posted: 28.7.2005
VỀ TÁC PHẨM “PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN
NGUYỄN VĂN TƯỜNG” của tác giả Trần Xuân An và HỘI THẢO ....
Nhân đây chúng tôi chân thành cảm ơn nhà văn, nhà nghiên cứu Trần Xuân An
(TPHCM) - người đã cung cấp nhiều tư liệu, hệ thống hoá tư liệu ...
Nguồn: Thanhnien
online Nguoilaodong
online Saigongiaiphong
online … Bansacvietnam
online
Hội thảo khoa học về nhân
vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) được tổ chức vào ngày
02.7.2002 (nhằm ngày 22.5 âm lịch, Nhâm ngọ), tại hội trường Nhà khách số
5 Lê Lợi, thành phố Huế, để kỉ niệm 117 năm Cuộc Kinh đô quật khởi
và thất thủ (1885 – 2002), đồng thời đánh dấu một bước nghiên cứu,
nhận định nhân vật lịch sử chủ chiến, yêu nước từng đứng đầu
triều đình ấy. Chủ toạ cuộc hội thảo:
Ông Dương Trung Quốc, tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng
biên tập Tạp chí Xưa & Nay, TS. Đỗ Bang, chủ tịch Hội Khoa học lịch
sử Thừa Thiên – Huế, kiêm quyền giám đốc Trung tâm Khoa học xã hội
và nhân văn thuộc Viện Đại học Huế, ông Lê Văn Thuyên, tổng biên tập
Tạp chí Huế Xưa & Nay. Ông phó chủ tịch UBND. tỉnh
Thừa Thiên – Huế đã đến đọc diễn văn khai mạc, hiện diện suốt cuộc
hội thảo, và đã đọc diễn văn bế mạc. Ngoài ra, còn có các đại biểu
tỉnh Quảng Trị: Ông giám đốc Trung tâm Thông tin – Công nghệ Quảng Trị,
các ông chủ tịch, phó chủ tịch UBND. xã Triệu Phước, quê hương của
nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường… ; và một số hậu duệ của vị
phụ chính đại thần yêu nước này. Tham dự cuộc hội thảo,
ngoài các nhà nghiên cứu sử học, giảng viên đại học về khoa lịch sử
tên tuổi ở Huế, như các ông Nguyễn Đắc Xuân, Trần Đại Vinh…, với
sự có mặt của các phóng viên đài, báo, còn có TS. Đào Hùng (phó tổng
biên tập Tạp chí Xưa & Nay) từ Hà Nội vào, các nhà nghiên cứu Trần
Viết Ngạc, Nguyễn Nhã, và Trần Xuân An, từ Tp. HCM. ra. Sau mỗi bản tham luận, báo
cáo khoa học được trích đọc hoặc được phát biểu những điểm chính
yếu, cuộc hội thảo liền diễn ra một không khí tranh luận học thuật
sôi nổi trong tinh thần dân chủ. Đặc biệt, trong buổi chiều,
Ban Tổ chức đã dành một khoảng thời gian ngắn để bà Nguyễn Thị
Oanh, cô Trần Nguyễn Từ Vân trình bày trên màn ảnh phim đèn chiếu một
số văn bản gốc chụp lại được tại các Kho Lưu trữ Bộ Hải
ngoại, Bộ Thuộc địa Pháp. Trong số các tư liệu gốc của phía thực
dân Pháp, có những bức thư, bản báo cáo mật và tối mật, vốn đã được
viết tay với thủ bút của các tướng thực dân Courbet, Millot, De Courcy,
Lacascade…, một số trang báo nguyên bản như Saigonnaire, Journal officiel des
établissements français de L’Océanie, Avenir Tonkin… Màn phim đèn chiếu được
giăng cạnh tấm bảng đính những bức ảnh về căn nhà lưu đày, ngôi mộ
táng tạm thi hài Nguyễn Văn Tường, hiện vẫn còn tồn tại ở Ngoài ra, các tác giả còn tặng
biếu sách báo, trao đổi tư liệu cho nhau trong những phút giải lao. Trong
đó, có tập bản thảo, dạng sách, đã xếp chữ vi tính, gồm một số
bài nghiên cứu, phê bình sử học của Trần Xuân An (và phần phụ lục tư
liệu) (*), với luận đề phân tích, phê phán một vài trang đảo ngược sự
thật lịch sử về Nguyễn Văn Tường vì mục đích tuyên truyền trong Việt
Nam vong quốc sử – cuốn sách mà từ lâu giới nghiên cứu Trung Quốc đã
khẳng định là của Lương Khải Siêu (chứ không phải của Phan Bội
Châu!) và họ đã đưa vào Ẩm Băng Thất hợp tập, tuyển tập (**) của
nhà văn bảo hoàng, Đại Hán chủ nghĩa hạng nặng này. Cuối buổi chiều cùng
ngày, ông tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng biên tập Tạp
chí Xưa & Nay Dương Trung Quốc đã tổng kết cuộc hội thảo, và nhận
định chung nhất được khẳng định: Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) là
một nhân vật lịch sử lớn, có nhiều đóng góp trong việc bảo vệ độc
lập, chủ quyền đất nước ta ở giai đoạn đầu chống Pháp (1858 –
1885). Ông Dương Trung Quốc đã liệt kê các mức độ đánh giá khác nhau của
các nhà nghiên cứu nhưng tựu trung vẫn cùng kết luận chung nhất trong cuộc
hội thảo như đã khẳng định, đồng thời ông vẫn ghi nhận rõ sự tồn
tại hai loại ý kiến khác nhau: Sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi và thất thủ
05.7.1885, Nguyễn Văn Tường thực hiện kế hoạch “kẻ ở, người đi”
(đánh và đàm) hay đã sai lầm trong việc vừa thoả hiệp với Pháp vừa
đấu tranh với chúng để giành lại ít nhiều chủ quyền cho dân tộc và
vương triều Nguyễn. Theo ông, cuộc hội thảo khoa học đã đánh dấu một
bước tiến trong tiến trình nghiên cứu về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn
Tường, trên cơ sở các tư liệu được tìm kiếm, thẩm định ngày một
đầy đủ hơn. Ông Dương Trung Quốc còn thông báo, ông sẽ cho đăng bài tổng
kết hội thảo của ông trên tạp chí Xưa & Nay để rộng đường công
luận. Cuối cùng, ông Lê Văn Thuyên
cùng TS. Đỗ Bang, thay mặt Ban Tổ chức, cũng thông báo: Các bài nghiên cứu
– tham luận, báo cáo khoa học và các ý kiến thảo luận, bản tổng kết
