posted: 18.5.2005
PHỤ
LỤC IV:
Hội thảo khoa học về
nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) được tổ chức vào
ngày 02.7.2002 (nhằm ngày 22.5 âm lịch, Nhâm ngọ), tại hội trường Nhà
khách số 5 Lê Lợi, thành phố Huế, để kỉ niệm 117 năm Cuộc Kinh đô
quật khởi và thất thủ (1885 – 2002),
đồng thời đánh dấu một bước nghiên cứu, nhận định nhân vật
lịch sử chủ chiến, yêu nước từng đứng đầu triều đình ấy. Chủ toạ cuộc hội thảo:
Ông Dương Trung Quốc, tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng
biên tập Tạp chí Xưa & Nay, TS. Đỗ
Bang, chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế, kiêm quyền
giám đốc Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn thuộc Viện Đại học Huế,
ông Lê Văn Thuyên, tổng biên tập Tạp chí Huế Xưa & Nay. Ông phó chủ tịch
UBND. tỉnh Thừa Thiên – Huế đã đến đọc diễn văn khai mạc, hiện diện
suốt cuộc hội thảo, và đã đọc diễn văn bế mạc. Ngoài ra, còn có
các đại biểu tỉnh Quảng Trị: Ông giám đốc Trung tâm Thông tin – Công
nghệ Quảng Trị, các ông chủ tịch, phó chủ tịch UBND. xã Triệu Phước,
quê hương của nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường… ; và một số hậu
duệ của vị phụ chính đại thần yêu nước này. Tham dự cuộc hội thảo,
ngoài các nhà nghiên cứu sử học, giảng viên đại học về khoa lịch sử
tên tuổi ở Huế, như các ông Nguyễn Đắc Xuân, Trần Đại Vinh…, với
sự có mặt của các phóng viên đài, báo, còn có TS. Đào Hùng (phó tổng
biên tập Tạp chí Xưa & Nay) từ Hà Nội
vào, các nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, Nguyễn Nhã, và Trần Xuân
An, từ Tp. HCM. ra. Nội dung chính của hội
thảo gồm 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học, kể cả bản
báo cáo đề dẫn của TS. Đỗ Bang. Tất cả đều tập trung phân tích, nhận
định về nhân vật lịch sử chủ chiến và yêu nước Nguyễn Văn Tường
(1824 – 1886). 13 tác giả của 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa
học đều có mặt: TS. Đỗ Bang, Trần Viết Ngạc, Trần Xuân An, Trần Huy
Thanh, Phan Thuận An, Phạm Hồng Việt, Huỳnh Kim Thành, TS. Nguyễn Thị Đảm,
Trần Thiều, Nguyễn Quang Trung Tiến, Hãn Nguyên Nguyễn Nhã, Hồ Vĩnh, Lê
Tiến Công. Cùng với Lời mở đầu của Ban Tổ chức hội thảo (do ông
Lê Văn Thuyên đọc), 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học nói
trên đã được in thành tập sách, trước mắt là trực tiếp cung cấp văn bản – tài liệu cho cuộc hội
thảo. Sau mỗi bản tham luận,
báo cáo khoa học được trích đọc hoặc được phát biểu những điểm
chính yếu, cuộc hội thảo liền diễn ra một không khí tranh luận học
thuật sôi nổi trong tinh thần dân chủ. Đặc biệt, trong buổi
chiều, Ban Tổ chức đã dành một khoảng thời gian ngắn để bà Nguyễn
Thị Oanh, cô Trần Nguyễn Từ Vân trình bày trên màn ảnh phim đèn chiếu
một số văn bản gốc chụp lại được tại các
Kho Lưu trữ Bộ Hải ngoại, Bộ Thuộc địa Pháp. Trong số
các tư liệu gốc của phía thực dân Pháp, có những bức thư, bản báo
cáo mật và tối mật, vốn đã được viết tay với thủ bút của các tướng
thực dân Courbet, Millot, De Courcy, Lacascade…, một số trang báo nguyên bản
như Saigonnaire, Journal officiel des établissements français de L’Océanie, Avenir
Tonkin… Màn phim đèn chiếu được giăng cạnh tấm bảng đính những bức
ảnh về căn nhà lưu đày, ngôi mộ táng tạm thi hài Nguyễn Văn Tường,
hiện vẫn còn tồn tại ở Ngoài ra, các tác giả
còn tặng biếu sách báo, trao đổi tư liệu cho nhau trong những phút giải
