posted: 18.5.2005
PHỤ
LỤC II (từ
số 26 - 52): 26.
Dụ của vua Kiến Phúc (và hai vị phụ chính Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất
Thuyết) về chủ trương và ý hướng kêu gọi đoàn kết lương, giáo,
tháng 12 Quý mùi (tháng 01.1884): “Vua
lại cho dụ đạo Bình (*) [***] ở hai miền Vua,
lúc đầu, tiếp nối dòng dõi, vì việc đạo Bình ở các phủ hạt ở Thừa
Thiên chưa yên ổn, ra dụ: “Đạo Bình đều là con đỏ của Triều đình, nên yên phận đợi lệnh
của Triều đình, chớ nói nhăng làm bậy”. Một thời gian sau thì có thư
của sứ Pháp là Săm-bô gửi đến, xin phái cử lính phủ đến bảo
vệ giáo dân ở hai xã Thanh Tân và Sơn Quả. [Triều đình – Viện Sử học
chua thêm (:VSH. ct.)] chuẩn y, lập tức phái cử (lính phủ) đến bảo vệ.
Lại dụ các phủ thần chia nhau đi hiểu tập [giáo dân – VSH. ct.]. Sau đó,
công tử Hồng Thành (là con của Chấn Định quận công Miên Trí) cư tập đảng phái, thiêu đốt nhà cửa, giết
hại giáo dân thuộc huyện Hương Trà, xã Dương Hòa: thiêu 89 hộ, giết hơn
20 người. Sự việc bị phát giác, án chưa thi hành, Thành bèn đổi ra họ
mẹ, đợi đến ngày tế Giao đầu năm mới trảm quyết. Đảng ấy gồm bọn
Trương Văn Đức, Trương Văn Định, đều đợi xét đem chém. Còn ngoài
ra, đều phải tội đồ, tội lưu. Lại thông báo cho sĩ dân ở Quảng Trị
biết để cảnh giới. Sau đó lại báo cho các hạt có nhiều đạo Bình
[xung đột – TXA. ct.] từ Dụ
rằng: “Trời
ban ân huệ cho dân, vua phụng theo mệnh trời; những kẻ có tội hay vô tội,
ta nào dám trái. Theo trí ấy thì đạo Bình nước ta, tuy đi con đường khác,
nhưng cũng là dân của trời, cũng dòng giống, không có gì khác nhau. Xưa
nay Triều đình vẫn coi trọng người theo lòng nhân, mọi người cùng nhau
yên ổn. Nhưng gần đây, do sự kiện Bắc Kỳ, tin tức bay ra ngoài kinh đô,
sĩ thứ, dân chúng nói càn, có kẻ bất bình vì hòa nghị [với Pháp –
VSH. ct.], có kẻ phẫn nộ giết hại đạo Tả (*), bàn tán khắp đầu đường
ngõ hẻm, ồn ào dao động, sao chẳng biết suy nghĩ sâu xa? Còn như đạo Bình
là dân nước ta, chiến hay hòa đã có Triều đình lo toan. Còn như sĩ dân,
nếu như có lòng trung nghĩa trong trắng, thì nên yên tĩnh mà đợi lệnh
Triều đình. Ta đã lấy lòng trăm họ làm lòng mình, các ngươi sao dám đem lòng mình làm
lòng ấy mà lại càn rỡ chia rẽ? Nhiều lần phân chia ranh giới? Các ngươi
dám gây rối loạn, để tự mau chóng đi đến chỗ vong ơn. Lẽ thường,
[ta – VSH. ct.] vỗ kiếm, giận dữ nhìn mà nói: “Các ngươi sao dám chống lại ta?”; nhưng
sự dũng cảm của kẻ sất phu này, không những vô ích mà lại còn có hại.
Trước đây, cái án đốt nhà, giết người ở xã Dương Hòa, phủ
Thừa Thiên, qua phân giải, thì bọn đầu sỏ và tòng phạm đều đã chịu
tọâi chém và tội lưu. Triều đình sao mà dung tâm được. Nay nghiêm sức
cho bọn bầy tôi ở các phủ, huyện, tỉnh, từ Nam chí Bắc, lập tức đi
xuống các hạt của mình, hiểu tập nhân dân, mọi người đều phải giữ
yên phép tắc, không sai một tấc. Những kẻ ghét đạo tôn vương [**] và
những người hiếu đạo tôn vương đều cũng được hưởng phúc thăng bình.
Qua huấn sức này, nếu như còn chia rẽ, trừ bọn phạm
tội ra, lập tức tăng cường thêm trọng trị. Bầy tôi ở tỉnh, phủ,
huyện ra huấn sức không được nghiêm thì khó tránh phải tội lỗi,
chớ nói là không bảo” ”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 58 – 59). (*)
Đạo Gia-tô (chú thích của VSH. ở cuối trang sách bản dịch). [**] Đạo Tôn vương: Đạo Thiên Chúa (?). TXA. [***]
“Dụ Đạo Bình”, phải chăng là Dụ Đạo (giáo dân) [và] Bình [lương dân]?
Từ 1874, đạo tả, dữu dân đã được gọi là “giáo dân” (dân có sự
giáo hóa), lương dân được gọi là “bình dân” (dân có lòng hòa hảo);
hai từ này đối nhau, đẳng lập, không phản nghĩa. Xem thêm: ĐNTL.CB., tập
33, Nxb. KHXH., 1975, tr.122 – 123. TXA. 27.
Tôn Thất Thuyết lập Phấn Nghĩa quân, được Nguyễn Văn Tường cho phép,
tháng 12 Quý mùi (tháng 01. 1883): “Tôn
Thất Thuyết lập “Phấn Nghĩa quân”. Lúc
đó, Thuyết muốn lập lính chân tay riêng mình, bèn thương lượng với
Nguyễn Văn Tường, nói rằng: “Tiến hành vào ngày 29 tháng 10 là
quan trọng nhất” (*) . Hai viên quan này cùng với những đình thần đã dự
biết trước nên ai nấy giao cho những người thân thuộc tham dự vào việc
hiểu dụ các thân hào sĩ dân kết đảng làm theo. Lần này, qua chọn
lọc số người trong đó mà ban thưởng. Ngoài ra tuy chưa được dự vào
phái cử, nhưng đều vui lòng đáp ứng. Gần đây, nhiều người làm theo;
nay các binh ngạch thiếu nhiều, nên nhân tình hình ấy mà thu dụng họ.
Xin hội đồng Binh bộ xét tuyển dụng được bao nhiêu lính (nhưng không
được khấu giản), chia làm vệ đội, lượng mà thiết lập quản suất,
tùy số mộ được nhiều hay ít mà thưởng phẩm hàm, đặt tên là “Phấn
Nghĩa quân”. Số quân đó được khao thưởng và đặt tên riêng; chiểu
theo thứ tự, tuyển hai vệ tiên phong, nhưng vẫn lệ thuộc vào các viên
quan mà hai vị thần đó ủy nhiệm cho để luyện tập và phân phái. Theo
thời kỳ này thì hữu dụng, nên (Tường) cho phép. Sau
đó Thuyết cho Trần Xuân Soạn lãnh số quân ấy”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 63 – 64). (*)
Đó là ngày nhóm chủ chiến Triều đình Huế tiến hành cuộc đảo chính
lật đổ Hiệp Hòa cùng những kẻ đồng mưu, câu kết với giặc Pháp.
Xin xem lại: ĐNTL.CB., tập 35, Nxb. KHXH., 1976, tr. 255 – 260, đã trích in
trong phần phụ lục này. 28.