hội thảo sẽ được tập hợp để xuất bản thành kỉ yếu. Khi Ban Tổ chức đã tuyên bố
bế mạc, trong hội trường vẫn còn những tiếng nói yêu cầu vận động,
thúc đẩy việc công bố trọn vẹn các nguồn tư liệu: Châu bản triều
Nguyễn, châu bản triều Thanh, tư liệu gốc của thực dân Pháp, của các
nước, các tổ chức có liên quan, như Tây Ban Nha, Anh, Đức, Xiêm, Lào…,
Hội Truyền giáo hải ngoại Paris …; tất cả các tư liệu gốc ấy phải
được giám định khoa học thực nghiệm. Ngày 03.7.2002, Hội Khoa học
lịch sử Thừa Thiên – Huế đã cử một số đại biểu ra viếng từ
đường họ Nguyễn Văn, mộ phần và đền thờ Kì Vĩ phụ chính đại thần
Nguyễn Văn Tường tại làng An Cư, xã Triệu Phước, tỉnh Quảng Trị. Tại
đền thờ, các đại biểu đã trang trọng treo lên lá cờ lưu niệm của Hội. PHAN HUYÊN ĐÌNH (11.7.2002). Nguồn:
http://www.bansacvietnam.com
(*) Đó là cuốn “Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886), ‘những
người trung nghĩa từ xưa, tưởng không hơn được’”. TXA. HỘI THẢO KHOA HỌC VỀ
NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886) Cuộc hội thảo về nhân vật
lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) đã được Trung tâm Khoa học xã
hội và nhân văn Huế, thuộc Đại học Huế và Hội Khoa học lịch sử tỉnh
Thừa Thiên – Huế, tổ chức tại thành phố Huế ngày 02.7.2002, đúng vào
ngày kỷ niệm cuộc tấn công quân Pháp của quân triều đình Huế, đưa
đến sự kiện thất thủ kinh đô ([23.5 Ất dậu – ct.], tính theo âm lịch),
05.7.1885. Đây chưa phải là lần đầu tiên, mà từ năm 1996, Trường Đại
học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã có một cuộc hội thảo về nhân
vật này, tuy đã đính chính được nhiều nhận định cũ, nhưng vẫn còn
những vấn đề chưa được giải đáp, để lại những tồn nghi. Với 16 tham luận được gửi
tới, hội thảo đã được tiếp cận với nhiều tài liệu mới, trong đó
có những tài liệu được sưu tầm từ các kho lưu trữ ở Pháp. Hội thảo
còn dành nhiều thời gian để thảo luận, chất vấn, tìm hiểu thêm về
những tài liệu mới, xác định những tài liệu được coi là ngụy tạo,
về những đánh giá thiên kiến, về những điều chưa rõ ràng trong hành xử
của Nguyễn Văn Tường, nhất là giai đoạn sau khi xảy ra sự kiện thất
thủ kinh đô. Tuy còn một số vấn đề cần tiếp tục trao đổi, nhưng hội
thảo cũng đã nhất trí nhận định rằng, Nguyễn Văn Tường là một vị
đại thần yêu nước thuộc phe chủ chiến, nhưng đường lối đấu tranh
của ông có khác với các nhân vật khác, do đó nẩy sinh ra mâu thuẫn
trong nội bộ phe chủ chiến, đồng thời cũng thể hiện sự bế tắc của
ông trong khi xử lý các tình huống lúc bấy giờ. Thực dân Pháp và triều
đình Đồng Khánh luôn coi ông là kẻ thù, chúng chỉ lợi dụng ông chứ
không hề có sự hợp tác. Đó là nguyên nhân đưa đến việc ông bị lưu
đày và cái chết đầy bi kịch của Nguyễn Văn Tường (**). Xưa & Nay sẽ
có tường thuật chi tiết về cuộc hội thảo này trong số báo sau (***).
Tạp chí Xưa & Nay, số 119 (167), tháng VII,
2002 (năm thứ chín), tr. 42. Nguồn:
http://www.bansacvietnam.com
(*) Đầu đề do chúng tôi
đặt (TXA.). (**) Bản thân chúng tôi
có tham dự suốt cuộc hội thảo này, nhưng không thấy có kết luận như
phóng viên (PV.) đã đưa tin: “ … nhưng
đường lối đấu tranh của ông có khác với các nhân vật khác, do đó nẩy
sinh ra mâu thuẫn trong nội bộ phe chủ chiến, đồng thời cũng thể hiện
sự bế tắc của ông trong khi xử lý các tình huống lúc bấy giờ. Thực
dân Pháp và triều đình Đồng Khánh luôn coi ông là kẻ thù, chúng chỉ lợi
dụng ông chứ không hề có sự hợp tác. Đó là nguyên nhân đưa đến việc
ông bị lưu đày và cái chết đầy bi kịch của Nguyễn Văn Tường”.
Nói rõ hơn, cuộc hội thảo chưa có một kết luận chung cụ thể với ý
tưởng sai lệch, cách diễn đạt phiến diện như vậy. Ông Dương Trung Quốc
chỉ liệt kê các ý kiến nhận định, khái quát sơ bộ (xin xem bản tin phía
trước), và thông báo trước là sẽ có một bài tổng kết hoặc tổng luận
đầy đủ trên báo Xưa & Nay, nhưng đến nay vẫn chưa được thấy! Tưởng
cũng nên nhắc lại, nhận định của chúng tôi về Tôn Thất Thuyết và
Nguyễn Văn Tường là, một người làm công việc quân binh, luôn luôn phải
cứng rắn, một người làm nhiệm vụ ngoại giao, phải cứng rắn trong vẻ
mềm dẻo; cả hai vị vẫn nhất dạng trong kế hoạch đánh (“người đi”)
kết hợp với đàm (“kẻ ở”). Vả lại, đúng với sự thật lịch sử,
thực dân Pháp cùng triều đình Đồng Khánh luôn coi Nguyễn Văn Tường là
kẻ thù; trong hai tháng sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi, bị thất thủ, chúng
cũng không thể lợi dụng được ông. (***) Rất tiếc, cho đến
nay, 31.8.2003, không những chưa đọc được bài tổng kết hay tổng luận
nói trên, chúng tôi cũng chưa thấy bài tường thuật chi tiết của Xưa
& Nay về cuộc hội thảo tại Huế vào ngày 02.7.2002 trên tạp chí. TXA. THÔNG TIN VỀ CÁC HỘI
NGHỊ, HỘI THẢO KHOA HỌC (*) A. 1. Kỷ yếu: 28 bài khảo luận sử học (29 tác giả), trong đó có
nhiều bài viết bàn vềNguyễn Văn Tường: Gs. Nguyễn Văn Kiệm, Nnc.
