Nguyen Dac Xuan -Pham Duy

hoi ngo Pham Duy Hình do tác giả cung cấp - trái : nhà văn NđX, giữa: nhạc sĩ PD, phải: (xin lỗi, một người đẹp chúng tôi không biết tên!)








Tản mạn với nhạc sĩ Phạm Duy
“Đã về, đã đến, bây giờ, ở đây” (*)

Nguyễn Đắc Xuân

Tôi đang chuẩn bị tổ chức lễ sinh nhật lần thứ 69 (15.7. 2005) của mình thì được điện thoại của nhạc sĩ Phạm Duy từ TP HCM gọi ra báo cho biết ngày 14.7.2005 anh sẽ ra Huế dự Festival làng nghề xứ Huế. Đó là một tin vui bất ngờ và tôi nghĩ ngay đến chuyện sẽ mời anh dự sinh nhật của tôi giống như năm tôi lên 50 tuổi ta (1986) tổ chức sinh nhật tại vườn An Hiên của bà Nguyễn Đình Chi với sự có mặt của nhà thơ Chế Lan Viên, nhà thơ Thanh Tịnh, nhạc sư Nguyễn Hữu Ba, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, nhà văn Tô Nhuận Vỹ. Một ý nghĩ vụt thoáng qua trong đầu tôi: “Thế thì vui quá, em sẽ mời anh dự sinh nhật của em.” Ý chưa kịp chuyển thành lời thì ở đầu dây bên kia anh Phạm Duy nói tiếp : “Anh sẽ ra Huế và ở nhà em để chơi với em !” Tôi vui quá phải kêu lên : “Thế thì em sắp có một món quà sinh nhật rất tuyệt vời rồi. Vui quá !”.

Chiều ngày 14.7 gia đình tôi hân hạnh được đón nhạc sĩ Phạm Duy - người nhạc sĩ lớn mà tôi yêu và đã “khóc cười” theo anh hơn bốn chục năm qua. Món quà mà anh mang ra Huế là bài viết Chàng Văn hiện về cùng “tình nhân âm nhạc”. Đây là bài báo đầu tiên anh viết ở Việt Nam và đăng trên báo Việt Nam (trang Văn Nghệ báo Thể Thao TP HCM, số 155 ra ngày 14.7.2005) sau 30 năm anh sống ở bên kia địa cầu. Bài báo anh khen nhạc Văn Cao và tài tổ chức và biểu diễn tuyệt vời của ca sĩ Ánh Tuyết. Bài viết rất hay nhưng tôi không ngạc nhiên vì đó là “nghề của chàng”. Nhưng riêng đoạn cuối tôi đọc và xúc động đến nghẹn ngào. Tôi có cảm tưởng như anh đang đứng trước bàn thờ tác giả Quốc ca Việt Nam, và khấn: “Này chàng Văn, ở dưới mộ chàng hãy cất lên vài tiếng cười vui với tôi, vì chàng và tôi bây giờ đã có chung một đối tượng để phục vụ. Đó là dân tộc Việt Nam, không còn là dân nhược tiểu như xưa nữa, mà là dân một nước lớn với dân số 82 triệu…” người. Anh không nhắc lại quá khứ mà chỉ nhấn mạnh đến hai chữ “bây giờ” và toát lên một niềm tự hào dân tộc mà trưóc kia vì hoàn cảnh anh chưa ý thức được. Anh khấn với Văn Cao mà cũng có nghĩa là khấn với những đồng chí đồng đội kẻ còn người mất của anh nửa thế kỷ trước. Tôi hiểu đây là một lời thề - lời thề của một “nghệ sĩ đại thụ”. Cũng có thể đây là một lời cam kết với quốc gia dân tộc của một người thấy mình có trách nhiệm lớn.