Tiếp tục thiết lập Sơn phòng Tân Sở, tháng 12 Quý mùi (tháng 01.1884): “Di
chuyển nha đóng ở Sơn phòng Quảng Trị cùng với nha ở phủ Cam Lộ. Nguyên
Nha Sơn phòng và Phủ Cam Lộ truớc đặt ở địa phận xứ Động Ngang,
huyện Thành Hóa. Quan Cơ mật viện tâu rằng: “Sơn phòng của Quảng Trị
có thể làm hậu lộ cho kinh đô. […] … Nơi liền
với chỗ đất cũ này là ở trên địa phận xã Bảng Sơn, […], địa
thế rộng rãi, có thể chứa được một khu kiến trúc lớn di về đây […],
phủ, nha cũng xin chuyển đến phòng nội”. (Vua) chuẩn y. Đến
lúc ấy, bèn chuẩn cho đắp thành, đào hào, xây cất nha thự, kho súng,
nhà lính, cùng với các toà kỳ đài, pháo đài, chọn nơi di chuyển trấn
Lao Bảo […]; thiết lập nhà ở và làm việc cho các quan viên văn võ, đặt
ra kho thuốc súng, nhà lính, xưởng voi. Lại
đặt ra kỳ hạn mua muối […] để phân biệt rõ người lạ, người quen
[…]; … đặt cơ Can Thiện để quản thúc bọn tù khẩn hoang ở đây, quyền
suất đội chia đi đồn trú và đào hố để tránh nạn hổ dữ. Thiết
lập đồn Động Khai
quặng sắt (gần sở phòng để tiện việc đúc). […] … (khi đó, sứ
Pháp phái người đến xem bản đồ, nói là để chuẩn bị bản đồ toàn
cảnh [(!) – TXA. ct.]). Lại
mở hai thượng lộ, phía nam thông đến kinh phủ, bắc thông đến Quảng
Trị, sơn phòng, có lẽ ý ấy là muốn củng cố con đường phía sau để
bảo vệ kinh sư vậy (tiếp đó, lại đem thuốc súng, vàng bạc, tiền nong
về trữ ở (sơn) phòng ấy khá nhiều)”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 64 – 66). 29.
Vua Kiến Phúc chết, 10 tháng 6 Giáp thân (31.7.1884): “Vua
không khỏe, tháng tư trước, ngọc thể vi hoà, đình thần đã xin vua tĩnh
dưỡng, và chia nhau đi cầu đảo các linh từ; sau đó đã khỏe, nhưng
chưa được bình phục như cũ; đến ngày mồng 7 tháng này, ngày kỷ mão,
mới ngự điện Văn Minh, chịu lễ chầu mừng, ban thưởng lụa hoa cho các
bầy tôi có sai bậc, rồi sau lại không được khỏe. Thái y tiến thuốc,
không thấy công hiệu. Ngày mồng 10, nhâm ngọ, bệnh kịch; giờ ngọ hôm
ấy vua mất ở chính điện Kiền Thành. Hoàng thái phi bèn vời bọn Tôn nhân phủ Miên Định,
phụ chính phủ thân đại thần Hồng Hưu, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất
Thuyết và Hộ bộ thượng thư Phạm Thận Duật, truyền bảo hoàng đế di
chúc rằng: “Hoàng
đế đức mỏng, có em là Ưng Lịch có học có hạnh, hoàng đế như có mất
đi, truyền bảo tôn nhân phụ chính nên lấy Ưng Lịch vào nối ngôi lớn,
để phụng tôn miếu; lại đại lễ tiên hoàng đế chưa xong, và lấy của
dùng chưa sẵn, vậy hợp thành tang lễ châm chước làm được 4, 5 phần mà
thôi, chớ cầu thể lệ”. Bấy
giờ, Miên Định công và phụ chính thân đại thần truyền lệnh cho biết.
Tôn nhân phủ, văn võ đình thần bèn hợp từ tâu lên Từ Dụ thái hoàng
thái hậu; hoàng thái hậu rước công tử Ưng Lịch (là con thứ 5 Kiên
Thái vương Hồng Hợi, biện phụng vương ấy), vào nhà tang xưng là tự
quân, phàm việc tâu xin tuân hành; chọn ngày lành
làm lễ tấn tôn (đó là vua Hàm Nghi) …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 150 – 151). 30.
Bản án về Ông Ích Khiêm, cái chết của ông, và sự gia ơn, khai phục cho
ông của Triều đình, tháng 7 Giáp thân (21.8 – 19.9.1884): “Phạm
viên (*) là Ông Ích Khiêm chết ở nhà ngục Bình Thuận. Ích
Khiêm, mùa hạ năm ấy, vâng mệnh phải đi khám Sơn phòng Quảng Nam, bị bọn
chưởng ấn là Đào Hữu Ích, Nguyễn Doãn Tựu đem việc chỉ hặc (tự tiện
bắt lính kinh hơn 50 tên hộ tống và lấy công nữ,
đuổi dân cư, xây nhà riêng) giao cho đình nghị; sau thành án, cách bỏ
chức tước (nguyên Binh bộ thị lang, phong tước nam), phát đi Bình Thuận
sung quân (theo về khoản tự tiện bắt người hỏi tội), thu hết ấn quan
phòng cấp cho cũ, khóa tay giải đến chỗ đi đày; khi đi đường đến Quảng
Ngãi, bị bệnh nghỉ. (Nói:
Đi theo việc bắt giặc, trải 150 trận, mình bị trọng thương, nay đi đường
bị nóng, nhức đau, xin nghỉ lưu lại). Tỉnh
thần là Trần Nhượng y cho hạn xin ở lại. Bộ Hình cho rằng vì tình
riêng, khinh thường pháp luật, tâu hặc, phạt Nhượng bị giáng 2 cấp, lưu
lại làm việc; sai [Ích Khiêm – TXA. ct.] mỗi ngày phải đi hai trạm, hạn
cho đi tới các tỉnh (Bình Định, Phú An, Khánh Hòa), không được hạn
lưu lại một khắc; kịp khi tới chỗ đày, phủ thần là Lê Liêm an trí
xuống ngục; Ích Khiêm tháng ấy chết ở trong ngục [**]; gia ơn miễn tội
sung quân, khai phục Hàn lâm viện thị độc, chiếu hàm cấp tiền tử tuất.
(ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 163 – 164). (*)
Phạm viên: viên quan bị tù (chú thích của VSH.). [**]
Theo một số tư liệu và theo tộc phả họ Ông, Ông Ích Khiêm đã tự sát
trong nhà ngục. TXA. 31. Tiếp tục tăng cường Sơn phòng Quảng “Tu
sửa Sơn phòng Quảng Đồng
rừng thượng du có hàng muôn mẫu, đất rất màu mỡ, nhưng vì nước độc,
khí nặng, gồm có giặc mán quấy nhiễu, đốc tiễu sứ là Trần Văn Dư
xin tăng thêm việc hoàn tụ để cho thế lực tả kỳ được mạnh lên,
nên sai tu lý, để chứa muối gạo cho nhiều. Lại định cuộc buôn quế
Quảng, chọn những người có hiểu tiếng mán ấy sung làm. Phòng quan coi
giữ công việc cấm những người ngoài cuộc không được giao dịch với
người mán và vào trong làng mán bóc quế để thu lợi quyền riêng”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 165).
32.