Trần Viết Ngạc, Nnc. Trần Thị Thanh Thanh, Nnc. Trần Đại Vinh,
Nnc. Vũ Đức Sao Biển, Nnc. Trần Thị Kim Hoa, Nnc. Tôn Thất Hào, Gs. Đoàn
Quang Hưng, Nnc. Nguyễn Hữu Thông & Nnc. Nguyễn Quang Trung Tiến, Ts. Võ
Xuân Đàn, Gs. Vũ Ngọc Khánh, Ts. Nguyễn Thị Đảm, Nnc. Đặng Thị Tịnh… 2. Kì Vĩ quận công Nguyễn Văn Tường thi tập
do Nnc. Trần Viết Ngạc sưu tầm & giới thiệu, Nnc. Trần Đại Vinh –
Nnc. Vũ Đức Sao Biển phiên âm và dịch (Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ
Chí Minh chủ trì hội nghị và ấn hành, 20. 6. 1996). B. Tập các báo cáo khoa học (15 bài khảo luận của 13
tác giả),với chuyên đề về Nguyễn Văn Tường:PGs. Ts. Đỗ Bang, Nnc. Trần
Viết Ngạc, Trần Xuân An, Nnc. Trần Huy Thanh, Nnc. Phan Thuận An, Nnc. Phạm Hồng
Việt, Nnc. Huỳnh Kim Thành, Ts. Nguyễn Thị Đảm, Nnc. Trần Thiều, Nnc. Nguyễn
Quang Trung Tiến, Nnc. Hãn Nguyên Nguyễn Nhã, Nnc. Hồ Vĩnh, Nnc. Lê Tiến
Công. (Trung tâm Khoa học xã hội & nhân văn Huế – Viện Đại học Huế,
Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế C. (Hội Khoa học lịch sử
Việt Theo thông báo trên, những
công trình nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật tư liệu vẫn được tiếp tục,
mặc dù Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đã khẳng định lại sự khẳng
định từ cuối thế kỉ XIX đến nay của giới sử học trong và ngoài nước:
Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) là nhà yêu nước, chủ chiến [trong bối cảnh
suy trầm chung của Việt Nam và các châu lục Á – Phi – Mỹ la-tinh trước
nạn thực dân Âu – Mỹ (– nbs.)]. Đồng thời, Hội Khoa học
lịch sử Việt (*) Sau phần này, người
biên soạn xin được phép trang trọng chép lại hai bài thông tin khoa học
và nhận định khái quát từ cuộc hội nghị do Hội Khoa học lịch sử Việt
Trân trọng kính thưa trước. TXA. (**) Các tư liệu ấy cũng
đã được công bố trên báo chí một cách công khai và minh bạch. Xin xem:
Trần Viết Ngạc, “Những tư liệu mới về Nguyễn Văn Tường” [giới
thiệu, phân tích, bổ sung tư liệu sưu tầm, dịch thuật của bà Nguyễn
Thị Ngọc Oanh, hậu duệ của cụ Nguyễn Văn Tường, và con gái bà là Trần
Nguyễn Từ Vân], bns. Xưa & Nay, số 126 (174) tháng 10. 2002, tr. 18 – 20.
Chúng tôi đã trần thuật lại bài báo trên (đồng thời mạn phép trích
nguyên văn một số đoạn tư liệu) ở chú thích (9), bài “Nguyễn Văn Tường
với nhiệm vụ lịch sử sau cuộc Kinh đô quật khởi, 05. 07. 1885”. Nguồn: http://www.bansacvietnam.com Tạp chí NGHIÊN CỨU LỊCH
SỬ (Trung tâm Khoa học xã hội THÔNG TIN SỬ HỌC HỘI
NGHỊ: THÔNG BÁO NGHIÊN CỨU VÀ SỬ
LIỆU VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG TRONG PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG Ngày 01. 11. 2003, Hội Khoa học
lịch sử Việt Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất
Thuyết và Hoàng Kế Viêm là ba nhân vật quan trọng nhất của triều Nguyễn
thời Tự Đức, phục vụ triều đình cho đến năm 1885 nhưng không được
Quốc sử quán triều Nguyễn biên chép trong bộ Đại Nam chính biên liệt
truyện. Điều này đã làm cho việc nghiên cứu ba nhân vật này trở nên
khó khăn. Để làm sáng tỏ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Văn Tường,
đã có hai hội thảo khoa học về Nguyễn Văn Tường. Hội thảo thứ nhất
do Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20. 6.
1996 với chủ đề: “Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế và Nguyễn Văn
Tường”, kết quả là, bước đầu sưu tầm được nhiều tư liệu, nghiên
cứu và đánh giá về Nguyễn Văn Tường và kết luận: Nguyễn Văn Tường
là người thực tâm yêu nước. Giáo sư Trần Văn Giàu cũng đã từ bỏ ý
kiến đánh giá trước đây của mình và thừa nhận Nguyễn Văn Tường là
đại quan yêu nước dưới triều Nguyễn. Tuy nhiên vấn đề vẫn còn chưa
lí giải được là việc Nguyễn Văn Tường rời bỏ Tôn Thất Thuyết để
tạm thời (*) cộng tác với Pháp sau sự kiện 05. 7. 1885. Hội thảo thứ
hai do Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Huế – Viện Đại học Huế
và Hội Khoa học lịch sử tỉnh Thừa Thiên – Huế tổ chức ngày 02. 7.
2002 tại Huế. Thành công lớn nhất của Hội thảo là đã hình thành một
nhóm sưu tầm tư liệu ở trong và ngoài nước về Nguyễn Văn Tường một
cách toàn diện. Cũng trên cơ sở có tư liệu mới nên việc đánh giá về
Nguyễn Văn Tường đầy đủ, khách quan và chính xác hơn. Hội thảo lần
này tiếp tục giới thiệu những tư liệu được sưu tầm tại Pháp và
Tahiti do hậu duệ đời thứ năm và sáu (**) của cụ Nguyễn Văn Tường là
Nguyễn Thị Ngọc Oanh và con gái là Trần Nguyễn Từ Vân thực hiện. Trong
đó có nhiều tư liệu khai thác tại các trung tâm lưu trữ hồ sơ của Bộ
Ngoại giao (
(Phó Tổng biên tập Nguyễn Thị Phương
Chi) (*) Nbs. xin mạn phép
nhấn mạnh (in đậm và in nghiêng). (**) Nếu tính các thế
hệ từ đời con trở xuống, chính xác là: hậu duệ thế hệ thứ tư và
thứ năm. Nguồn: http://www.bansacvietnam.com HỘI KHOA HỌC LỊCH SỬ
VIỆT
Tạp chí Xưa & Nay , Số 151 (199) – tháng 11.
