người. Ðồng thời khái niệm tiến bộ sẽ không còn đứng vững
nếu trong đó con người không được xem là cứu cánh cuối cùng, là mục
đích mà tiến bộ kỹ thuật nhằm phục vụ, do đó nhân quyền và tự do
đi song đôi với tiến bộ, chúng vừa là điều kiện đồng thời vừa là
cứu cánh của ý niệm tiến bộ, mà tôi sẽ triển khai trong bài viết phần
hai sắp tới. --MH: Xin
chị cho em biết những sách mà chị đã viết (bằng tiếng Việt/ Đức) và
xin chị một địa chỉ/ tên sinh viên của chị? --TKL: I. Kant, Die restriktive Funktion
der Sinnlichkeit in der Kritik der reinen Vernunft, luận án triết học Ðại học
Munich, Buddismus und Frieden trong tuyển tập „các tôn giáo lớn“ Ðại học
Nurnberg thực hiện, tuyển tập văn học Ðức Việt về H. Hesse và B.
Brecht, các tiểu luận về Thiền học Việt nam…
Câu hỏi bổ túc: --MH: Cảm
ơn chị về bài trả lời phỏng vấn. Em không biết chị có xem lại
không, vì em có gửi một số câu hỏi thêm trong email thứ hai, về một số
tiểu tiết, như hàng rào nhà chị ở Chị bắt đầu trở
về VN tham dự hội thảo từ năm nào? Và phần tiếp theo của bài viết Khai sáng và Tiến bộ bao giờ sẽ ra? Chị
có dự định sắp tới về VN? Nếu có thì là bao giờ và chị sẽ làm
gì? Em cảm ơn chị
nhiều vì phiền chị lại phải làm việc vào ngày nghĩ cuối tuần. --TKL: Hàng rào chung quanh vườn bằng tre. Từ khi
đi du học, dù ở phòng trọ chỉ đủ kê một cái giường và một bàn viết
hay ở nhà riêng rộng rãi như bây giờ, luôn luôn tôi dành một chỗ trang
trọng tôn kính tượng Phật và ảnh của ông bà và phụ thân đã quá cố.
Ðiều tôi nhớ mãi là tượng Phật đầu
tiên tôi có được, nhỏ bằng nắm tay, là của một người bạn Ðức
đem đến tặng khi biết tôi là một Phật tử, tượng Phật ấy theo tôi từ
đó đến bây giờ, tôi trao lại cho con mang theo khi con đi du học ở Trung
quốc. Bàn thờ tổ tiên hiện nay nằm
chính giữa phòng khách, và mọi người đều có thể chiêm ngưỡng và bà
con trong gia đình đến tưởng niệm. Từ năm 1989/90 tôi đã về VN cùng tổ
chức các buổi hội thảo về vấn đề môi sinh (với Học viện Phật
giáo tại Tp HCM) và trung tâm Giao lưu Việt Ðức tại Hà nội do giáo sư
Vũ Kim Bảng và Bà Ts Lê thị Nga điều hành về triết học, đạo đức học
và lịch sử, cũng như hỗ trợ tổ chức các lớp Ðức ngữ khi chưa có
viện Goethe. Bài Tiến bộ phần hai đáng lẽ được đăng đúng thời hạn
trong Thời Ðại Mới số 4, nhưng vì có sự cố bất ngờ về phía tác giả
trong chuyến đi vừa qua nên bị chậm trễ, nên sẽ được đăng tải nay
mai. Hi vọng ban biên tập Thời Ðại Mới thông cảm.
|
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