Thi hành án Dục Đức, tháng 9 Giáp thân (tháng 10.1884): “Giáp
thân, năm Kiến Phúc thứ 1 (1884), tháng 9, mùa thu, Nguyễn Văn Tường, Tôn
Thất Thuyết dời để vua mới nối ngôi là Thụy quốc công xuống ngục,
rồi giết ngầm đi. Tháng trước, Văn Tường và Thuyết tâu nói: “Gần
đây Nha Vệ thành canh phòng hờ hững,
nên tên Đình, Chuyên đã vượt được ngục. Vậy tự quân ở lâu Viện
Thái y (nguyên tự quân trước bị giáng làm công tử, giam giữ ở đấy),
cũng nên làm sớm đi, để khỏi sự trở
ngại về sau; xin chuyển dời sang nhà ngục phủ Thừa Thiên để giam
giữ cho được cẩn mật”. Tâu lên làm ngay [tâu với vua Hàm Nghi hoặc
với Từ Dũ – TXA. ct.]. Các con trai con gái đều cho theo về với mẹ, giao
về quê ngoại quản thúc. Nguyên phi Phan thị (tức là hoàng thái hậu ngày
nay) bèn cùng với người con thứ bảy (tức là vua bây giờ) [:vua Thành
Thái, trị vì trong suốt thời điểm phần sử các kỉ IV, V được biên soạn
– TXA. ct.], con thứ 9 là Bảo Đóa (tức là hoàng tử thứ 9 bây giờ)
cùng về xã Phú Lương. (Hoàng tử thứ 10 là Bảo Khiêm theo sinh mẫu là
Nguyên Văn thị về ngụ ở xã Phú Xuân. Hoàng tử thứ 11 là Bảo Lỗi
còn ở trong bụng. Tên các hoàng tử đều theo bộ “sơn”, lần này phải
đổi theo bộ “thạch”; nay vẫn viết theo bộ “sơn”). Lương xướng
do phủ Thừa Thiên đệ cấp. Rồi hai người bí mật sai không cho tự quân
ăn uống. Đến ngày mồng 6 tháng ấy là ngày đinh mùi, giờ thìn, thì tự
quân chết ở ngục. Người coi ngục cứ báo là chẳng ăn mà chết; bèn an
táng ở cánh đồng xứ Tứ Tây, xã An Cựu, huyẹân Hương Thủy (nay dâng
tên là An Lăng)”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 172 – 173). 33.
Vụ Gia Hưng vương Hồng Hưu câu kết với giặc Pháp, lại can tội loạn
luân có quả tang, tháng 9 Giáp thân (19.10 – 18.11.1884): “Phụ
chính thân thần Gia Hưng vương kiêm sung Tôn nhân phủ hữu tôn chính Hồng
Hưu bị tội, cách chức tước, phải an trí ở phủ Cam Lộ. Trước
đây, Chấn Tĩnh quận công là Miên Trí tâu hặc vương ấy vì nhân việc tư
bỏ việc công, tiết lộ quân quốc trọng sự, gia dĩ thêm thói dâm dục
(cùng với công chúa Đồng Xuân can tội tước tịch, đổi theo họ mẹ là
Hồ Thị Đốc, thông gian sinh con), mọi khoản giao cho Tôn nhân phủ hội
đồng, phụ chính đại thần xét nghĩ; bèn giao Sở Túc vệ giam xét. Nguyễn
Văn Tường, Tôn Thất Thuyết lại đem đủ tình trạng vua ấy tâu bày, xin
cùng xét nghĩ một thể. (Tâu
nói: “Ngày tháng 6, Giản tông Nghị hoàng đế mất, bọn chúng tôi vâng
tuân lời di chúc, chọn lấy ngày 13 làm lễ tấn quang. Trước một ngày đó,
sứ cũ Pháp là Lê-na [Rheinart – TXA. ct.] uỷ cho ký lục Hinh tới dinh bọn
tôi nói: Nếu tôn Gia Hưng vương lên làm
vua thì y thuận nghe, bằng không thế thì y gây chuyện, đem hết gia quyến
bọn tôi bắt tội. Bọn tôi trộm nghĩ vì việc lớn của Nhà nước,
không dám đoái riêng, một mặt cứ y ngày làm lễ tấn quang, một mặt
nói với vương ấy, bằng không tình gì,
thì nên uỷ cho báo với sứ ấy đình chỉ, bớt việc, đừng nên ngăn trở
sinh ngờ; nhưng vương ấy để lòng đã lâu, không chịu uỷ báo cho sứ
ấy. Chước đó không thành, mới đưa thư cho quan binh ấy đóng ở miền Bắc.
Ngày 22 tháng ấy, quan tham tán đóng ở miền Bắc xuất đem hơn 10 chiếc
thuyền quân, đến Sứ quán đó, đe dọa, toan muốn sinh chuyện, và vào
thành đóng giữ. Bọn tôi bất đắc dĩ phải nhấn nhún để định ngôi lớn,
xin chuẩn cho quan ấy vào làm lễ tiến yết và cho quan binh ấy vào thành.
Từ đó đi, Hồng
Hưu lấy bịnh nằm rền trong phủ đệ, không để ý gì đến việc công;
trong các hàng thân phiên đã có nhiều người cùng biết. Chấn Tĩnh quận
công thửa nói thế cũng do lòng công phẫn. Nay phát ra việc này, tội án
thật là sâu nặng, thế mà còn dám kéo dằng dai gần được một ngày.
Lê-na hiện đóng ở cửa đồn Thuận An, liền về Sứ quán uỷ người tới
dinh chúng tôi, bảo phải khoan tha cho Hồng Hưu về phủ, không thì y gửi
điện về nước ấy, không khỏi lại sinh chuyện lôi thôi. Hôm qua tôi [*]
và Nguyễn Văn Tường đi đến Sứ quán ấy (Lê-na về rồi),
sứ mới [Lý Mai (Lemaire) – TXA. ct.] bảo rằng: “Trước đây về
khoản làm lễ tấn tôn và việc Hồng Hưu
có người không bằng lòng (ám chỉ vào Lê-na), đưa tin gièm pha đã nhiều. Nước ấy hẳn cũng sinh lòng
thiên lệch, nay nên xử trí cho khéo. Vả nước ấy bảo hộ quý quốc,
việc triều đã chẳng hề can dự. Duy có việc lớn là lễ tấn tôn cùng
với phụ chính đại thần đều là việc quan trọng, nên cho viên ấy
[khâm sứ đương chức – TXA. ct.] dự biết, thế mới hợp thể, rồi
về sẽ báo tin về nước ấy, hẳn sẽ
bằng lòng; còn tội án của Hồng Hưu, mặc dầu quý quốc xử đoán, viên
ấy không dám nói các lẽ. Vả Hồng Hưu hệ thuộc là người ý thân của
nhà vua, chung lòng nghĩa vui lo”. Xem như sứ Pháp thửa nói thửa làm, thì
mối tình thông quan, thực đã không thể che được, duy đương lúc Nhà nước
có tang, lòng người chưa định, Cung [Từ Dũ – TXA. ct.] đương lúc đau
thương, bọn tôi không dám vào tâu, sợ phiền lòng thánh lo nghĩ mà làm
cho dân chúng ngờ hoặc, nín náu lựa theo để nên việc lớn; nay can khoản
ấy, vốn không dung giết, mà còn dám như thế, thực đáng khá sợ. Bọn
tôi cùng bàn, nghĩ theo lời xin của sứ mới, do Viện tôi nghĩ soạn tờ
tư, đệ giao cho sứ ấy và đem cái án của Hồng Hưu để tuân làm”). Bèn
chuẩn như lời tâu. Đến đây án thành, cách bỏ chức tước, phát đi an
trí ở phủ Cam Lộ, Quảng Trị. Phòng (nhà) vương ấy có 7 công tử,
giáng làm tôn thất, chia giao cho các tỉnh quản thúc. (Tôn Thất Huy, Tôn Thất
Diễn an trí ở Cam Lộ; Tôn Thất Chuân, Tôn Thất Dũng giao về Nghệ An; Tôn
Thất Linh, Tôn Thất Tân, Tôn Thất Vệ giao về Hà Tĩnh)”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 176 – 178).
[*]
Bản tấu do Tôn Thất Thuyết viết và đọc. TXA. 34.
Tiếp tục củng cố Sơn phòng Hà Tĩnh, dời đặt Nha Doanh điền Quảng Bình,
tháng 10 Giáp thân (tháng 11 – tháng 12.1884): Đắp
thêm phòng Sơn phòng ở Hà Tĩnh. Nguyên
trước Phòng ấy ở huyện Hương Khê, trong tiếp với Quảng Bình, Quảng
Trị, ngoài thông với Thanh Hoá, Nghệ An. Thượng du lại tiếp với Xiêm
La. Nhưng lúc buổi đầu đóng giữ ở đấy chỉ phái có 300 người. Tự
Nguyễn Chính sung làm chánh sứ và bọn phó sứ là Phan Trọng Mưu, tham biện
là Phan Đình Phùng,
trù tính xin làm, đã tư Viện thần chước định: Xây đắp thành luỹ,
công đường, tư thất và các nơi kỳ đài, pháo đài; phái vệ binh 830 người
chia ban đóng giữ, đặt súng gang, súng lớn 20 cỗ, súng vượt núi 50 cỗ.