2003, tr. 7 - 9
NGUYỄN VĂN TƯỜNG, NHỮNG CHUYỂN BIẾN
TRONG SỰ ĐÁNH GIÁ Ngày 01.11.2003, Hội Khoa học
lịch sử Việt Nam đã tổ chức cuộc sinh hoạt khoa học nhằm thông báo
và trao đổi xung quanh những đánh giá và tư liệu mới về nhân vật lịch
sử Nguyễn Văn Tường. Cuộc họp này là sự kế tục các cuộc hội thảo
về “Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế và Nguyễn Văn Tường” do
Trường Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20. 06. 1996, và
cuộc hội thảo về “Nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường” do Trung tâm
Khoa học xã hội & nhân văn Huế và Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên
– Huế tổ chức ngày 02. 7. 2002. Đây là vấn đề mà giới sử học đang
quan tâm, cũng như các cuộc toạ đàm đánh giá lại các nhân vật Lê Văn
Duyệt, Phan Thanh Giản do Hội Khoa học lịch sử Việt Nguyễn Văn Tường là một
trong những đại thần dưới triều Tự Đức. Sau khi Tự Đức băng hà,
ông cùng Tôn Thất Thuyết làm phụ chính đại thần, lãnh đạo phe chủ
chiến phế lập các vua Nguyễn để thực hiện mục tiêu chống Pháp. Nguyễn
Văn Tường là người có nhiều mưu lược chống Pháp, nhất là trên mặt
trận ngoại giao. Nhưng đến sự kiện tấn công quân Pháp đêm 04. 7. 1885
do chủ mưu của Tôn Thất Thuyết trong một tình thế bức bách dù biết rằng
sẽ thất bại, Tôn Thất Thuyết đã không bàn với Nguyễn Văn Tường và
không xin ý kiến vua Hàm Nghi (*). Theo các tài liệu mới sưu
tầm được, thì trong hai tháng ở Huế, Nguyễn Văn Tường là thân phận
tù binh của Pháp. Tướng De Courcy, tổng chỉ huy quân Pháp ở Bắc Kỳ, đã
lợi dụng danh nghĩa phụ chính của Nguyễn Văn Tường để thực hiện ý
đồ chinh phục, như viết thư kêu gọi vua Hàm Nghi và tam cung trở lại Huế;
có tài liệu cho biết Nguyễn Văn Tường vẫn tiếp tục liên lạc với
quân Cần vương và bị De Courcy phát giác [nbs. iđ. & in.]. Điều đó cho
thấy Nguyễn Văn Tường không làm tay sai cho Pháp mà trước sau vẫn bị chúng
cho là đối nghịch. Kết cục là triều đình Đồng Khánh đã kết án ông
và đày ra Côn Đảo, sau đó thực dân Pháp thấy không yên tâm nên đã đày
ông biệt xứ sang đảo Sai lầm của Nguyễn Văn Tường
là tin vào việc thương thuyết để tìm một lối thoát cho đất nước,
khi mà cuộc đấu tranh vũ trang đã thất bại; chủ quyền không còn, thì
ông trở thành mục tiêu để kẻ thù lợi dụng và loại trừ. Thực dân
Pháp đã lợi dụng ông để ổn định tình thế sau biến động ở kinh đô,
khi vua và triều thần không còn. Chính vì sự lợi dụng này mà Nguyễn Văn
Tường bị coi như kẻ tiếp tay cho chính sách cai trị của Pháp sau biến cố
ở kinh đô. Đó cũng là một lầm lẫn đáng tiếc của ông (*c). Nhưng không vì thế mà ta
có thể nghi ngờ lòng yêu nước của ông. Thực dân Pháp và triều đình
Đồng Khánh luôn xem ông là kẻ thù, xếp ông vào cùng danh sách những người
yêu nước chống Pháp hàng đầu thời đó [nbs. iđ. & in.] như Tôn Thất
Thuyết, Trần Xuân Soạn, Tôn Thất Đính, Phạm Thận Duật (*d)… Qua cuộc
hội thảo năm 1996 tại Tp. Hồ Chí Minh, Gs. Trần Văn Giàu cũng đã từ bỏ
ý kiến trước đây của mình và thừa nhận Nguyễn Văn Tường là một
trong những đại quan yêu nước dưới triều Nguyễn. Việc công bố mới đây một
số tài liệu lưu trữ của Pháp (hồ sơ CAOM. …, CAOM. … (*e) (1)) và những
cuộc khảo sát ở nhà tù Tahiti, do hậu duệ Nguyễn Văn Tường thực hiện
ở nước ngoài, đã giúp cho các nhà sử học có thêm cơ sở để đánh
giá lại nhiều điểm oan khuất trong cuộc đời của Nguyễn Văn Tường,
nhất là hai tháng cuối cùng ở Huế. Với sự chia sẻ đối với
thế hệ Nguyễn Văn Tường – một thế hệ những người có tâm với đất
nước nhưng không tìm ra con đường cứu nước – chúng ta càng hiểu thêm
những bi kịch mà thế hệ đó phải trải qua. Trong thời gian tới, nhận
thức về Nguyễn Văn Tường và thời đại của ông còn được tiếp tục
nghiên cứu thêm nữa, và sự phong phú, chính xác của những nguồn tư liệu
sẽ còn được khai thác, củng cố thêm niềm tin của chúng ta đối với
những kết luận đã được nêu lên qua các cuộc hội thảo gần đây. Một trong những tư liệu
được công bố gần đây có nhắc đến lời ai điếu khi đón nhận di
hài Nguyễn Văn Tường về với Tổ quốc. Bài thơ (*g) viếng ấy có thể
là của cụ Đào Tấn, gửi gắm một trách nhiệm rất lớn cho chúng ta, những
người viết lịch sử: Quốc kế thị phi lân sử
định Thiên phương sinh tử nhạn
thư điêu ((*)). Cái chết của những thế hệ
đi trước để lại cho chúng ta một di sản, nhưng đồng thời cũng trao trách
nhiệm để chúng ta kế thừa. Với cách đặt vấn đề và suy như vậy, những
cuộc hội thảo vừa qua đã đi được một bước quan trọng, nhưng chưa
phải là bước đi cuối cùng, vì sẽ còn nhiều cuộc trao đổi nữa đề
cập đến thời đại bi kịch của Nguyễn Văn Tường mà chúng ta có thể
làm sáng tỏ thêm nhiều nhân vật lịch sử khác. Tạp chí Xưa & Nay (Cơ quan của Hội KHLS.
VN.) (*) Xin vui lòng xem: Gs. Bửu
Kế, bài “Toà Khâm sứ Pháp”, trong
CHUYỆN TRIỀU NGUYỄN, Nxb. Thuận Hóa, 1990, tr. 78 – 101; Trần Xuân An, “Nguyễn
Văn Tường với nhiệm vụ lịch sử sau cuộc kinh đô quật khởi, 05. 7.
1885”, Hội thảo khoa học: Nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 –
1886) – Các báo cáo khoa học, Trung tâm Khoa học xã hội & nhân văn Huế
– Viện Đại học Huế, Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế ấn
hành, Huế – 02. 7. 2002, tr. 59 – 83. Tháng 8. 2003 (HB.3), tự nhuận sắc; in
lại trong sách khác. Một đoạn ĐNTL. CB., cần lưu ý: “Từ điều ước tái định đã được phân
minh, KHIẾN NƯỚC PHÁP TRƯỚC TỰ BẠI HOÀ GÂY BIẾN, thì phàm ai ở đất
vua cũng đều thù ghét [giặc Pháp – ct.], ai bảo là không nên. Không gì bằng
CUỘC NGHĨA CỬ ĐÊM 22 THÁNG 5 NĂM NAY [04 – 05.7.1885 – ct.]…” (Đại
(*a) Hạnh Thục ca là tác phẩm của Lễ tần
Nguyễn Nhược Thị Bích (vợ của Tự Đức; sau khi Tự Đức băng hà, đảm
đương chức năng thư kí riêng cho bà Từ Dũ để viết các bản sắc dụ…).