lao. Trong đó, có tập bản thảo, dạng sách, đã xếp chữ vi tính, gồm một
số bài nghiên cứu, phê bình sử học của Trần Xuân An (và phần phụ lục
tư liệu) (*),
với luận đề phân tích, phê phán một vài trang đảo ngược
sự thật lịch sử về Nguyễn Văn Tường vì mục đích tuyên truyền trong
Việt Nam vong quốc sử – cuốn sách mà
từ lâu giới nghiên cứu Trung Quốc đã khẳng định là của Lương
Khải Siêu (chứ không phải của Phan Bội Châu!) và họ đã đưa vào Ẩm Băng
Thất hợp tập, tuyển tập (**) của nhà
văn bảo hoàng, Đại Hán chủ nghĩa hạng nặng này. Cuối buổi chiều cùng
ngày, ông tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng biên tập Tạp
chí Xưa & Nay Dương Trung Quốc đã tổng kết cuộc hội thảo, và nhận
định chung nhất được khẳng định: Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) là
một nhân vật lịch
sử lớn, có nhiều đóng góp trong việc bảo vệ độc lập, chủ quyền đất
nước ta ở giai đoạn đầu chống Pháp (1858 – 1885). Ông Dương Trung Quốc
đã liệt kê các mức độ đánh giá khác nhau của các nhà nghiên cứu nhưng
tựu trung vẫn cùng kết luận chung nhất trong cuộc hội thảo như đã khẳng
định, đồng thời ông vẫn ghi nhận rõ sự tồn tại hai loại ý kiến
khác nhau: Sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi và thất thủ 05.7.1885, Nguyễn Văn
Tường thực hiện kế hoạch “kẻ ở, người đi” (đánh
và đàm) hay đã sai lầm trong việc vừa thoả hiệp với Pháp vừa đấu
tranh với chúng để giành lại ít nhiều chủ quyền cho dân tộc và vương
triều Nguyễn. Theo ông, cuộc hội thảo khoa học đã đánh dấu một
bước tiến trong tiến trình nghiên cứu về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn
Tường, trên cơ sở các tư liệu được tìm kiếm, thẩm định ngày một
đầy đủ hơn. Ông Dương Trung Quốc còn thông báo, ông sẽ cho đăng bài tổng
kết hội thảo của ông trên tạp chí Xưa & Nay để rộng đường công
luận. Cuối cùng, ông Lê Văn
Thuyên cùng TS. Đỗ Bang, thay mặt Ban Tổ chức, cũng thông báo: Các bài
nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học và các ý kiến thảo luận, bản
tổng kết hội thảo sẽ được tập hợp để xuất bản thành kỉ yếu. Khi Ban Tổ chức đã
tuyên bố bế mạc, trong hội trường vẫn còn những tiếng nói yêu
cầu vận động, thúc đẩy việc công bố trọn vẹn các nguồn tư liệu:
Châu bản triều Nguyễn, châu bản triều Thanh, tư liệu gốc của thực dân
Pháp, của các nước, các tổ chức có liên quan, như Tây Ban Nha, Anh, Đức,
Xiêm, Lào…, Hội Truyền giáo hải ngoại Paris …; tất cả các tư liệu gốc
ấy phải được giám định khoa học thực nghiệm. Ngày 03.7.2002, Hội Khoa
học lịch sử Thừa Thiên – Huế đã cử một số đại biểu ra viếng từ
đường họ Nguyễn Văn, mộ phần và đền thờ Kì Vĩ phụ chính đại thần
Nguyễn Văn Tường tại làng An Cư, xã Triệu Phước, tỉnh Quảng Trị. Tại
đền thờ, các đại biểu đã trang trọng treo lên lá cờ lưu niệm của Hội. PHAN
HUYÊN ĐÌNH (11.7.2002). 8. CƯỚC CHÚ
bài TIN GHI NHANH: CUỘC HỘI THẢO KHOA HỌC
VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886) (*) Đó
là cuốn Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886), “những người trung
nghĩa từ xưa, tưởng không hơn được” này. TXA. (**) Xem
Lời giới thiệu của Chương Thâu: Những tác phẩm của Phan Bội
Châu (tập 1), gồm
Việt Nam vong quốc sử, Việt Nam quốc sử khảo, Văn Tạo chủ biên và nhiều
người dịch, hiệu đính, Nxb. KHXH., 1982, tr. 48: “Ký Việt Nam vong
nhân chi ngôn” (Chép lời người Việt Nam mất nước) …; “Những
lần xuất bản sau đều in trong các bộ Hợp tập, Chuyên tập, Toàn tập
Ẩm Băng Thất” của Lương Khải Siêu.