Phái quân thần cơ 2 đội, đổi phiên nhau phụ đóng giúp việc. Lại mộ
lính Mán, tên nỏ thuốc độc, để đủ sai khiến. Phàm việc đều do Phòng
thần chuyên làm; như có việc quân hay việc gì khẩn yếu, cho tỉnh thần
họp bàn. Đổi đặt Nha Phó sứ ở Đồng Chi, huyện Hương Sơn, vì nơi địa
thế bằng phẳng đủ giúp cho sự bền vững; mở hai con đường ở trên:
phía nam thông với sách Thanh Lãng đến Sơn phòng Quảng Bình, phía bắc
thông với huyện Thanh Chương, đến Sơn phòng Nghệ An. Dời
đặt Nha Doanh điền Quảng Bình. Nha
này ở trang Thanh Lăng, huyện Bố Trạch, phần nhiều thuộc về nhiều trùng
núi, không có thung lũng gì. Từ Trần Văn Chuẩn sung làm sứ Nha ấy, sai
khám vẽ đồ, xin dời về huyện Phong Niên […], đã do Viện thần tâu chuẩn
y cho làm, dựng dinh thự, đắp luỹ đất, đặt pháo đài, đặt tham tá lại
dịch, khuyên quyên tiền sung việc chi tiêu, như lệ ở các sơn phòng, mở
hai con đường phía
trên, phía nam thông với sông Tất đến
Quảng Trị, bắc thông cửa Bái Đức đến Hà Tĩnh”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 184 – 185). 35.
Trước đêm Kinh Đô Quật Khởi, 22 – 23.5 Ất dậu (04 – 05.7.1885): “Ngày
ất mão, kinh thành có việc; Tôn Thất Thuyết kèm vua vâng mệnh 3 cung, ngự
giá chạy ra miền Bắc. Trước
đây, đô thống tướng Pháp là Cô-ra-xy [De Courcy – TXA. ct.] đến Tòa Sứ
xin dâng quốc thư làm lễ vào chầu yết, nhưng tức trước Nguyễn Văn Tường,
Tôn Thất Thuyết cùng tắt [đi không có nghi trượng đại thần – TXA.
ct.] sang Sứ quán hội thương. Thuyết thác cớ không đi. Văn Tường một mình
cùng Phạm Thận Duật
đi. Tướng ấy không nghe, cố mời Thuyết; Thuyết sợ đi, hoặc có
việc gì xảy ra chăng; sau bèn không đi; ngày thường cho quân Phấn Nghĩa làm
tự vệ cho mình, lại
nghiêm sức các quân dinh kiểm soát chỉnh đốn những đồ khí giới, Văn
Tường với đình thần cho rằng đó cũng là thanh thế để phòng bị vậy. Đêm ngày 22
tháng ấy, Thuyết ngầm chia quân các dinh vệ làm 2 đạo …”.
(ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 219 – 220; tiếp liền vào đoạn trích
tiếp theo). 36.
Cuộc Kinh Đô Quật Khởi, khuya 22 rạng ngày 23.5 Ất dậu (04 – 05.7.1885): “…
Đêm ngày 22 tháng ấy, Thuyết ngầm chia quân các dinh vệ làm 2 đạo: Một
đạo sai em là Trị phòng tham biện (nguyên ở Phòng, Thuyết sức về) Tôn
Thất Lệ cai quản, nửa đêm sang đò sông Hương hợp cùng với bọn thủy
sư đề đốc và hiệp lý đánh úp Tòa Sứ; Thuyết cùng với bọn Phấn Nghĩa chưởng vệ là Trần Xuân Soạn
làm một đạo đánh úp Trấn Bình đài, doanh nam Pháp. Nguyễn
Văn Tường không biết chi hết. Thuyết
phân bổ xong, bèn ở lúc đầu trống canh tư (tức ngày 23) bắt đầu nổ
súng ở đài Trấn Bình, tiếng kêu vang động. (Khi
ấy Văn Tường ở Bộ Lại đương ngủ. Binh Bộ thự tham tri là bọn
Hoàng Hữu Thường nghe tiếng súng nổ, tức thì đến gõ cửa báo Văn Tường
biết. Tường dậy, sợ nói: “Nguy rồi!”, bèn vội vàng gửi tâu xin mở
cửa Hiển Nhân và cửa Đại Cung, chạy vào Tả vu, nhưng không biết làm
thế nào). Quân
Pháp đóng cửa chặt, lẻn nấp đợi sáng, nhưng từ từ nổ 1, 2 tiếng súng
lớn. (Thuyết
khi ấy ở vườn sau điều khiển, Xuân Soạn ủy người báo cho đài Trấn
Bình biết quân Pháp đã bị súng ta bắn chết hết rồi; tiếng súng lớn
bắn, tưởng là súng quân Pháp ở ngoài sông đài Trấn Bình bắn vậy). Thuyết
lại sai vần súng lớn lên thành chỉ bắn Tòa Sứ. (Cũng bị phá vỡ hai nơi).
Đạo quân Tôn Thất Lệ cũng phóng súng bắn cháy các nhà tranh gần Tòa Sứ. Tới
lúc sáng rõ, quân thủy lục của Pháp đều họp súng lớn, xe máy để ở
trên đài và trên cột buồm tầu, bắn liền mấy tiếng, ầm ầm như sấm
và đạn bay rơi xuống, bị thương trúng chết khá nhiều, và rơi vào các
cung điện nhà cửa ở trong hoàng thành và cung thành, gián hoặc có xuyên
hoại; bọn lính Pháp lại chia nhau từng toán, đem súng tay ngang ngược bắn
phá; 2 đạo quân ở trong và ở ngoài của ta bị tan vỡ cả; trong thành rối
loạn). Văn
Tường tâu xin vua và xa giá 3 cung đi ra Khiêm cung tạm thời lánh loạn;
(khi ấy Văn Tường đã vào bên tả vu, một lát xin mở cửa Hoà Bình
đến chỗ Thuyết điều khiển, nhìn trông biết là thất bại rồi, lại
vào Tả vu tâu xin vua xuất hành; trong khi vội vã, chỉ soạn được
cái ấn ở ngự tiền, văn lý mật sát và ấn kiềm, 2 quả, với hạng để
vàng bạc, đồ đệ đem theo); dùng hữu quân đô thống là Hồ Văn Hiển
phù xe; giờ thìn hôm ấy bắt đầu từ cửa tây nam ra. Văn
Tường vâng ý chỉ của Từ Dụ thái hoàng thái hậu và lưu lại giảng hòa,
tức thì đi tắt vào nhà thờ đạo Kim Long. Thuyết
ra sau gặp giá, bèn một mình hộ chuyển đến Trường Thi (ở xã La Chử),
nhân kèm đi ra ngoài bắc. Thự hiệp biện đại học sĩ là Phạm Thận Duật,
thự tham tri Trương Văn Đễ, và Trần Xuân Soạn, Tôn Thất Lệ đều đi
theo xa giá. (Khi đó tùy giá chỉ có xe loan và lính biền binh lẻ tẻ chầu
chực trên dưới ước 100 người, còn dư các dinh vệ, sau khi thua trận đều
tức tìm đường tản về quê quán). Giờ
ngọ, mới đến xã Văn Xá; nghỉ một chút, Thuyết tức thì kèm vâng mệnh
vua, đêm qua tình hình vua phải ra đi thông báo cho thiên hạ cần vương
[*]; lần lượt tư cho Ngày
bính thìn, vua cùng với xa giá 3 cung đến tỉnh Quảng Trị; dừng nghỉ ở
hành cung …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 220 – 221 [tiếp liền đoạn trích
tr. 219 – 220 phía trên]). [*]
Đây là Thông tư Cần vương, không phải là Dụ Cần vương duy nhất và chính thức được viết
và phát đi vào ngày mồng 02 tháng 6 Ất dậu (13.7.1885). 37.