Tác phẩm này đã ít nhiều được lưu truyền trong dân gian. (*b) Nbs. mạn phép được
in đậm và in nghiêng để nhấn mạnh. Viết tắt: iđ. & in.. (*c) Xin vui lòng xem: Trần
Xuân An, “Nguyễn Văn Tường với nhiệm vụ
lịch sử sau cuộc kinh đô quật khởi, 05. 7. 1885”, Hội thảo khoa học:
Nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) – Các báo cáo khoa học,
Trung tâm Khoa học xã hội & nhân văn Huế – Viện Đại học Huế, Hội
Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế ấn hành, Huế – 02.7.2002, tr. 59 –
83. Tháng 8.2003 (HB.3), tự nhuận sắc; in lại ở sách khác… Đặc biệt
là tiểu mục: 3.b. Nhiệm vụ lịch sử với lập trường kiên định, thái
độ chính trị “nhất dạng”; Sự ngộ nhận, xuyên tạc; Thực dân pháp
thao túng trong sự nhân danh triều đình; Nỗi khổ tâm của Nguyễn Văn Tường. (*d) Đình thần, nói theo
cách nói của Trần Trọng Kim, “nhiều người
đã biết theo chính sách bảo hộ cho nên mọi việc trong Triều đều được
yên ổn”. Đình thần ấy cùng Tôn nhân phủ kết án (!): “Tôn nhân phủ và đình thần dâng sớ tâu
bày tội trạng của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, xin tước hết
quan tước và tịch thu gia sản; tham tri Trương Văn Đễ đã quá cố, và chưởng
vệ Trần Xuân Soạn, đều là bè đảng làm loạn, cũng tước cả quan chức.
Trong bọn ấy, thì Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, xin do quan địa
phương xét bắt bằng được và chém ngay, để tỏ rõ hiến pháp trong nước.
Vua nghe theo” (Đại (*e) CAOM. (*g) Câu đối song thất. ((*)) Chú thích của Tạp
chí Xưa & Nay:
Kế nước đúng sai trang sử quyết Phương trời sống chết cánh
hồng chao
(Tôn Thất Mạnh Hào dịch). Đào Tấn cũng là một đại
thần triều Nguyễn, được Nguyễn Văn Tường gợi ý về hưu sớm lúc tuổi
40, để chuẩn bị phong trào chống Pháp ở các tỉnh Nam Trung Kỳ.
(1) Xin xem thêm: Lời Toà soạn giới thiệu bài viết của Từ Vân
(con gái của bà Nguyễn Thị Ngọc Oanh – bà Oanh là hậu duệ đời thứ
tư của cụ Nguyễn Văn Tường). Bài viết ấy được đăng cùng số tạp
chí Xưa & Nay ghi trên, tr. 10 – 12. Trong đó, có đoạn khẳng định rõ
việc giám định về tính xác thực của tư liệu sưu tầm được: “Những
chuyến đi dài ngày đến những nơi xa xôi trên trái đất, cuối cùng đã
giúp hai người tìm được trong đống hồ sơ bị lãng quên những tài liệu
chân xác liên quan đến Nguyễn Văn Tường”. Về bài viết của Từ Vân,
có đoạn thuật lại việc tìm được các tư liệu cực kì quan trọng: “Tim
tôi càng đập mạnh khi cầm trong tay tờ điện tín cũ rích mang chữ kí
kiêu ngạo của tướng De Courcy đã hơn 100 năm qua, ra lệnh lưu đày Nguyễn
Văn Tường ra Côn Đảo, rồi đưa đến Tahiti. Giờ đây, 115 năm sau, cháu
gái sáu đời có dịp chứng kiến. Rồi một sự tình cờ khác
bỗng đến trước mắt tôi, một bằng chứng sống động chứa đựng lời
buộc tội để kết án Nguyễn Văn Tường chống lại người Pháp: “Văn kiện dùng để nghiên cứu những giai
đoạn về vấn đề Bắc Kỳ: Sự nổi dậy” đó là do Tổng Giám mục
Puginier soạn. Cái bằng chứng quan trọng này đã làm hai hàng nước mắt của
tôi phải chảy ra. Tôi vội gọi điện thoại báo cha mẹ tôi những tin mừng
của ngày đầu khám phá” (bài đã dẫn, tr. 11). Nguồn: http://www.bansacvietnam.com
Đọc sách CHIÊU TUYẾT CHO NGUYỄN VĂN
TƯỜNG ĐINH
XUÂN LÂM (GS. Đại học Quốc gia Hà Nội) Nhà Xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ
Chí Minh mới phát hành vào dịp cuối năm 2004 cuốn “Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường
(1824 – 1886)” của tác giả Trần Xuân An. Đây là một công trình
biên soạn công phu, khá đồ sộ, trọn bộ gồm 4 tập với tổng số 983
trang. Sách in đẹp, bìa cứng, giấy trắng, chỉ tiếc rằng ảnh minh họa
quá ít. Ưu điểm của sách có nhiều, về cả
hai mặt nội dung và hình thức. Nhưng trước tiên cần nhấn mạnh tới một
ưu điểm lớn mà theo tôi đã quyết định các ưu điểm của nội dung và
hình thức. Đó là cái tâm của tác giả khi cầm bút. Ngay mở đầu bộ sách, tác giả Trần
Xuân An đã cho biết ông là nội hậu duệ thế hệ thứ năm, và sách này
được biên soạn với mục đích “kính
dâng lên bàn thờ cao tổ phụ: Nguyễn Văn Tường”. Điều đó làm cho
người đọc trước khi đi vào nội dung sách không khỏi nghi ngờ về tính
khách quan của bộ sách. Nhưng khi đọc đến dòng cuối cùng bộ sách, người
đọc có thể nhận thấy tác giả bộ sách đã bảo đảm chặt chẽ tính
khoa học cần có cả về nội dung và phương pháp. Yêu cầu đầu tiên tác giả tự đặt
cho mình là khôi phục được bộ mặt chân chính của nhân vật lịch sử
Nguyễn Văn Tường lâu nay vẫn bị thực dân Pháp và bè lũ tay sai các loại
cố tình bôi đen vì một lẽ duy nhất ông là một người chống lại chúng
quyết liệt nhất. Chẳng phải trong bản án chung thẩm (10-1885, cuối tháng
8 năm Ất dậu) của thực dân Pháp và ngụy triều Đồng Khánh (Đại Nam thực lục chính biên, tập 32, bản
dịch Viện Sử học, Nxb. Khoa học xã hội, tr 35) chúng đã xếp Nguyễn Văn
Tường đứng đầu danh sách 4 người thuộc phái chủ chiến, trước cả Tôn
Thất Thuyết hay sao? Về điểm này có thể cho rằng tầng lớp chính trị
và quân sự ở Pháp bấy giờ khá tinh quái, chúng định lợi dụng con bài
Nguyễn Văn Tường để phục vụ cho ý đồ đen tối của chúng nhưng vẫn
cảnh giác theo dõi Nguyễn Văn Tường trong thời gian trở về Huế vẫn bị
giam lỏng tại Nha Thương bạc bên bờ sông Hương. Đến khi thấy thất bại
trong thảm hại trong âm mưu sử dụng ông, chúng đã trắng trợn đày ông
ra hải đảo. Chỉ riêng việc chúng quyết định đày ông ra hải đảo cùng
với những nhân vật chủ chiến, như Tôn Thất Đính (cha của Tôn Thất
Thuyết) và Phạm Thận Duật (bị bắt trên đường ra Bác phụ trách phong
trào Cần vương), đã khẳng định trước sau ông vẫn chủ chiến, việc
trở về Huế cũng là nằm trong kế hoạch chung của phái kháng chiến. Và
tại sao lại không đặt vấn đề trong việc Nguyễn Văn Tường cùng Ba
cung (chỉ Từ Dũ thái hoàng thái hậu, Trang phi và Học phi) về Huế lúc đầu
có ý định để điều đình, thương lượng với Pháp, dọn đường cho
vua Hàm Nghi trở lại Huế, như vậy về danh nghĩa vẫn còn nhà nước, còn
triều đình (dù cho đã bị ngoại bang chiếm) để chuẩn bị dần cho việc
khôi phục về sau. Nhưng do Pháp đã nhanh chóng đặt lên ngôi ở triều đình
Huế vua bù nhìn Đồng Khánh nên ý định đó đã thất bại, vua Hàm Nghi
và Tôn Thất Thuyết mới phải đi sâu vào con đường vũ trang chống Pháp.