Cuộc hội thảo
về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) đã được Trung tâm
Khoa học xã hội và nhân văn Huế, thuộc Đại học Huế và Hội Khoa học
lịch sử tỉnh Thừa Thiên – Huế, tổ chức tại thành phố Huế ngày
02.7.2002, đúng vào ngày kỷ niệm cuộc tấn công quân Pháp của quân triều
đình Huế, đưa đến sự kiện thất thủ kinh đô ([23.5 Ất dậu – ct.],
tính theo âm lịch), 05.7.1885. Đây chưa phải là lần đầu tiên, mà từ năm
1996, Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã có một cuộc
hội thảo về nhân vật này, tuy đã đính chính được nhiều nhận định
cũ, nhưng vẫn còn những vấn đề chưa được giải đáp, để lại những
tồn nghi. Nguyễn Văn Tường
là một nhân vật có vai trò quan trọng trong lịch sử dân tộc cuối thế
kỷ XIX, đã từng được cử làm phụ chính đại thần cùng với Tôn Thất
Thuyết, Trần Tiễn Thành, sau khi vua Tự Đức qua đời, trong giai đoạn đầy
sóng gió của triều đình nhà Nguyễn trước sự xâm lược của thực dân
Pháp. Ông là người có ảnh hưởng đến chủ trương tự vệ bằng quân sự
của một nhóm đình thần trong triều. Nhưng sau sự kiện ngày 05.7.1885 với
việc xuất bôn của vua Hàm Nghi và lời kêu gọi Cần vương, nhiều vấn
đề liên quan đến Nguyễn Văn Tường đã bị kẻ thù của ông xuyên tạc,
mà trước hết là những tài liệu của thực dân Pháp và triều đình Đồng
Khánh, gây nhiều ngộ nhận đối với nhân vật yêu nước này, khiến lâu
nay trong nhiều sách lịch sử, Nguyễn Văn Tường vẫn bị coi như là một
người đầu hàng, phản bội. Với 16 tham luận
được gửi tới, hội thảo đã được tiếp cận với nhiều tài liệu mới,
trong đó có những tài liệu được sưu tầm từ các kho lưu trữ ở Pháp.
Hội thảo còn dành nhiều thời gian để thảo luận, chất vấn, tìm hiểu
thêm về những tài liệu mới, xác định những tài liệu được coi là ngụy
tạo, về những đánh giá thiên kiến, về những điều chưa rõ ràng trong
hành xử của Nguyễn Văn Tường, nhất là giai đoạn sau khi xảy ra sự kiện
thất thủ kinh đô. Tuy còn một số vấn đề cần tiếp tục trao đổi,
nhưng hội thảo cũng đã nhất trí nhận định rằng, Nguyễn Văn Tường là
một vị đại thần yêu nước thuộc phe chủ chiến, nhưng đường lối đấu
tranh của ông có khác với các nhân vật khác, do đó nẩy sinh ra mâu thuẫn
trong nội bộ phe chủ chiến, đồng thời cũng thể hiện sự bế tắc của
ông trong khi xử lý các tình huống lúc bấy giờ. Thực dân Pháp và triều
đình Đồng Khánh luôn coi ông là kẻ thù, chúng chỉ lợi dụng ông chứ
không hề có sự hợp tác. Đó là nguyên nhân đưa đến việc ông bị lưu
đày và cái chết đầy bi kịch của Nguyễn Văn Tường (**). Xưa & Nay sẽ có tường thuật chi tiết về cuộc
hội thảo này trong số báo sau (***).
PV.