Sáng 15.7.2005, Lưu Trọng Văn gọi ra báo cho biết báo Thanh Niên đưa tin “Được phép biểu diễn và phổ biến một số ca phúc tại Việt Nam, nhạc sĩ Phạm Duy: Tôi rất mừng và làm sao nói cho hết niềm vui !”, dư luận trong giới người yêu nhạc Phạm Duy ở TP HCM đang “sốt” lên, họ tranh nhau để được hát nhạc Phạm Duy trước công chúng. Cú điện thoại của Văn réo gọi vào lúc anh Phạm Duy và tôi đang đến thăm nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường. Nhạc sĩ Phạm Duy báo cho anh Tường biết : “Ngày 25 tháng 7 nầy tôi sẽ ra Hà Nội để chính thức được nhận Giấy xác nhận đăng ký công dân Việt Nam và Giấy phép được phổ biến một số nhạc phẩm của tôi tại Việt Nam”. Anh Tường cho đây là món quà quý anh được nhận hôm nay 15.7.2005 (đúng bảy năm 1 tháng sau ngày anh Tường ngã bệnh). Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ rất thích nhạc Phạm Duy, chị loay hoay đi tìm mở một hộp trà mới để uống mừng cái tin mà chị đã chờ đợi từ lâu. Theo tôi - anh Phạm Duy, nói theo ngôn ngữ của Thiền sư Thích Nhất Hạnh - “đã về, đã đến, bây giờ, ở đây”. Anh đã có mặt trong đời sống âm nhạc Việt Nam thời “hậu” Nghị quyết ba sáu. Vui quá đi thôi.

Tự nhiên lúc ấy tôi nhớ đến “anh Tố Hữu” ba mươi năm trước. Tháng 5.1975 “Anh Tố Hữu” dặn tôi vào Sài Gòn tìm gặp Phạm Duy và Trịnh Công Sơn và nói với các anh :

-“ Đất nước giải phóng rồi, các anh Phạm Duy, Trịnh Công Sơn hãy cứ ở đó chứ đừng đi đâu cả. Anh Phạm Duy tiếp tục sáng tác đi. Lấy khúc đầu (kháng chiến) nối với khúc đuôi (hoà bình), để khúc giữa qua một bên !”

Tôi vào Sài Gòn thì anh Phạm Duy đã đi rồi, còn Trịnh Công Sơn - đang mừng ngày “Nối Vòng Tay Lớn” giữa “Huế Sài Gòn Hà Nội” thì còn đi đâu nữa. Không truyền đạt được với ai lời dặn của “anh Tố Hữu” nên tôi phải giữ trong lòng. Mãi đến tháng 7 năm 1986 nhân sinh nhật của tôi ở Vườn An Hiên, tôi kể chuyện “Anh Tố Hữu” dặn tôi với các anh trong bàn tiệc. Anh Chế Lan Viên cho biết “anh Tố Hữu” cũng đã nói với Giáo sư Trần Văn Khê như thế nhưng không rõ Giáo sư Trần đã nói lại với Phạm Duy hay chưa (!) Sau buổi gặp mặt ở vườn An Hiên, anh Chế Lan Viên ngồi tại nhà khách 2 Lê Lợi Huế viết bài “Lá Rụng Về Cội” và đăng vào tạp chí Sông Hương (số 21/ tháng 9 và 10/1986, tr.5). Năm 2000 tôi cùng với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, ca sĩ Ánh Tuyết đến thăm anh Phạm Duy tại Khách sạn Continental TP HCM, tôi kể lại lời “anh Tố Hữu” dặn tôi năm 1975. Anh Phạm Duy cho biết anh đã đọc được ý kiến đó qua bài viết của Chế Lan Viên. Đầu sau (2001), nhân Hội thảo Bản sắc dân tộc trong văn học nghệ thuật Việt Nam do Trung tâm Nghiên cứu Quốc học tổ chức tại Hội trường Thống Nhất TP HCM, tôi được gặp “anh Tố Hữu” (một trong các chủ toạ đoàn cuộc hội thảo). Trong giờ giải lao tôi tranh thủ “báo cáo” với “anh”.

-“ Thưa anh, cách đây hai mươi sáu năm, anh có bảo em vào Sài Gòn nói với nhạc sĩ Phạm Duy ý kiến của anh….nhưng cho mãi đến đầu năm 2000 em mới có dịp báo lại ý kiến đó với nhạc sĩ Phạm Duy !”