Tình hình ở Huế sau khi vua Hàm Nghi và 3 cung cùng Tôn Thất Thuyết đã đi
khỏi, sáng 23.5 Ất dậu (sáng 05.7.1885): Đương
lúc xa giá nhà vua đã đi rồi, quân Pháp lên kỳ đài treo cờ hiệu tam
tài; súng bắn vẫn còn ầm vang; quan lại, nhân dân giành nhau tìm cửa chạy
ra, rồi tự dày xéo lên nhau, chết và bị thương rất nhiều. Quân Pháp
bèn đốt hai bộ Lại và Binh (nguyên là nơi Văn Tường
và Thuyết ở đó), và thuốc đạn khí giới bốc lên xông trời (2
ngày đêm không tắt), chia giữ các cửa thành trong ngoài và các kho tàng,
cung điện. Ngày phát gạo kho, thuê vát những dân còn ở trong thành và những
bọn ở ngoài lẻn vào (đều là đồ vô lại nhòm vào toan lấy đồ đạc
của quan tư còn bỏ sót lại), sửa đắp các trại lính làm nơi trú đóng,
và nhặt chôn, hoả táng các xác bị chết và bị nạn ở lúc trận vong. Dưới
đô thành, nơm nớp sợ chạy”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 222).
38.
Theo sắc chỉ của Từ Dũ, Nguyễn Văn Tường giảng “hoà” với De Courcy
qua trung gian môi giới của giám mục Caspar, 23.5 Ất dậu (05.7.1885): Văn
Tường hôm ấy đã vào nhà thờ đạo Kim Long, bèn cùng với giám mục Lộc
[Caspar – TXA. ct.] thương thuyết, cùng đến Tòa Sứ trần tình, cùng
bàn nỗi khổ với đô thống Pháp, lại xin giảng hòa. Đô thống ấy cũng
nghe lời, dặn phải rước ngay vua và Tam Cung hồi loan về triều. Buổi
chiều hôm ấy, Văn Tường bèn bàn với quan Pháp vào thành tạm đóng (đóng
ở trong nhà Bộ Hộ). Hôm
sau (tức là ngày 24) bèn hội đồng yết thị cho 2 nước hòa hảo như cũ. Nhưng cho
ở trong thành là không tiện, lại bàn ra Nha Thương bạc, tạm đóng
ở đấy làm việc. Bèn đem hiện tình giảng hòa
phi tấu nơi hành tại và thông báo cho Lúc
đó, trong đô thành nhân dân hãy còn nhốn nháo sợ hãi; bọn gian đồ, phần
nhiều đi cướp bóc ở ngoài mặt phố và các nơi làng xóm. Văn Tường
nghiêm sức đi tuần ngăn cấm. Viên huyện Hương Trà tức thì bắt được
vài tên phạm ở 2 chợ Nam Phố, An Hòa, đem chém đầu bêu ngay để cảnh
cáo, các bọn khác nghe tin đều xẹp cả”.
(ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 222 – 223).
39.
Nguyễn Văn Tường ủy nhiệm Phạm Hữu Dụng ra Quảng Trị bàn việc với
Tôn Thấât Thuyết, tâu vua biết, định rước xe vua về, ngày 24 – 25.5
Ất dậu (05 – 06. 7. 1885): “…
Văn Tường lại ủy Binh Bộ thị lang là Phạm Hữu Dụng thân đến hành tại,
đem hiện tình bàn với Thuyết, tâu vua biết, định xin rước xe vua
về; Hữu Dụng đến bị Thuyết ngăn cản. (Thuyết không tâu vua, nhưng
dặn Hữu Dụng về báo với Văn Tường, phải nên đoàn kết với quân
Pháp; [Pháp – TXA. ct.] không lại lấn áp như trước, thì mới đón
xe vua về). Hữu Dụng sợ Thuyết, bèn từ về ngay, không dám tâu vua
biết …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 223).
40.
Tình hình Thừa Thiên và cả nước, 27 – 29.5 Ất dậu (09 – 11.5.1885): “Riêng
một hạt phủ Thừa Thiên, vì có Văn Tường ở đó giảng hòa và hay hiệu
lệnh ngăn cấm, hơi nhờ được yên; còn dư các hạt Nam, Bắc, thì bọn
côn đồ tụ họp, cướp bóc nổi lên. Lương,
giáo ngày thường thù nhau, sinh ra tàn sát lẫn nhau, nơi nào cũng có. Đô
thống Pháp lại yêu cầu Văn Tường để
chiêu tập quan lại, thôi bắt binh dân, hiểu bảo cho
lương, giáo Nam, Bắc cùng yên và cấm sự xảy ra trộm cướp, hạn
đến tháng 2 [ nhị nguyệt: 2 tháng –
TXA. ct.] là thanh thiếp”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 223).
41.
Tập tâu Nguyễn Văn Tường đệ gửi 3 cung về việc hồi loan (về Huế),
02.6 Ất dậu (13.7.1885): “…
Tuần phủ Quảng Trị là Trương Quang Đản vẫn bàn cùng Lương Thành, cho
thành Quảng Trị là nơi phong trần, nghĩ xin 3 cung hồi loan, đã tư cho Văn
Tường biết làm. Văn Tường được tin báo, bèn gửi thư đến khâm sứ
Pháp là Tham-bô [De Champeaux – TXA. ct.] trình bàn với đô thống Cô-ra-xy
[De Courcy – TXA. ct.] thoả nghĩ phúc làm. Ngày mồng 2 tháng ấy, tức tâu
đệ trước xin ba cung hồi loan ở Khiêm cung, cho yên lòng dân, tịnh uỷ
cho biện lý là Trương Như Cương, Tôn Thất Niêm kính đến rước. (Tập
tâu lược rằng [*]: “Thần
là Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết vâng di mệnh tiên đế cùng sung chức
Phụ chính, nay mà hỏng việc, tội thần không nói sao cho hết. Nhưng thần
cũng không tưởng rằng Tôn Thất Thuyết lừa dối mình như thế; đến 3
cung tuổi già, nhà vua còn trẻ, lặn lội gió bụi, chịu làm sao nổi. Huống
chi kinh thành, miếu điện, lịch đại sơn lăng, một buổi bỏ đi như không,
lòng thần tử chịu sao được sự chua xót ấy, nên thần phải tuân theo sắc văn,
đem thân lăn lộn ở đây, cùng với quan Pháp đi lại, vì bản tâm của thần,
nguyền cùng với xã tắc mất còn, không dám lìa bỏ vậy. Nay tiếp tờ tư
của Trương Quang Đản tỏ bày mọi lẽ, đã gửi thư cho khâm sứ
Pháp; cứ theo lời phúc tư thì đô thống đại thần rất mong rước vua về.
Cũng mong giữ gìn cung điện như cũ. Duy trong thành ấy chửa tĩnh, cũng có
người ngầm muốn nổ súng, bằng rước vua vào thành, sợ có chưa tiện,
xin hãy ngừng nghỉ ở Khiêm cung. Đô thống ấy xin phái 100 hay 200 quân ở
ngoài canh chực, để giữ khỏi sự quan ngại, nhưng bọn quân ấy nên
dùng thứ ăn như trâu, dê, gà, vịt mọi thứ, ta cũng ưng cho. Thần trộm
chiểu cung điện trong thành dẫu còn như cũ, nhưng số quân Pháp ở đó
khá nhiều, chưa được yên lặng, xin trú ở Khiêm cung, tưởng cũng thoả
thuận. Thần nghiệp dĩ phái người kiểm soát chỉnh đốn, tịnh uỷ bọn
thần là Trương Như Cương đi Quảng Trị chực đón hỗ tòng. Cúi xin mệnh
giá hồi loan, để yên lòng dân”. Cuối
cùng viết niên hiệu, mượn dùng ấn quan phòng của khâm sứ Pháp). Từ
Dụ thái hoàng thái hậu và lưỡng cung chuẩn như lời tâu, lấy ngày mồng
3, ất sửu, thì hồi loan. (Phủ thần là Trương Quang Đản đem quan quân,
binh phu tỉnh ấy theo đi hộ tống). Ngày mồng 5, đinh mão, về đến Khiêm
cung …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 224 – 225).