Tạp chí Xưa
& Nay, số 119 (167), tháng
VII, 2002 (năm thứ chín), tr. 42. CƯỚC CHÚ bài
HỘI THẢO KHOA HỌC VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 –
1886): (*) Đầu
đề do chúng tôi đặt (TXA.). (**) Bản
thân chúng tôi có tham dự suốt cuộc hội thảo này, nhưng không thấy có kết luận
như phóng viên (PV.) đã đưa tin: “ … nhưng đường lối đấu tranh của ông có khác với các nhân vật khác, do đó nẩy
sinh ra mâu thuẫn trong nội bộ phe chủ chiến, đồng thời cũng thể hiện
sự bế tắc của ông trong khi xử lý các tình huống lúc bấy giờ. Thực
dân Pháp và triều đình Đồng Khánh luôn coi ông là kẻ thù, chúng chỉ lợi
dụng ông chứ không hề có sự hợp tác. Đó là nguyên nhân đưa đến việc
ông bị lưu đày và cái chết đầy bi kịch của Nguyễn Văn Tường”. Nói
rõ hơn, cuộc hội thảo chưa có một kết luận chung cụ thể với
ý tưởng sai lệch, cách diễn đạt phiến diện như vậy. Ông Dương Trung
Quốc chỉ liệt kê các ý kiến nhận định, khái quát sơ bộ (xin xem bản
tin phía trước), và thông báo trước là sẽ có một bài tổng kết hoặc
tổng luận đầy đủ trên báo Xưa & Nay, nhưng đến nay vẫn chưa được
thấy! Tưởng cũng nên nhắc lại, nhận định của chúng tôi về Tôn Thất
Thuyết và Nguyễn Văn Tường là, một người làm công việc quân binh,
luôn luôn phải cứng rắn, một người làm nhiệm vụ ngoại giao, phải cứng
rắn trong vẻ mềm dẻo; cả hai vị vẫn nhất dạng trong kế hoạch đánh (“người đi”) kết
hợp với đàm (“kẻ ở”). Vả lại, đúng với sự thật lịch sử, thực
dân Pháp cùng triều đình Đồng Khánh luôn coi Nguyễn Văn Tường là kẻ
thù; trong hai tháng sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi, bị thất thủ, chúng cũng
không thể lợi dụng được ông. (***)
Rất tiếc, cho đến nay, 31.8.2003, không những chưa đọc được bài tổng kết hay
tổng luận nói trên, chúng tôi cũng chưa thấy bài tường thuật chi tiết
của Xưa & Nay về cuộc hội thảo tại
Huế vào ngày 02.7.2002 trên tạp chí.
A.
1.
Kỷ
yếu: 28 bài khảo luận sử học (29
tác giả), trong đó có nhiều bài viết bàn về Nguyễn
Văn Tường: Gs.
Nguyễn Văn Kiệm, Nnc. Trần Viết Ngạc, Nnc.
Trần Thị Thanh Thanh, Nnc. Trần Đại Vinh, Nnc. Vũ Đức Sao Biển,
Nnc. Trần Thị Kim Hoa, Nnc. Tôn Thất Hào, Gs. Đoàn Quang Hưng, Nnc. Nguyễn Hữu
Thông & Nnc.
Nguyễn Quang Trung Tiến,
Ts. Võ Xuân Đàn, Gs. Vũ Ngọc Khánh, Ts. Nguyễn Thị Đảm, Nnc. Đặng Thị
Tịnh… 2.
Kì
Vĩ quận công Nguyễn Văn Tường thi tập do
Nnc. Trần Viết Ngạc sưu tầm & giới thiệu, Nnc.
Trần Đại Vinh – Nnc. Vũ Đức Sao Biển phiên
âm và dịch (Trường
Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh chủ
trì hội nghị và ấn hành, 20. 6. 1996). B.
Tập
các báo cáo khoa học (15
bài khảo luận của 13 tác giả), với
chuyên đề về Nguyễn Văn Tường: PGs.
Ts. Đỗ Bang, Nnc. Trần Viết Ngạc, Trần Xuân An, Nnc. Trần Huy Thanh, Nnc.
Phan Thuận An, Nnc.
Phạm Hồng Việt,
Nnc. Huỳnh Kim Thành, Ts. Nguyễn Thị Đảm, Nnc. Trần Thiều, Nnc. Nguyễn
Quang Trung Tiến, Nnc. Hãn Nguyên Nguyễn Nhã,
Nnc. Hồ Vĩnh, Nnc. Lê Tiến Công. (Trung
tâm Khoa học xã hội & nhân văn Huế – Viện Đại học Huế, Hội Khoa
học lịch sử Thừa Thiên – Huế chủ
trì hội thảo và ấn hành, 02. 7. 2002). C.
(Hội
Khoa học lịch sử Việt Theo
thông báo trên, những công trình nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật tư liệu
vẫn được tiếp tục, mặc dù Hội Khoa
học lịch sử Việt Nam đã khẳng định lại sự khẳng định từ cuối
thế kỉ XIX đến nay của giới sử học trong và ngoài nước: Nguyễn Văn
Tường (1824 – 1886) là nhà yêu nước, chủ chiến [trong
bối cảnh suy trầm chung của Việt và
các châu lục Á – Phi – Mỹ la-tinh trước
nạn thực dân Âu – Mỹ (– nbs.)]. Đồng
thời, Hội Khoa học lịch sử Việt
(*)
Sau phần này, người biên soạn xin được phép trang trọng chép lại hai
bài thông tin khoa học và nhận định
khái quát từ cuộc hội nghị do Hội Khoa học lịch sử Việt Trân trọng kính thưa trước.
