Nguyen dac Xuan - Le thanh Khoi giua hai nen van hoa

Giáo sư Lê Thành Khôi - người dẫn đường qua lại
giữa các nền văn hoá Việt Nam và thế giới

Từ nửa thế kỷ qua, giới nghiên cứu sử học Việt Nam đã được tham khảo sách Le Việt-Nam, Histoire et Civilisation (1) (Việt Nam, lịch sử và văn hoá, Paris, Ed.de Minuit,1955, dày 450 tr, khổ 18x26) và sách Histoire du Viet-Nam des origines à 1858 (Paris, Ed. Sud-Est Asie, 1982) của GS Lê Thành Khôi (sinh năm 1923 tại Hà Nội). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, thế giới biết được lịch sử Việt Nam một cách đầy đủ là nhờ hai cuốn sách nầy. Vì thế, nhắc đến tên tuổi GS Lê Thành Khôi (GS LTK) người ta nghĩ ngay đến một sử gia Việt Nam viết sử Việt bằng Pháp ngữ. Nhưng không chỉ có thế, GS LTK còn là cố vấn của UNESCO, là Giáo sư danh dự tại Đại học Sorbonne Paris về hai môn học Giáo dục so sánh, Giáo dục và phát triển, là tác giả của 40 công trình viết riêng và viết chung về văn minh, văn hoá, văn học nghệ thuật Việt Nam và thế giới. Hai trong 40 công trình ấy đang được thế giới quan tâm là Education et Civilisations (Giáo dục và các nền văn hoá, do UNESCO bảo trợ, Paris 1995,2001, 2 tập, 1.438 tr.) và Voyage dans les cultures du Vietnam (Hành trình vào các nền văn hoá của Việt Nam, Paris 2001, 224 tr.).

Công trình Hành trình vào các nền văn hoá của Việt Nam được minh hoạ bởi 140 bức ảnh quý đã thu hút được sự chú ý của người đọc phương Tây trong mấy năm qua. Hành trình trải qua 5 chặng đường hết sức kỳ thú: Chặng 1: “Đất và nước” Việt Nam; chặng 2: “Các sắc dân và các vùng miền”; chặng 3: “Con người, gia đình và xã hội”; chặng 4: “Tiếng Việt, văn học viết của người Việt, văn học truyền miệng của các dân tộc ít người”; chặng 5 (cuối cùng): “Một nghệ thuật sống nghèo” nhưng cao quý.

Cuốn sách mới vừa ra đời của GS LTK mang tựa đề Quelques pas au sud des nuages (Nxb Les Indes savantes, Paris 2005) - Đi về phía nam những đám mây- tức Vân Nam (Trung Quốc). Cuốn sách giới thiệu một vùng đất cổ nổi tiếng, có nhiều gắn bó với lịch sử văn minh văn hoá Việt Nam nhưng chưa có nhiều công trình tìm hiểu một cách tường tận.

Trong chuyến sang Pháp nầy, chúng tôi (đoàn Trung tâm nghiên cứu quốc học do GS Mai Quốc Liên dẫn đầu) may mắn được làm việc với GS LTK nhiều lần và được biết Giáo sư vừa hoàn thành công trình Histoire de la Littérature du Vietnam (Lịch sử văn học Việt Nam), dày 750 trang. Sách đã được một nhà xuất bản Pháp ký hợp đồng in và sẽ cho ra đời trong thời gian tới. Lịch sử văn học Việt Nam (LSVHVN) là một đề tài đang được Nhà nước Việt Nam đầu tư nhiều tỷ đồng cho các nhà nghiên cứu biên soạn. các nhà nghiên cứu trong nước đang cần các ý kiến về phân kỳ lịch sử văn học của các nhà nghiên cứu ở nước ngoài để tham khảo. Vì thế không thể chờ Histoire de la Littérature du Vietnam của GS LTK ra đời rồi mới tham khảo được, Trung tâm nghiên cứu quốc học thực hiện ngay một cuốn phim về đề tài nầy để phổ biến rộng rãi trong nước ngay trong thời gian trước mắt. Qua cuốn phim, GS LTK đã trao đổi với chúng tôi về các vấn đề: Trong LSVHVN có thời kỳ trung đại không ? Vì sao lấy năm 1865 làm một cái mốc lịch sử văn học ? Chỗ đứng của các cây bút sáng tác văn học bằng tiếng nước ngoài ở đâu ? Có không một dòng văn học Việt Nam ở nước ngoài sau năm 1975 ? .v.v.