[*]
Xin xem lại: Chú thích (2), bài khảo luận “Nguyễn Văn Tường với nhiệm vụ lịch sử
sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi (05.7.1885)”, phần đầu sách này. 42.
Mật dụ của Hàm Nghi (và Tôn Thất Thuyết) từ Tân Sở gửi về Nguyễn Văn
Tường, cùng một ngày phát Dụ Cần vương, 02.6. Ất dậu (13.6.1885): “…
Tôn Thất Thuyết còn giữ giá vua còn đóng ở Phòng Quảng Trị, đã kèm
vua ra Lệnh dụ Thiên hạ cần vương, lại sẽ dụ bảo Nguyễn Văn Tường
và yên ủi những người họ mạc ở trong kinh, đều một đạo, do đường
dịch lộ chuyển chạy về kinh. (Khi ấy tự Phòng đến kinh ống trạm còn
chuyển đệ được). Đó đều là việc từ mồng 7 tháng này trở về trước. Ngày
mồng 2 dụ Văn Tường, lược nói: “Y
[Cô-ra-xy (De Courcy) – TXA. ct.] thấy ta càng khuất, y càng ngày càng lấn,
khiến Triều đình không còn mặt mũi nào, vạn bất đắc dĩ mà ta mới phải
làm cái kế bỏ thành đi ra ngoài. Nay đại thần Tôn Thất
Thuyết cùng ta cùng quanh quẩn, còn ngươi là phụ chính đại thần thì ở
lại mà thương đàm, kẻ ở người đi đều lấy lòng yêu nước lo dân
làm căn bản. Trời đất thực cũng chứng giám. Ngươi nên khéo thể tấm
thịnh tình của tiên hoàng đối với nước láng giềng rất có thuỷ
chung và cùng y giảng rõ về lý thế, cân nhắc về lợi hại, hết lòng
thoả hiệp [:hiệp bàn thỏa mãn đôi bên, không phải “thỏa hiệp vô
nguyên tắc” – TXA. ct.], phàm những khoản gì bách thiết, chung nhau bàn
đổi, cốt khiến cho 2 nước như anh em, vinh nhục cùng quan hệ, vui lo cùng
chung nhau mười phần chân thành, không còn dùng đến uy thuật. Lúc này ta
mệnh cho hồi loan, trên để phụng dưỡng ba cung, dưới để yên lòng thần
dân, khanh cùng với Tôn Thất Thuyết trung trinh chói lọi, muôn thuở cùng sáng, những
phường nịnh tử gian phu, đều phải lặn hình giấu bóng. Nếu
không như thế thì các miếu xã lăng tẩm và các vương công không kịp đi
theo ấy thì hết thảy uỷ cho khanh. Ta duy có chọn đất lánh ở, sợ trời
vui trời, rường cột cương thường, cả nước cùng thế, không đâu
không phải là Triều đình và không phải là tôi con vậy. Trẫm quyết
không cùng với họ tranh được thua vậy. Tình
thế ví lại không thôi, trẫm nguyện phái thêm cán viên, lấy
đường đi khắp các nơi, nghiêm sắc cho Ninh Bình trở về phía bắc, bao
nhiêu quan tỉnh, phủ, huyện đều để ấn lại mà đi, người nào như có
trung nghĩa tài lược không kể quan hay dân, đều cho được tiện nghi làm
việc [nhân dân, sĩ phu khởi nghĩa – TXA. ct.], cốt không phụ tấm
lòng tốt của triều đình dưỡng dục, tác thành, yên được bóng thiêng
liêng ở trời của liệt thánh, và đáp phó được nguyện vọng [khởi
nghĩa chống Pháp – TXA. ct.] tha thiết của thần dân trong nước. Khanh nên
nghĩ cho kỹ nhé, có muốn nên tâu đối, thì gởi theo đường trạm chờ xét
cũng chẳng hại gì””.
(ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 225 – 226).
43.
Mật dụ của Hàm Nghi (và Tôn Thất Thuyết) từ Tân Sở gửi về hoàng tộc,
ngày 07.5 Ất dậu (18.7.1885): “Ngày
mồng 7, dụ các người trong họ, đại lược nói: “Dụ
Thọ Xuân vương, phụ chính Hoài Đức công và các bọn hoàng phiên, công
chúa nghĩ coi: Nước (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 226 – 228).
44. Thọ Xuân vương Miên
Định làm giám quốc, ngày 08.6 Ất dậu
(19.7.1885): “Ý
chỉ 3 cung chuẩn cho Thọ Xuân vương là Miên Định quyền coi việc nước;
phàm việc tâu suốt 3 cung, xin chỉ tuân hành …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 229).
45.
Dụ của Từ Dũ, tháng 6 Ất dậu (tháng 7.1885): “…
Trong khi vội vã, phụ chính đại thần là Nguyễn Văn Tường, tức thì
đem lão cung và xe vua ra thành tạm lánh. Ta nhân dặn thầm đại thần
ấy rằng: “Lui cùng với quan Pháp ở trong bàn tính; may được nghe lời và
sớm tan quân” …” [*]. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 230).
[*]
Trích tiểu sử Nguyễn Nhược thị Bích: “…
Năm 36, Dực Tôn Anh hoàng đế lên chầu trời, vâng ý chỉ 2 cung, sắc dụ
đều cho tay thị ấy làm. Năm Hàm Nghi thứ nhất, tháng 5, kinh thành có việc,
đi theo 2 cung đi Quảng Trị có bài hát quốc âm Xe vua vào đất Thục [Đường Minh Hoàng tránh loạn đi
vào Thục – VSH. chú thích]. Ngày 2 xe cùng về, các sắc phụng chiếu thư, cầm
bút viết xong ngay, việc gì cũng xứng chỉ. Năm Thành Thái thứ 4, kính
vâng từ chỉ, nghĩ công khó nhọc, tấn phong tam giai Lễ tần. Năm
Duy Tân thứ 3, tháng 11, thị chết, thọ 80 tuổi” (Đại 46.
Bản tấu của Nguyễn Văn Tường phúc tâu lên Từ Dũ thái hoàng thái hậu,
khoảng từ 16 – 19.6 Ất dậu (tháng 8.1885): “Ngày
23 tháng trước, có việc xảy ra. Chiều hôm ấy, thần bàn với quân Pháp
vào thành tạm đóng. Ngày 24, hội đồng quan Pháp, yết thị hai nước đã
hòa hảo như xưa, quan lại binh dân đều về như cũ. Từ
sau đi, thần hỏi các nơi ở ngoài: từ ngày 23, 24 trở đi, những xã ở gần
kinh thành, gián hoặc có bọn cướp bóc nổi lên; đến ngày 26, thần sức
cho các viên huyện, rọâng đi tuần trập, bắt được 2, 3 tên phạm, đem
chính pháp ngay. Từ đấy đi, bọn côn đồ sợ có uy lẹânh của Triều đình,
dần phải liễm chấp; hiện nay dần được ninh thiếp, dân được yên ở;
tin tức các tỉnh Nam, Bắc, gần đây đều được cùng thông, cũng không
có việc gì khác. Duy [:chỉ mỗi một; chỉ riêng một – TXA. ct.] có Lê
Trung Đình tỉnh
Quảng Ngãi nổi loạn, rồi cũng yên tĩnh. Binh
dân trong ngoài kinh thành bị thương, chết rất nhiều; người bị thương
đều đã lục tục về quê, còn người chết thì quan binh Pháp hoặc đốt
đi, hoặc chôn cất, nay đã sạch sẽ. Đến
như điều khoản nghị hoà, quan Pháp bàn nói: Chờ khi rước hoàng thượng
hồi loan, giao trả thành trì, mới có thể bàn định được. Lại
như quan viên trong ngoài, gián hoặc có người tài, có người không tài, vốn
nên cất, bỏ. Nhưng nay ngôi lớn trong kinh chưa định, hiệu lệnh chưa thống
nhất, sự thưởng phạt chưa nên vội ra, xin chờ
sau sẽ làm. Và khởi dùng người cũ là việc cần kíp hiện nay, là
duy Đình Túc, tuổi gần 80, đi đứng thế khó khoẻ mạnh, Hoàng Tá Viêm,
Vũ Trọng Bình lại bị bọn kia ngờ ghét, cũng khó giảng giải. Việc nhiều
nguời ít, không biết làm sao, thần chỉ biết hết lòng hết sức thôi.