TXA. (**)
Các tư liệu ấy cũng đã được công bố trên báo chí một cách
công khai và minh bạch. Xin xem: Trần Viết Ngạc, “Những tư liệu mới về
Nguyễn Văn Tường” [giới thiệu,
phân tích, bổ sung tư liệu sưu tầm, dịch thuật của bà Nguyễn Thị Ngọc
Oanh, hậu duệ của cụ Nguyễn Văn Tường, và con gái bà là Trần Nguyễn
Từ Vân], bns. Xưa & Nay, số 126 (174) tháng 10. 2002, tr. 18 – 20. Chúng
tôi đã trần thuật lại bài báo trên (đồng thời mạn phép trích nguyên
văn một số đoạn tư liệu) ở chú thích (9), bài “Nguyễn Văn Tường với
nhiệm vụ lịch sử sau cuộc Kinh đô
quật khởi, 05. 07. 1885”.
HỘI
NGHỊ: THÔNG BÁO NGHIÊN CỨU VÀ SỬ LIỆU VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN
TƯỜNG TRONG PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG Ngày 01. 11.
2003, Hội Khoa học lịch sử Việt Nguyễn Văn
Tường, Tôn Thất Thuyết và Hoàng Kế Viêm là ba nhân vật quan trọng nhất
của triều Nguyễn thời Tự Đức, phục vụ triều đình cho đến năm 1885
nhưng không được Quốc sử quán triều Nguyễn biên chép trong bộ Đại Nam chính biên liệt truyện. Điều này đã
làm cho việc nghiên cứu ba nhân vật này trở nên khó khăn. Để làm
sáng tỏ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Văn Tường, đã có hai hội
thảo khoa học về Nguyễn Văn Tường. Hội thảo thứ nhất do Trường Đại
học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20. 6. 1996 với chủ đề:
“Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế
và Nguyễn Văn Tường”, kết quả là, bước đầu sưu tầm được
nhiều tư liệu, nghiên cứu và đánh giá về Nguyễn Văn Tường và kết luận:
Nguyễn Văn Tường là người thực tâm yêu nước.
Giáo sư Trần Văn Giàu cũng đã từ bỏ ý kiến đánh giá trước đây của
mình và thừa nhận Nguyễn Văn Tường là đại quan yêu nước dưới triều
Nguyễn. Tuy nhiên vấn đề vẫn còn chưa lí giải được là việc
Nguyễn Văn Tường rời bỏ Tôn Thất Thuyết để tạm thời (*)cộng tác với
Pháp sau sự kiện 05. 7. 1885. Hội thảo thứ hai do Trung tâm Khoa học xã hội
và nhân văn Huế – Viện Đại học Huế và Hội Khoa học lịch sử tỉnh
Thừa Thiên – Huế tổ chức ngày 02. 7. 2002 tại Huế. Thành công lớn nhất
của Hội thảo là đã hình thành một nhóm sưu tầm tư liệu ở trong và
ngoài nước về Nguyễn Văn Tường một cách toàn diện. Cũng trên cơ sở
có tư liệu mới nên việc đánh giá về Nguyễn Văn Tường đầy
đủ, khách quan và chính xác hơn. Hội thảo lần này tiếp tục giới
thiệu những tư liệu được sưu tầm tại Pháp và Tahiti do hậu duệ đời
thứ năm và sáu (**) của cụ Nguyễn Văn Tường là Nguyễn Thị Ngọc Oanh
và con gái là Trần Nguyễn Từ Vân thực hiện. Trong đó có nhiều tư liệu
khai thác tại các trung tâm lưu trữ hồ sơ của Bộ Ngoại giao ( P.
C. (Phó
Tổng biên tập Nguyễn Thị Phương Chi)
(*) Nbs. xin mạn phép nhấn mạnh (in đậm và
in nghiêng). (**) Nếu tính các thế hệ từ đời con trở
xuống, chính xác là: hậu duệ thế
hệ thứ tư và thứ năm.