Ngồi làm việc với GS LTK giữa một gian phòng rộng tại số 15 đường Georges Pitard, quận 15 Paris, vây kín bởi những tượng cổ và các tủ kính đầy ắp cổ vật, chúng tôi nhớ lại cách đây trên mươi năm, GS LTK và gia đình có ý định hiến tặng bộ sưu tập tranh (peintures), đồ gốm (céramiques), tượng (sculptures) của Việt Nam và thế giới (Âu, Á, Phi, Mỹ La Tinh) cho dân chúng Việt Nam, nên hỏi Giáo sư có còn giữ ý định đó nữa không. GS LTK cho biết ông vẫn giữ ý định đó và cảm thấy cần phải thực hiện sớm vì năm nay ông đã ngoài 82 - quá cái tuổi cổ lai hy khá lâu rồi.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, bộ sưu tập của GS LTK có đến 17 loại (vũ khí, đồ trang sức, đồ gốm, tranh, tượng, đồ ngọc, đồ đá, đồ đồng, tiền cổ, ấn triện v.v.) với 588 đơn vị, nhiều thứ có niên đại thời Lý, Trần, Nguyễn, Tống, Minh Thanh. Muốn gìn giữ và giới thiệu bộ sưu tập vô giá nầy với dân chúng trong và ngoài nước Việt Nam cần phải có một Bảo tàng nhỏ tại Hà Nội, được quản lý bởi những luật lệ chặt chẽ của nhà nước Việt Nam. Những điều kiện “cần” nầy chưa có từ phía Việt Nam nên việc hiến tặng của Giáo sư chưa trở thành hiện thực. Nhớ lại chuyện trong nước chậm có chủ trương nên đã bỏ lỡ mất cơ hội có được một tủ sách tài liệu cổ vô cùng quý hiếm của GS Hoàng Xuân Hãn, GS LTK rất tiếc; đồng thời ông cũng chứng kiến được việc bà Điềm Phùng Thị trước đây và Giáo sư Trần văn Khê hiện nay đã thành công trong việc đưa “tài sản” về với dân với nước nên ông cũng hy vọng rồi sẽ đến phiên ông.

GS LTK tuy đã ngoài tuổi “xưa nay hiếm” thế mà ông vẫn ngày đêm miệt mài làm việc. Công trình Histoire de la Littérature du Vietnam (LSVHVN) chưa in xong mà trên bàn làm việc của ông bản thảo công trình Histoire des arts du Vietnam (Lịch sử các nền mỹ thuật của Việt Nam) dày cộm cũng sắp sửa hoàn thành. Dù viết sử hay viết bút ký về các nền văn hoá Việt Nam và thế giới, GS LTK luôn sử dụng một bút pháp “mẫu mực về sự giản dị và trong sáng” nên những người có vốn Pháp văn hạn chế vẫn có thể đọc và hiểu được.

Những người ở nước ngoài có dịp tìm hiểu trên 40 công trình lịch sử văn hoá nghệ thuật viết chung và viết riêng của GS LTK đều có nhận định: Giáo sư Lê Thành Khôi là người dẫn đường qua lại giữa các nền văn hoá Việt Nam và thế giới, là một trong những nhà văn hoá Việt Nam có nhiều công trình về lịch sử văn học nghệ thuật giáo dục sáng giá đóng góp với nhân loại. Chỉ tiếc những công trình đó chưa được chuyển ngữ và phổ biến rộng rãi ở quê nhà Việt Nam.

Paris, 6.2005
Nguyễn Đắc Xuân

Chú thích:

(1): Theo GS LTK từ Civilisation hiểu là văn hoá chứ không phải văn minh. NĐX