(Việc Lê Trung Đình chép ở dưới)”.
(ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 233 – 234).
47.
Nguyễn Văn Tường đấu tranh với De Courcy, De
Champeaux, Nguyễn Hữu Độ về vấn đề bố trí quan chức ở Bắc kì, cuối
tháng 6 Ất dậu (7.1885): “Lấy quyền
tổng đốc Hà – Ninh là Nguyễn Hữu Độ thăng thự Vũ Hiển điện đại
học sĩ, sung Cơ mật viện đại thần, vẫn sung Bắc kì kinh lược đại sứ. Khi ấy Hữu
Độ đã trở về Hà Nội, đô thống Pháp là Cô-ra-xy [De Courcy – TXA.
ct.], khâm sứ là Tham-bô [De Champeaux – TXA. ct.] bàn nói: “Hiện nay Bắc
kì lắm việc, Hữu Độ ở đấy hiểu nhiều, nên trao cho điện hàm, sung
viện chức, và vẫn sung chức sứ ấy; phàm đốc, phủ, bố, án, ở các tỉnh
Bắc kì cho đến các phủ huyện, nếu nơi nào có khuyết, cho do Nha Kinh lược
sứ chọn tâu, chờ chỉ định đoạt”. Nhiếp chính Miên Định, phụ chính
Nguyễn Văn Tường phúc tâu [lên Từ Dũ và 2 cung – TXA. ct.]: Việc đó là
tạm thời, nghĩ nên tạm nghe ý đó mà làm. Văn Tường nhân phụng dụ [của
Từ Dũ – TXA. ct.] nói:
Trải bày lý do. Lại nói: Do ngươi, tuy việc thoả bàn vụ hợp thời nghi,
để xứng với lời khen của người mới được. Vì ý ám chỉ chê
Hữu Độ nương tựa vào thế quan Pháp, để được ngôi cao, mà không phải
tự bản ý do mệnh lệnh của Triều đình vậy. (Trước
đây, Nguyễn Văn Tường cùng Tôn Thất Thuyết cho rằng Hữu Độ ở Hà Nội
phần nhiều hay nịnh hót, quan Pháp rất được vui lòng; Cơ mật viẹân
nhiều lần đem việc tâu lên, chuẩn cho khiển giáng hay triệu về, Hữu Độ
đều được quan Pháp che chở, rất là đáng ghét. Ngày tháng 7 năm
ngoái, khuyên Bùi Hữu Tạo lấy việc xây sinh từ [của Nguyễn Hữu Độ
– TXA. ct.] để tâu hặc, vì muốn nhân đó để đẩy Hữu Độ đến tội.
Hữu Độ chứa sự bất bình đã lâu. Gần đây, đô thống Pháp từ Bắc
về Sứ quán, tức thì trước mời Văn Tường và Thuyết đến họp. Thuyết
ngờ sợ cho là hẳn Hữu Độ đã có ngầm chỉ thế nào, nên mới như thế,
cho nên sau không chịu đi; bèn gây hận; đến đây [Hữu Độ – TXA. ct.] về
kinh, [ y – TXA. ct.] lại đến Sứ quán, rồi về nhà riêng [của Hữu Độ
tại Huế – TXA. ct.], uỷ đón nhiếp
chính Thọ Xuân vương Miên Định tới bàn với Văn Tường; và [Hữu Độ
– TXA. ct.] gièm [rằng – TXA. ct.], không bàn với Thọ
Xuân vương thì đừng đi. Kịp khi Hữu Độ tới Sở Thương bạc mà
Văn Tường ở đó, hai người nói chuyện với nhau, đã hơi có ý khiếm hòa [:thiếu hòa khí
– TXA. ct.]; Văn Tường phụng dụ này, lời lẽ lại có ý chê ngầm theo
kiểu bì lí xuân thu [: bề ngoài với lí lẽ khác nhau như mùa xuân với
mùa thu – TXA. ct.]. Hữu Độ tiếp dụ, giận lắm, nhân đó càng thêm để
lòng).
(ĐNTL.CB., tập
36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 236 – 237).
48.
Vụ Lê Trung Đình ở Quảng Ngãi, đầu tháng 7 Ất dậu (tháng 8.1885): “…
Bình Sơn tả vệ hương binh chánh quản là cử nhân Lê Trung Đình, hữu
phó quản là bọn tú tài Nguyễn Tự Tân, Vũ Hội [thuộc võ hội hương
binh? – TXA. ct.], và thương biện Nguyễn Văn Hoành cho rằng, xe vua đã ra,
lại nghe có Dụ Cần vương, muốn nhân đó dấy
quân, tức thì tới tỉnh xin cấp khí giới, lương xướng. Tỉnh thần cho
rằng lính hương binh chi canh giữ nơi làng xóm, không ví với lính tỉnh
được, không dám tự tiện cấp, đợi chạy giấy mời những quan viên tại quán [quan hưu trí –
TXA. ct.] bàn nghĩ sẽ làm. Bọn Đình, Tân bèn chia phát binh phu làm 3
đạo, tất cả hơn 3.000 tên. Trước ngày mồng 2 tháng này, tiến đến tỉnh
thành, hiệp quản Trần Tu, thành thủ úy là Nguyễn Côn mở cửa nội ứng,
bọn ấy sấn vào tỉnh thành, đem hai viên bố, án ra thành giam trói, thu lấy
ấn triện, binh trượng, tiền lương, buông tha tù phạm, trước chém một
tên suất đội, 2 tên dân đạo, cất nguyên Tuy Lý vương Miên Trinh (nguyên được
giáng tước công, an trí ở trong tỉnh thành này) làm phụ chính quốc vương.
Miên Trinh không theo, giả làm có bệnh nằm lỳ không dậy. Bọn ấy bèn
đặt những danh chức ngụy là thống đốc, tham tán, đề đốc, lãnh binh,
đốt nhà và giết chết dân giáo, làm việc ngang ngược không kiêng nể
ai. Quyền tiễu phủ sứ ở Sơn phòng Nghĩa Định là Nguyễn Thân báo với
tổng đốc Bình – Phú là Lê Thận (Thận đã ủy cho án sát Bình Định là
Lê Duy Cung đi cùng Sơn phòng họp làm), ủy cho Đinh Hội đem hơn 900 biền
binh tiến tiễu. Ngày mồng 5 tháng ấy, đến tỉnh chia quân sấn vào thu phục
tỉnh thành và ấn triện bố, án, bắt sống được Trung Đình, và giết
được bọn Tự Tân tất cả 7 tên, còn dư đều trốn chạy, bèn đưa 2 viên
phiên, niết về dinh, tiễu phủ sứ ấy tức thì ủy cho mời các quan viên
ở quán (nguyên Lễ bộ thượng thư là Đỗ Đệ, thự đốc Bình – Phú
là Nguyễn Trọng Biện [Nguyễn Hiệp – TXA. ct.], tuần phủ Nam – Ngãi là
Đoàn Nhượng, biện lý Công bộ là Vũ Duy Tĩnh (nguyên cũ là Văn Thanh)) họp
bàn, và tư bàn với tuần phủ Nam – Ngãi là Nguyễn Ngoạn, quyền lưu 2
phiên, niết nhận ấn làm việc, để chờ mẹânh Triều đình, và Trung Đình,
chém ngay; rồi người ta báo cho Hộ bộ lang trung biết.