Ngày
01. 11. 2003, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đã tổ chức cuộc sinh hoạt
khoa học nhằm thông báo và trao đổi xung quanh những đánh giá và tư liệu
mới về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường. Cuộc họp này là sự kế
tục các cuộc hội thảo về “Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế và
Nguyễn
Văn Tường” do Trường Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20. 06. 1996, và cuộc hội thảo về
“Nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường” do Trung tâm Khoa học xã hội
& nhân văn Huế và Hội Khoa học lịch
sử Thừa Thiên – Huế tổ chức ngày 02. 7. 2002. Đây là vấn đề mà giới
sử học đang quan tâm, cũng như các cuộc toạ đàm đánh giá lại các
nhân vật Lê Văn Duyệt, Phan Thanh Giản do Hội Khoa học lịch sử Việt Nguyễn
Văn Tường là một trong những đại thần dưới triều Tự Đức. Sau khi Tự
Đức băng hà, ông cùng Tôn Thất Thuyết làm phụ chính đại thần, lãnh
đạo phe chủ
chiến phế lập các vua Nguyễn để thực hiện mục tiêu chống Pháp.
Nguyễn Văn Tường là người có nhiều mưu lược chống Pháp, nhất là
trên mặt trận ngoại giao. Nhưng đến sự kiện tấn công quân Pháp đêm
04. 7. 1885 do chủ mưu của Tôn Thất Thuyết trong một tình thế bức bách
dù biết rằng sẽ thất bại, Tôn Thất Thuyết đã không bàn với Nguyễn
Văn Tường và không xin ý kiến vua Hàm Nghi (*). Trước
tình thế đó, Nguyễn Văn Tường tìm cách đưa vua Hàm Nghi và tam cung lánh
nạn để chờ điều đình với Pháp. Nhưng Tôn Thất Thuyết đã kịp thời
đưa vua và tam cung ra Quảng Trị. Theo Đại Nam thực lục và theo tài liệu
dân gian Hạnh Thục ca (*a) thì Nguyễn Văn Tường đã vâng lệnh thái hậu
Từ Dũ ở lại để điều đình với Pháp, đó là sứ
mệnh cao cả và nguy hiểm chứ ông không phải là người ở lại để đầu
thú (*b). Nhưng sau sự kiện thất thủ kinh đô,
Nguyễn Văn Tường rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan và nằm trong lưới
bẫy thực dân. Ông đã trở thành mục tiêu công kích thậm tệ của nhiều
thế lực đang thắng thế ở kinh đô, không những bị triều đình Đồng
Khánh lên án mà còn bị dư luận xuyên tạc gây nên nhiều ngộ nhận đối
với các thế hệ sau. Theo
các tài liệu mới sưu tầm được, thì trong hai tháng ở Huế, Nguyễn Văn
Tường là thân phận tùø binh của Pháp. Tướng De Courcy, tổng chỉ huy quân
Pháp ở Bắc Kỳ, đã lợi dụng danh nghĩa phụ chính của Nguyễn Văn Tường
để thực hiện ý đồ chinh phục, như viết thư kêu gọi vua Hàm Nghi và
tam cung trở lại Huế; có tài liệu cho biết Nguyễn Văn Tường vẫn tiếp tục liên lạc với quân Cần
vương và bị De Courcy phát giác [nbs. iđ. & in.]. Điều đó cho thấy
Nguyễn Văn Tường không làm tay sai cho Pháp mà trước sau vẫn bị chúng
cho là đối nghịch. Kết cục là triều đình Đồng Khánh đã kết án ông
và đày ra Côn Đảo, sau đó thực dân Pháp thấy không yên tâm nên đã đày
ông biệt xứ sang đảo Nếu
như Quốc sử quán triều Nguyễn không đưa Nguyễn Văn Tường và nhiều
nhà yêu nước khác vào bộ Liệt truyện, thì giới sử học ngày nay có
trách nhiệm làm sáng tỏ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Văn Tường,
để đặt ông vào đúng vị trí một nhân vật có tầm vóc trong lịch sử
dân tộc cuối thế kỉ XIX [nbs. iđ.
& in.]. Sai
lầm của Nguyễn Văn Tường là tin vào việc thương thuyết để tìm một
lối thoát cho đất nước, khi mà cuộc đấu tranh vũ trang đã thất bại;
chủ quyền không còn, thì ông trở thành mục tiêu để kẻ thù lợi dụng
và loại trừ. Thực dân Pháp đã lợi dụng ông để ổn định tình thế
sau biến động ở kinh đô, khi vua và triều thần không còn. Chính vì sự
lợi dụng này mà Nguyễn Văn Tường bị coi như kẻ tiếp tay cho chính
sách cai trị của Pháp sau biến cố ở kinh đô. Đó cũng là một lầm lẫn
đáng tiếc của ông (*c). Nhưng
không vì thế mà ta có thể nghi ngờ lòng yêu nước của ông. Thực dân
Pháp và triều đình Đồng Khánh luôn xem ông là kẻ thù, xếp ông vào
cùng danh sách những người yêu nước chống Pháp hàng đầu thời đó
[nbs. iđ. & in.] như Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, Tôn Thất Đính,
Phạm Thận Duật (*d)… Qua cuộc hội thảo năm 1996 tại Tp.