Ông Tố Hữu hấp háy mắt cười vui vẻ:

-“ À hả ! Năm ngoái (tức 2000) Phạm Duy về Hà Nội có đến thăm mình. Nếu Phạm Duy có về lại thì anh em nên tạo điều kiện cho anh ta thâm nhập thực tế để anh sáng tác tiếp. Phạm Duy là một người rất có tài…!”

Nhận định của “anh Tố Hữu” về nhạc sĩ Phạm Duy tôi đã ghi lại trong một hồi ký ngắn mang tựa đề “Anh Tố Hữu” đăng báo Văn Nghệ lúc “anh Tố Hữu” còn tại thế và sau đó in lại trên tạp chí Sông Hương (số 167, tháng 01-2003, tr. 5-9) và - Sách Tố Hữu Sống Mãi Trong Lòng Nhân Dân Và Đất Nước, (Nxb Văn Học, TTNCQH, HN, tháng 3/2003, tr.122-129). Hôm nay tôi nhớ “anh Tố Hữu” và nghĩ rằng ở cõi vĩnh hằng “anh Tố Hữu” cũng đang mỉm cười vui đón nhạc sĩ Phạm Duy trở lại làm công dân Việt Nam và thực hiện cái “phần cuối cuộc đời” làm âm nhạc phục vụ đồng bào Việt Nam mà anh đã nhắm đến từ ba mươi năm trước.

Sáng 16.7.2005, anh Phạm Duy thức dậy từ lúc 4 giờ. Anh mở đèn và mở hết các cửa trên Gác Thọ Lộc để đón gió sông Hương ban sớm. Anh ngồi bệt xuống sàn nhà, tựa lưng vào thành cửa ngồi đọc tư liệu về anh lấy xuống từ Internet. Đèn sáng thức tôi dậy. Tôi nấu nước pha trà rồi hai anh em ngồi uống nước nói chuyện. Anh tránh những câu chuyện cũ dù là chuyện “buồn ít hơn vui”. Anh đã 85 tuổi, không còn thì giờ để nói những chuyện đã thuộc về lịch sử nữa. Anh tránh gặp những người muốn gặp anh để nhắc lại chuyện cũ. Điều anh quan tâm hàng đầu là phải làm gì để xứng đáng với dân tộc Việt 83 triệu người và sắp vào WTO. Việt Nam không còn là nước nhược tiểu, âm nhạc Việt Nam phải vươn lên ngang tầm với dân tộc. Anh say sưa với những ý tưởng mới sẽ thực hiện trong tương lai. Tôi có cảm tưởng anh như một chàng sinh viên vừa tốt nghiệp với bằng đỏ và có ngay việc làm vừa ý.

Hai anh em nói chuyện quên mất chuyện điểm tâm thì có người đem đến tặng tờ Tuổi Trẻ ngày 16.7.2005. Vừa nghe chuyện tôi vừa giở đọc báo. Bổng mắt tôi dán vào cái tin ở trang giữa “Sẽ phổ biến trước mắt trên 10 ca khúc của nhạc sĩ Phạm Duy”. Cái tin báo Tuổi Trẻ viết cụ thể tên những bài hát sắp được cấp phép hát. Tôi nín thở đọc hối hả và một niềm vui oà đến với cái tít bài Tình Ca. Tôi thốt lên “ Ôi chao, có bài hát của em đây rồi !”. Anh Phạm Duy có vẽ khó hiểu, “sao lại bài hát của em ?’. Tôi kể lại một chuyện cũ mà tôi đã kể với anh nhiều lần.