[…]. Đến
đây Cơ mật viện cho rằng Sơn phòng ấy sớm làm tắt được ngòi cơ biến,
nghĩ chuẩn theo đặc cách thưởng cất cho Đinh Hội, Nguyễn Thân để tỏ
sự khuyến khích. Còn bọn dư đảng nguyên đi theo Trung Đình đã tan về
thì miễn khỏi cứu xét” [*]. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 238 – 239).
[*]
Vụ Quảng Ngãi (Lê Trung Đình) và vụ Bình Định (Đào Doãn Địch) khác
nhau về “ngọn cờ khởi nghĩa”. Lê
Trung Đình tôn phù Tuy Lý vương Miên Trinh, một nhà thơ hoàng tộc chủ
“hòa”, câu kết với Pháp thời Hiệp Hòa, vốn bị đày vào Quảng Ngãi
(mặc dù Miên Trinh từ chối); do đó Nguyễn Văn Tường đánh giá đấy là
cuộc “nổi loạn” duy nhất (ĐNTL.CB, tập 36, sđd., tr. 233 – 234). Đào
Doãn Địch chỉ thuần hưởng ứng Dụ Cần vương, “bình Tây sát tả”
(đánh Pháp và đánh bọn dữu dân trong giáo dân, vốn đích thực là tay
sai của thực dân), nên ngầm được ủng hộ (mặc dù De Champeaux thúc giục
đánh dẹp), và cuối cùng là được “rộng tha”. Xin xem lại:
bài “Nguyễn Văn Tường với nhiệm
vụ lịch sử sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi, 05.7.1885”. TXA. 49.
Vụ Bình Định, tháng 7 Ất dâïu (tháng 8.1885): “…
Tháng trước, thân hào tỉnh ấy cũng nghe hành tại có Dụ Cần vương, mưu dấy quân,
bèn họp đem những lính kinh tan về và lính dõng ở dân đốt phá
nhà đạo, dìm giết giáo dân, rồi đem binh dân ước hơn vạn người,
quanh tới tỉnh thành, yêu cầu cấp cho khí giới
(đã bách giám đốc thần là Lê Thận lại cho về dinh), ngụy đặt
những danh mục đề đốc, tham tán, lại đi khắp trong hạt giết dân
giáo, mộ lính dõng, nói phao lên tiến đánh quân Pháp ở cửa Thi Nại.
Khâm sứ Pháp là Tham-bô bàn phái cho khâm sai đã mẹânh, cho Binh bộ tham
tri Hoàng Hữu Thường sung phái ngồi tầu thủy Pháp chạy đi. Lúc đó vì đường
ngăn trở, phải trở về. Khâm sứ Pháp lại bàn tục phái đổi sai
thị lang Bộ Lễ là Ngô Trọng Tố (lãnh bố chính sứ tỉnh ấy về trước,
tình thế đã am hiểu) rồi vì đường dịch lộ Quảng
Ngãi không đi được, lại sai lãnh bố chánh sứ Quảng Nam là Bùi Tiến
Tiên (nhưng lấy án sát Hà Thúc Quán quyền sung bố chánh sứ Quảng Nam, Hồng
lô tự khanh về nuôi cha mẹ, là Nguyễn Duy Hiệu sung làm án sát sứ). Thự
thống chế Ngô Tất Ninh sung chánh phó khâm sai quản đem quan binh 2 tỉnh Đến
đây thự tổng đốc là Lê Thận tâu nói: “Đã họp văn thân quan viên
trong hạt ấy hiểu dụ. Bọn ấy đã tản về, xin nên rộng tha, cho yên sự phản trắc …” […]. “…
[…] Nếu còn giữ thói mê, do các quan đô thống, khâm sai đem đại đội
quan binh, không kể lương hay giáo, cũng phải đau lòng đánh dẹp…”
”. (ĐNTL.CB., tập
36, Nxb. KHXH., 1976, tr. 241 –
242). 50.
Dụ của Từ Dũ và 2 cung, đánh giá cao cuộc Kinh Đô Quật Khởi, tháng 7
Ất dậu (cuối tháng 8 bước sang đầu tháng 9.1885): “…
Từ điều ước tái định [Patenôtre – TXA. ct.] đã được phân minh, khiến
nước Pháp trước tự bại hòa gây biến, thì phàm ai
ở đất vua, cũng đều thù ghét [giặc
Pháp – TXA. ct.], ai bảo là không nên. Không gì bằng cuộc nghĩa cử đêm
22
tháng 5 năm nay …”.
(ĐNTL.CB., tập
36, Nxb. KHXH., 1976, cuối tr.
244).
51.
Dụ của 3 cung về vấn đề lương, giáo phục thù, ít hôm trước ngày
Nguyễn Văn Tường bị bắt, cuối tháng 7 Ất dậu (đầu tháng 9.1885): “… Đến đây
lại lấy hai bên bình, giáo còn chưa yên, lại dụ thêm rằng: “Bình, giáo
dù có khác lỗi, nhưng đều là con đỏ của Triều đình, không nên chia rẽ
khác nhau. Gần đây, có nhiều việc giống nhau và khác nhau. Người làm
dân lương ghét vì không đồng đạo [không cùng đạo thờ kính anh hùng
dân tộc, thờ kính tổ tiên lâu đời của người Việt Từ này nên hậu
tình hòa hảo, không nên ghen ghét lẫn nhau. Làm người coi địa phương phải
ngay sáng để xướng xuất, mà sự oan uổng cần được thân lý; làm giám
linh mục phải công bằng để dạy dỗ, mà sự ghen ghét phải bỏ đi; khiến
cho cùng thuận, cùng giúp, cùng phù trì nhau, hai bên hoà thuận thì còn gì
vui bằng. Nếu không khéo khu xử, đều tự thù hằn nhau, thì đều có tội
để xử. Địa phương quan, chiếu theo lệ nịch chức nghiêm trị. Giám
linh mục, tư sang nước Pháp nghĩ xử. Đều nên kính cẩn nhé! Thông lục
đều tuân”. …”. (ĐNTL.CB.,
tập 36, Nxb. KHXH., 1976,
tr. 245 – 246).
52.
Bản án của thực dân Pháp về Nguyễn Văn Tường, do De Courcy, De Champeaux
cáo thị, ngày 27.7 Ất dậu (05.9.1885): “Đô
thống Đại Pháp là Cô-ra-xy [De Courcy – TXA. ct.] bắt thái phó, Cần Chánh
điện đại học sĩ, lãnh Lại bộ thượng thư, kiêm sung Cơ mật viện đại
thần, Kì Vĩ quận công, là Nguyễn Văn Tường xuống tàu thủy chạy đi
Gia Định. Cứ
theo lời cáo thị của khâm sứ Tham-bô [De Champeaux – TXA. ct.] nói: Văn Tường
từng đã chống cự nước ấy [nước Pháp – TXA. ct.] thực đã nhiều năm.
Từ khi cùng Tôn Thất
Thuyết sung làm phụ chánh, chỉn [: vốn – TXA. ct.] lại đổng suất quan
quân nổi dậy công kích quan binh nước ấy [nước
Pháp – TXA. ct.]; và Văn Tường do đô thống ấy xin [chính phủ Pháp –
TXA. ct.] cho hai tháng [nhằm để – TXA. ct.] lo liệu việc nước cùng Bắc
Kỳ cùng được lặng yên vô sự; [kì
thực – TXA. ct.] đến ngày 27 tháng ấy hết hạn, mà các tỉnh Tả kỳ
về phía nam, có nhiều nơi nổi quân chém giết dân giáo. Đến đây đô thống ấy định án, ƯNG [:NÊN ; PHẢI
– TXA. ct.] kết tội lưu. Hôm ấy chở đem Văn Tường đến cửa biển Thuận An. Buổi chiều Nguyễn Hữu Độ, Phan Đình Bình đ |