Hồ
Chí Minh, Gs. Trần Văn Giàu cũng đã từ bỏ ý kiến trước
đây
của
mình và thừa nhận Nguyễn Văn Tường là một trong
những
đại
quan yêu nước dưới triều Nguyễn. Việc
công bố mới đây một số tài liệu lưu trữ của Pháp (hồ sơ CAOM. …,
CAOM. … (*e) (1)) và những cuộc khảo sát ở nhà tù Tahiti, do hậu duệ
Nguyễn Văn Tường thực hiện ở nước ngoài, đã giúp cho các nhà sử học
có thêm cơ sở để đánh giá lại nhiều điểm oan khuất trong cuộc đời
của Nguyễn Văn Tường, nhất là hai tháng cuối cùng ở Huế. Với
sự chia sẻ đối với thế hệ Nguyễn Văn Tường – một thế hệ những
người có tâm với đất nước nhưng không tìm ra con đường cứu nước
– chúng ta càng hiểu thêm những bi kịch mà thế hệ đó phải trải qua.
Trong thời gian tới, nhận thức về Nguyễn Văn Tường và thời đại của
ông còn được tiếp tục nghiên cứu thêm nữa, và sự phong phú, chính
xác của những nguồn tư liệu sẽ còn được khai thác, củng cố thêm niềm
tin của chúng ta đối với những kết luận đã được nêu lên qua các cuộc
hội thảo gần đây. Một
trong những tư liệu được công bố gần đây có nhắc đến lời ai điếu
khi đón nhận di hài Nguyễn Văn Tường về với Tổ quốc. Bài thơ (*g) viếng
ấy có thể là của cụ Đào Tấn, gửi gắm một trách nhiệm rất lớn
cho chúng ta, những người viết lịch sử: Quốc
kế thị phi lân sử định Thiên
phương sinh tử nhạn thư điêu ((*)). Cái
chết của những thế hệ đi trước để lại cho chúng ta một di sản, nhưng
đồng thời cũng trao trách nhiệm để chúng ta kế thừa. Với cách đặt vấn
đề và suy như vậy, những cuộc hội thảo vừa qua đã đi được một
bước quan trọng, nhưng chưa phải là bước đi cuối cùng, vì sẽ còn nhiều
cuộc trao đổi nữa đề cập đến thời đại bi kịch của Nguyễn Văn
Tường mà chúng ta có thể làm sáng tỏ thêm nhiều nhân vật lịch sử
khác. Tạp
chí Xưa & Nay (Cơ
quan của Hội KHLS. VN.)
(*)
Xin vui lòng xem: Gs. Bửu Kế, bài “Toà Khâm sứ Pháp”,
trong CHUYỆN TRIỀU NGUYỄN, Nxb. Thuận Hóa, 1990, tr. 78
– 101; Trần Xuân An, “Nguyễn Văn Tường
với nhiệm vụ lịch sử sau cuộc kinh đô quật khởi, 05. 7. 1885”, Hội
thảo khoa học: Nhân vật lịch sử
Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) – Các báo cáo khoa học, Trung tâm
Khoa học xã hội & nhân văn Huế – Viện Đại học Huế, Hội Khoa học
lịch sử Thừa Thiên – Huế ấn hành, Huế – 02. 7. 2002, tr. 59 – 83.