Vì nếu không như vậy thì Nguyễn Văn Tường trước sau vẫn là một người
chống Pháp triệt để sao lại về Huế lúc đó với mục đích gì? Cái tâm của tác giả Trần Xuân An
không phải chỉ mong làm sáng tỏ một bi kịch lịch sử, khôi phục danh tiết,
xác định vị trí của nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường đã bị đánh
giá sai lạc suốt trong một thời gian dài và đã từng bị xem là một người
phản quốc. Cái tâm của ông do chính ông nêu lên để trần tình với bạn
đọc – là qua công trình muốn thể hiện ước mong “mỗi người chúng ta tự đối diện với chính
mình”, xem đấy đồng thời “cũng là
nỗi ước mong của lịch sử với biết bao xương máu”, điều đó có
nghĩa đề cao trách nhiệm của người viết sử, phải phản ánh trung thực
lịch sử để không có những nỗi oan khiên kéo dài. Cuối cùng tác giả
tuy viết về quá khứ, nhưng vẫn có ý thức gắn với hiện tại, đó là
vấn đề bao trùm của đoàn kết dân tộc và đoàn kết nhân loại. Rõ ràng là với cái tâm trong sáng đó,
tác giả Trần Xuân An có điều kiện để hoàn thành nhiệm vụ và đạt tới
mục đích của mình. Tác giả đã mạnh dạn đi vào khai thác các nguồn tư
liệu từ nhiều phía, về phía ta, về phía Pháp, những tài liệu gốc được
đặc biệt chú ý khai thác, trong số đó có những cuốn sử do Quốc sử
quán triều Nguyễn biên soạn, nhưng luôn luôn có sự liên hệ so sánh,
phân tích kỹ lưỡng, đặc biệt gần đây được bổ sung những tư liệu
sưu tầm tại Pháp và Tahiti do bà Nguyễn Thị Ngọc Oanh và con gái là Trần
Nguyễn Từ Vân, là hậu duệ đời thứ 5 và 6 [thứ 4 và 5 – TXA.] của Nguyễn Văn Tường
sưu tầm, trong số đó có nhiều tư liệu khai thác tại các trung tâm lưu
trữ hồ sơ của Bộ Ngoại giao, Bộ Hải quân Pháp và tại ngay đảo
Tahiti, nơi ông Nguyễn Văn Tường trút hơi thở cuối cùng. Tác giả cũng
đặt biệt theo dõi (và tham dự) các cuộc hội thảo khoa học lịch sử của
Trường Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20-6-1996, của
Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn thuộc Đại học Huế cùng Hội Khoa
học lịch sử Thừa Thiên – Huế phối hợp tổ chức (2-7-2002), Hội nghị
“Thông báo những nghiên cứu và sử liệu
về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường trong phong trào Cần vương”
do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức tại Hà Nội (1-11-2003) để
được cập nhật hơn về thông tin và nhận định đánh giá, trên cơ sở
đó có điều kiện suy nghĩ và hình thành những nhận định, đánh giá
nhân vật Nguyễn Văn Tường một cách chân thực và khoa học. Kết quả
là mặc dù công việc sưu tầm tư liệu ngày thêm phong phú nhưng vẫn phải
tiếp tục, trên cơ bản đã có thể khẳng định Nguyễn Văn Tường là một
nhân vật chủ chiến đến cùng, cùng Tôn Thất Thuyết bên cạnh vua Hàm
Nghi là những người lãnh đạo cao nhất trong phong trào yêu nước chống
thực dân Pháp xâm lược nước ta hồi cuối thế kỷ XIX. Đã đến lúc
vai trò lãnh đạo của ông trong phong trào Cần vương là một thực tế
hào hùng trước kia bị phủ định nay cần được khôi phục lại một
cách xứng đáng để không những làm thỏa linh hồn người xưa, làm cho
các hậu duệ của Nguyễn Văn Tường rũ bỏ được mặc cảm lâu nay đeo
đẳng, mà còn làm cho mọi người chúng ta giải tỏa được một vụ nghi
án kéo dài. Điểm cuối cùng tôi muốn cùng tác
giả Trần Xuân An trao đổi là về thể loại sách. Ngay ở trang bìa 1, rồi
trang 3, đặc biệt trong “Vài lời thưa
trước” từ trang 12, tác giả đã ghi rõ ràng đây là một bộ sách: “Truyện – sử ký – khảo cứu tư liệu
lịch sử” và dụng tâm làm rõ với bạn đọc rằng “công trình này mặc dù vẫn thuộc lĩnh vực
văn nghệ, nhưng vẫn phải được sự bảo chứng của khoa học lịch sử”.
Quả thực người đọc rất chú trọng đến sự phong phú và tính chính
xác của các sự kiện lịch sử, lại được điểm xuyết đúng lúc, đúng
chỗ đôi phần hư cấu nghệ thuật nên đã làm cho câu chuyện và nhân vật
lịch sử trở nên sinh động hơn, lôi cuốn người đọc hòa mình vào
trong dòng lịch sử. Tôi cũng hoàn toàn chia sẻ với tác giả ý kiến đó.
Nhưng tôi cứ băn khoăn rằng tại sao tác giả lại phải ghi dài dòng “truyện – sử ký – khảo cứu tư liệu lịch
sử” mà không ghi đơn giản, ngắn gọn rằng đây là thể loại “lịch sử ký sự” hay “tiểu thuyết lịch sử”. Thực tế
ở nước ta đã có nhà văn Nguyễn Triệu Luật viết lịch sử ký sự khá
thành công. Những cuốn Hòm đựng người,
Bà Chúa Chè, Loạn kiêu binh, Chúa Trịnh Khải, Ngược đường trường thi của ông đều
được xây dựng trên cơ sở khai thác sử liệu thời Lê – Trịnh một
cách nghiêm túc, được chuyển tải với một hình thức văn nghệ thích hợp
đã được bạn đọc trước kia ham thích. Tất nhiên tôi cũng thấy dụng
công khai thác tư liệu lịch sử của tác giả Trần Xuân An lớn hơn nhiều,
không những đưa tư liệu lịch sử vào chính truyện, mà con có phần chú
thích khá kỹ dưới các truyện ký của các tập, mang lại dáng dấp một
công trình sử học chính thức. Có lẽ tác giả muốn tăng cường thêm sức
mạnh cho các lập luận của mình, có những sự kiện chưa được nói tới
hay nói tới chưa sâu trên phần chính văn đều đưa vào phần chú thích, tất
cả không ngoài mục đích khẳng định nhân vật trung tâm của mình. Nhưng
dù sao thì phần “khảo cứu tư liệu lịch
sử” theo tôi vẫn lạc lõng trong một cuốn truyện ký (*). Trên đây là một số ý kiến nhân đọc
“Phụ chính
đại thần Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886)”, một công trình biên soạn
công phu, một cuốn sách hay, rất đáng đọc. Mấy ý kiến trong bài viết
nhỏ này, mong được trao đổi rộng rãi trước hết với tác giả và sau
với đông đảo các bạn đọc thân mến.