Năm 1955, tôi học lớp Đệ thất trường Tây Hồ ở Đà Nẵng. Nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ dạy cho tôi hát bài Tình Ca của Phạm Duy. Thầy Mỹ bảo rằng đây là một bài hát về tình tự dân tộc hay nhất trong lịch sử âm nhạc Việt Nam. Mới đây gặp lại thầy Mỹ ở Khánh Hội (Quận 8, TP HCM) , ông vẫn nói thế. Bài hát có 3 lời. Lời một “yêu tiếng nói”, lời hai “yêu đất nước” và lời ba “yêu con người”. Tiếng nói đọng lại thành ca dao, thành truyện Kiều; đất nước có lịch sử mở nước vào tận Cà Mâu, có ba con sông tiêu biểu cho cái đầu (sông Hồng trí tuệ), trái tim (sông Hương) và cái dạ dày (sông Cửu Long); Yêu người Việt Nam tiêu biểu là bác nông phu với bà mẹ quê và em bé chăn trâu mặc áo nâu sồng, và những anh hùng trong lịch sử. Tất cả những tinh túy tiêu biểu nhất của dân tộc Việt được chuyển tải trong một giai điệu trong sáng đượm màu dân ca tuyệt đẹp. Tôi không có khiếu hát nên thường xem ba lời nhạc Tình Ca như ba bài thơ, và tôi đã ngâm nga theo từng bước đường đời đúng nửa thế kỷ qua. Tình nước trong Tình Ca của Phạm Duy đã ngấm vào từng tế bào tim gan hồn vía của tôi. Những lần xuống đường tranh đấu bị dìm trong máu cũng như những năm kháng chiến gian khổ đói khát, ác liệt, mạng sống treo trên đầu sợi tóc tôi vẫn “Vững tin vào mộng đẹp ngày mai”. Và niềm tin đó đã trở thành hiện thực ba mươi năm qua, bây giờ và chắc chắn sẽ không sai vào “ngày mai”. Tôi muôn lần cám ơn tác giả của Tình Ca. Bài Tình Ca của Phạm Duy sắp được công diễn là món quà sinh nhật có ý nghĩa nhất đối với tôi trong năm 69 tuổi nầy.

Được món quà sinh nhật quý giá, tôi thích thú quá và trở nên bạo gan dám cất tiếng hát “Tôi yêu đất nước tôi ….” trước mặt nhạc sĩ Phạm Duy. Tôi hát đến câu “Làm sao chắp cánh chim ngàn / Nhìn Trung Nam Bắc kết hàng (à hàng) mến nhau !” thì dừng lại và tâm sự với anh:

- Hồi tranh đấu đô thị cũng như khi ra vùng kháng chiến, bọn em xem câu ca nầy là một khát vọng cháy bỏng và nhiều lúc nghĩ không bao giờ đạt được. Nhưng may sao sau tháng 5.1975, ước vọng thống nhất đất nước đã trở thành hiện thực. Ngày nay người ta có thể “chắp cánh” tàu bay phản lực, tàu hoả tốc hành qua ba miền Trung Nam Bắc và thấy được dân tộc đang “kết hàng mến nhau”.

Nhạc sĩ nói tiếp lời tôi với giọng rất vui:

- Trong đó có Thiền sư Thích Nhất Hạnh, ông Nguyễn Cao Kỳ và tôi.

Tôi buộc miệng nói rồi hát:

- Em không ngờ từ nửa thế kỷ trước anh đã chuẩn bị sẵn câu ca để cho bọn em hát chúc mừng anh ngày hôm nay:

-“ Vì yêu, yêu nước, yêu nòi/ Ngày Xuân tôi hát nên bài (ư bài) TÌNH CA !

Ruộng xanh tươi tốt quê nhà/ Lòng tôi đã nở như là (ừ là) đoá hoa !”

Nhạc sĩ Phạm Duy nói rất khẻ, rất êm ái:

- Lúc ấy tôi mới ba mươi ba tuổi.

Và tôi xin phép được nhận xét:

- Và, bây giờ, ở đây trước mắt em: anh vẫn là chàng trai 33 tuổi với một tương lai sắp nở hoa.

- Đúng thế ! - Phạm Duy.

Gác Thọ Lộc 20.7.2005

(*) Bài nầy đã được cắt bớt nhiều câu, nhiều đoạn đăng báo Thể Thao TP HCM, số 168, ngày thứ sau, 29.7.2005, tr.16