Tháng 8. 2003 (HB.3), tự nhuận sắc; in lại trong sách khác. Một đoạn
ĐNTL. CB., cần lưu ý: “Từ điều ước tái định đã được phân minh, KHIẾN NƯỚC
PHÁP TRƯỚC TỰ BẠI HOÀ GÂY BIẾN, thì phàm ai ở đất vua cũng đều thù
ghét [giặc Pháp – ct.], ai bảo là không nên. Không gì bằng CUỘC NGHĨA CỬ
ĐÊM 22 THÁNG 5 NĂM NAY [04 – 05.7.1885 – ct.]…” (Đại (*a)
Hạnh Thục ca là tác phẩm của Lễ tần Nguyễn Nhược Thị Bích (vợ
của Tự Đức; sau khi Tự Đức băng hà, đảm đương chức năng thư kí
riêng cho bà Từ Dũ để viết các bản sắc dụ…). Tác phẩm này đã ít
nhiều được lưu truyền trong dân gian. (*b)
Nbs. mạn phép được in đậm và in nghiêng để nhấn mạnh. Viết tắt:
iđ. & in.. (*c)
Xin vui lòng xem: Trần Xuân An, “Nguyễn Văn Tường với
nhiệm vụ lịch sử sau cuộc kinh đô quật khởi, 05. 7. 1885”, Hội thảo
khoa học: Nhân vật
lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) – Các báo cáo khoa học, Trung
tâm Khoa học xã hội & nhân văn Huế – Viện Đại học Huế, Hội Khoa
học lịch sử Thừa Thiên – Huế ấn hành, Huế – 02.7.2002, tr. 59 – 83.
Tháng 8.2003 (HB.3), tự nhuận sắc; in lại ở sách khác… Đặc biệt là tiểu mục: 3.b. Nhiệm vụ lịch
sử với lập trường kiên định, thái độ
chính trị “nhất dạng”; Sự ngộ nhận, xuyên tạc; Thực dân pháp thao
túng trong sự nhân danh triều đình; Nỗi khổ tâm của Nguyễn Văn Tường. (*d)
Đình thần, nói theo cách nói của Trần Trọng Kim, “nhiều
người đã biết theo chính sách bảo hộ cho nên mọi việc trong Triều đều
được yên ổn”. Đình thần
ấy cùng Tôn nhân phủ kết án (!): “Tôn nhân phủ và đình thần dâng sớ
tâu bày tội trạng của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, xin tước
hết quan tước và tịch thu gia sản; tham tri Trương Văn Đễ đã quá cố,
và chưởng vệ Trần Xuân Soạn, đều là bè đảng làm loạn, cũng tước
cả quan chức. Trong bọn ấy, thì Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, xin do
quan địa phương xét bắt bằng được và chém ngay, để tỏ rõ hiến
pháp trong nước. Vua nghe theo” (Đại (*e)
CAOM. Paris (Centre: Archives d’Outre-mer, dépôt de Paris [:Trung tâm Lưu
trữ [Bộ] Hải ngoại, kho đặt tại (*g)
Câu đối song thất. ((*))
Chú thích của Tạp chí Xưa & Nay:
Đào Tấn cũng
là một đại thần triều Nguyễn, được Nguyễn Văn Tường gợi ý về hưu
sớm lúc tuổi 40, để chuẩn bị phong trào chống Pháp ở các tỉnh Nam
Trung Kỳ.
(1)
Xin xem thêm: Lời Toà soạn giới thiệu bài viết của Từ Vân (con gái của
bà Nguyễn Thị Ngọc Oanh – bà Oanh là hậu duệ đời thứ tư của cụ
Nguyễn Văn Tường). Bài viết ấy được đăng cùng số tạp chí Xưa &
Nay ghi trên, tr. 10 – 12. Trong đó, có đoạn khẳng định rõ việc giám định
về tính xác thực của tư liệu sưu tầm được: “Những chuyến đi dài
ngày đến những nơi xa xôi trên trái đất,
cuối cùng đã giúp hai người tìm được trong đống hồ sơ bị lãng quên
những tài liệu chân xác liên quan đến Nguyễn Văn Tường”. Về bài viết
của Từ Vân, có đoạn thuật lại việc tìm được các tư liệu cực
kì quan trọng: “Tim tôi càng đập mạnh
khi cầm trong tay tờ điện tín cũ rích mang chữ kí kiêu ngạo của tướng
De Courcy đã hơn 100 năm qua, ra lệnh lưu
đày Nguyễn Văn Tường ra Côn Đảo, rồi đưa đến Tahiti. Giờ đây, 115 năm
sau, cháu gái sáu đời có dịp chứng kiến. Rồi
một sự tình cờ khác bỗng đến trước mắt tôi, một bằng chứng sống
động chứa đựng lời buộc tội để kết án Nguyễn Văn Tường chống lại
người Pháp: “Văn kiện dùng để
nghiên cứu những giai đoạn về vấn đề Bắc Kỳ: Sự nổi dậy”, đó
là do Tổng Giám mục Puginier soạn ra.
Cái bằng chứng quan trọng này đã làm hai hàng nước mắt của tôi phải
chảy ra. Tôi vội gọi điện thoại báo cha mẹ tôi những tin mừng của
ngày đầu khám phá” (bài đã dẫn, tr. 11). |
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