(*) Ý kiến Trần Xuân An khi
đọc bài viết này trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số tháng 5
(348) 2005: Tôi rất biết ơn GS. Đinh Xuân Lâm đã quan tâm đến bộ sách
này, thể hiện qua việc GS. đã đọc kĩ và đã viết bài “chiêu tuyết cho Nguyễn Văn Tường”. Chỉ
xin có một ý kiến nhỏ về phần “khảo cứu tư liệu lịch sử”. Có lẽ
GS. Đinh Xuân Lâm muốn thể tất cho các nhà văn, không yêu cầu gắt gao đối
với những người vốn giàu trí tưởng tượng, trong công đoạn nghiên cứu,
khảo chứng tư liệu lịch sử khi viết về đề tài lịch sử, để không
gò bó năng lực hư cấu nghệ thuật của họ. Tuy nhiên, để thực sự có
giá trị thuyết phục về tính xác thực sử học, cuốn sách không thể
thiếu phần khảo cứu tư liệu lịch sử với hàng ngàn chú thích xuất xứ
tư liệu, trưng dẫn tư liệu và thẩm định, đối chiếu tư liệu như thế.
Xin được kính thưa như vậy, sau khi đã viết ở phần dẫn nhập: “Vài lời thưa trước” (PCĐT. NVT.,
sđd., tr 12 – 19). TXA. Nguồn: http://www.bansacvietnam.com
Sự công bằng của lịch
sử với một nhân vật lịch sử Thời
buổi “tốc độ” bây giờ, cầm cuốn sách trọn bộ gần 1.000 trang, khổ
lớn nặng trịch, dù trong lòng thầm phục công phu của tác giả, người
đọc cũng thấy ngại, nhất là khi tác giả thể nghiệm một cách viết chưa
có tiền lệ, nên loại hình tác phẩm đã phải mang một dòng khá dài:
truyện - sử ký - khảo cứu tư liệu lịch sử. Nhưng chính cách viết mới
mẻ của Trần Xuân An, và nhất là cuộc đời của nhân vật lịch sử
Nguyễn Văn Tường vốn chịu những luồng đánh giá phức tạp, ít ra cũng
đã khiến độc giả phải tìm đọc. Với vị trí Đệ nhất Phụ
chính đại thần (tương tự như Thủ tướng), khi đất nước phải đối
đầu với những bước chân xâm lược của thực dân Pháp, Nguyễn Văn Tường
là một trong bốn đại thần đứng đầu phe chủ chiến (Nguyễn Văn Tường,
Tôn Thất Thuyết, Trương Văn Đễ, Trần Xuân Soạn), nhưng tình huống éo
le của lịch sử đã khiến ông phải nhận sự phân công ở lại Huế sống
cùng giặc, trong lúc vua Hàm Nghi rời kinh thành, xuống chiếu cần vương,
để rồi bị ngộ nhận, bị nhiều sách báo viết về lịch sử lên án
là kẻ đầu hàng chống lại phe chủ chiến! Qua nhiều tư liệu và lý lẽ,
sự kiện ông bị giặc Pháp bắt đày tít tận đảo Tahiti gần xứ Nam Mỹ
xa lắc (trước đó, chúng đã giam ông ở Côn Đảo nhưng không yên tâm!) rồi
chết thảm thương ở đấy (năm 1886), đủ để đặt vấn đề ông là người
như thế nào. Vậy nhưng phải đợi đến
thời đất nước “Đổi mới”, mở đầu là Hội nghị khoa học Nhóm chủ
chiến triều đình Huế và Nguyễn Văn Tường do Trường Đại học Sư phạm
TPHCM chủ trì (6-1996), tiếp theo là Hội thảo khoa học Nhân vật lịch sử
Nguyễn Văn Tường do Trung tâm Khoa học Xã hội - Nhân văn Đại học Huế
và Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên - Huế chủ trì (7-2002), rồi Hội
nghị Thông báo những nghiên cứu và sử liệu về nhân vật lịch sử Nguyễn
Văn Tường trong phong trào Cần Vương do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ
chức (Hà Nội, 11 - 2003), “vấn đề Nguyễn Văn Tường” mới được bàn
luận một cách công khai, những trang sử cũ mới được soi rọi với cách
nhìn khách quan và tôn trọng sự thật, đưa đến kết luận: Nguyễn Văn
Tường là “đại quan yêu nước dưới
triều Nguyễn” (GS Trần Văn Giàu). Cần phải nói thêm, những
tư liệu gốc mà bà Nguyễn Thị Ngọc Oanh (hậu duệ của Nguyễn Văn Tường)
và con gái, Trần Nguyễn Từ Vân, bỏ nhiều công phu sưu tầm tại Pháp và
tận đảo Tahiti đã là chỗ dựa tin cậy cho kết luận nói trên. Trần Xuân An đã “nhìn nhận nhân vật lịch sử một cách biện
chứng, làm cho nhân vật Nguyễn Văn Tường trở nên sống động trong cái
không gian và thời gian của một tấn bi kịch lớn - tấn bi kịch của cả
một dân tộc và một triều đại đang phải đối diện với họa xâm lăng
giày xéo” (Lời giới thiệu của nhà sử học Dương Trung Quốc). Với rất nhiều công phu và
sự cẩn trọng đặc biệt trong việc sử dụng, trích dẫn tư liệu (có cả
ngàn chú thích tỉ mỉ tất cả những chất liệu “xây” nên công trình
lớn này), tác giả đã tạo nên được sự tin cậy cho người đọc về một
cách nhìn nhận công bằng nhân vật Nguyễn Văn Tường. Nhưng có lẽ do quá chú trọng
vào chất “ký” với mục đích xác tín sử học này, phần “truyện”
trong công trình có thể loại tổng hợp của tác giả chưa phát huy được
thế mạnh của nó, do đó tâm lý nhân vật, những trăn trở đau đớn của
Nguyễn Văn Tường trong những tình thế oái oăm chưa gây được ấn tượng
mạnh mẽ. Trước cuốn sách này, Trần
Xuân An đã in 7 tập thơ và 3 cuốn tiểu thuyết. Với tư liệu đầy ắp và
tay nghề đang độ chín, liệu anh có thể dựng một tiểu thuyết về nhân
vật Nguyễn Văn Tường thể hiện được những ý tưởng sâu sắc và có
sức cuốn hút người đọc? * Nhân đọc
cuốn “Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường 1824-1886” của Trần Xuân
An, NXB Văn nghệ TP.HCM, 12-2004. Bài viết trên của nhà văn
Nguyễn Khắc Phê cũng đã được đăng tải trên tập san Thời Văn (NXB.
Văn Nghệ TP. HCM.), quý 1, 2005 và trên báo Thừa Thiên - Huế cuối tuần, số
269, ngày 10 – 13-3-2005.
Nguồn:
http://www.bansacvietnam.com
Tạp
chí Huế Xưa & Nay số 68
(3 – 4) 2005 mục Thông tin lịch sử – văn hoá Huế, tr. 103
- 104
Bộ
truyện - sử ký - khảo cứu tư liệu lịch sử “Phụ
chính đại thần Nguyễn Văn Tường (1824-1886)” Bộ
truyện - sử ký - khảo cứu tư liệu lịch sử “Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường
(1824-1886)” của Trần Xuân An, NXB Văn Nghệ TPHCM,
12.2004, là một công trình khá lớn và quy mô với cách nhìn biện chứng đã
góp phần nhận diện đích thực nhân vật lịch sử vốn được luận bàn
xuyên thế kỷ gắn liền với giai đoạn lịch sử bi hùng của dân tộc. Sự
nghiệp Đổi Mới đã tạo điều kiện nhìn nhận toàn diện hơn về Nguyễn
Văn Tường, đặc biệt là sau ngày Thất thủ kinh đô 23- 5- Ất Dậu. Sau
các hội nghị: Nhóm chủ chiến trong triều
đình Huế và Nguyễn Văn Tường, ĐHSP
TPHCM (1996); hội thảo Nhân vật lịch
sử Nguyễn Văn Tường (1824-1886), TTKHXH. & NV. Huế - Đại học Huế
& Hội KHLS Thừa Thiên Huế (2002); hội nghị Thông báo nghiên cứu và sử liệu về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường
trong phong trào Cần Vương, Hội
KHLS Việt Nam (2003) cùng những phát hiện tư liệu được thẩm định
đã tiến một bước dài trong việc đánh giá nhân vật lịch sử này. Với
cách tiếp cận hoàn toàn mới, tác giả đã công phu “xây dựng” lại
toàn bộ cuộc đời và công nghiệp của Nguyễn Văn Tường từ khi còn là
cậu học trò “tên trùng với quốc tính
không chịu đổi” (Quốc triều hương khoa lục, Nxb. TP. HCM., 1993, tr
297) tới khi trở thành một “đại quan yêu
nước dưới triều Nguyễn” (GS. Trần Văn Giàu). Trên cơ sở những
tư liệu lịch sử tin cậy, tác giả đã góp phần lý giải những uẩn
khúc xung quanh nhân vật lịch sử này. Với bản án chung thẩm của thực
dân pháp và nguỵ triều Đồng Khánh mà Nguyễn Văn Tường đứng đầu
danh sách trong số 4 người trong chủ chiến là Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất
Thuyết, Trương Văn Để, Trần Xuân Soạn (ĐNTL, tập 37, tr 35) đủ chứng
minh về chỗ đứng đích thực của ông. Tác giả đã sử dụng
một dung lượng lớn các chú thích và tài liệu tham khảo cùng những
thông tin tư liệu mà tác giả dày công sưu tầm chứng tỏ một thái độ
khách quan, khoa học trong công trình đầy tâm huyết. Cuốn sách đã góp phần
“giúp
người ta nhận ra một Nguyễn Văn Tường
không những không cách biệt mà gắn bó làm một với những người lâu
nay được xếp sang một chiến tuyến riêng - chủ chiến - như vua Hàm Nghi
hay Tôn Thất Thuyết”... như
lời giới thiệu của Tổng thư ký Hội KHLS. Việt PV
Bài
viết này còn được đăng tải trên
website Bản sắc Việt Nguồn: http://www.bansacvietnam.com PV
(Lê Tiến Công)
Báo
Thanh Niên ngày 25/01/2005 Xuất bản bộ truyện lịch
sử Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường Nhà xuất bản Văn nghệ TP Hồ Chí
Minh vừa in xong bộ sách Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường (1824 -
1886) của Trần Xuân An, trọn bộ 4 tập, in chung - 985 trang, với lời giới
thiệu của nhà sử học Dương Trung Quốc - đại biểu Quốc hội, Tổng
thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam: "Đây là bộ sách được viết rất
công phu. Trước hết (người viết sách) đã chọn một đề tài không dễ
về một nhân vật mà tính phức tạp ở sự đánh giá đã kéo dài nhiều
thập kỷ. (Đến nay) người ta nhận ra một Nguyễn Văn Tường không những
không cách biệt mà còn gắn bó làm một (với những người chủ chiến
như Tôn Thất Thuyết) nhờ vào những phát hiện về sử liệu cũng như những
phân tích mà nhiều cuộc hội thảo sử học đã tiến hành trong một thập
kỷ vừa qua". Dựa theo những kết luận của giới
sử học, Trần Xuân An xây dựng tác phẩm bằng một thể loại tự mình
đưa ra và thể nghiệm: truyện - sử ký - khảo cứu tư liệu lịch sử. Phần
tư liệu in kèm và chú thích tỉ mỉ không chỉ để dẫn chứng cho phần sáng
tác mà còn minh chứng khả năng tiếp cận với sự thật lịch sử của tác
phẩm. Tác giả Trần Xuân An năm nay 49 tuổi, người Huế, quê gốc Quảng
Trị, tốt nghiệp Đại học Sư phạm Huế (1978), dạy học tại Lâm Đồng
(từ 1978 - 1983), đã xuất bản 10 tập thơ, trường ca, tiểu thuyết, hiện
sống và sáng tác tại TP Hồ Chí Minh. Đây là lần đầu Trần Xuân An cho
ra mắt một cuốn sách thuộc loại truyện khảo cứu của mình, phát hành
vào giáp Tết Ất Dậu 2005. Giao
Hưởng Nguồn: Báo
Thanh Niên, ngày đăng: 25/01/2005 Nguồn: http://www.bansacvietnam.com
(Web bansacvietnam.net chỉ
đăng tải đến đây)
Cách nhìn biện chứng về
một nhân vật lịch sử Thoát ra khỏi định kiến,
người ta nhận ra một Nguyễn Văn Tường không những không cách biệt mà
gắn bó làm một với những người lâu nay được xếp sang một chiến tuyến
riêng - chủ chiến
Tôi nhận lời
giới thiệu mà lòng vẫn băn khoăn, không biết bộ sách này có được nhiều
người đọc hay không, và có nhiều người mua hay không.
Nói lên nỗi băn khoăn đó, để tôi muốn giới thiệu với bạn đọc
rằng, đây là một bộ sách được viết rất công phu, và việc đầu tư
để in bộ sách dày dặn như thế này, vốn liếng thật không nhỏ. Công phu của người viết sách trước
hết là đã chọn một đề tài không dễ: về một nhân vật mà tính phức
tạp ở sự đánh giá đã kéo dài nhiều thập kỷ trong giới sử học và
trong xã hội nói chung. Người chịu án truyền kiếp.- Với
một vị quan to, đầu triều, như phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường,
vào thời triều chính và đất nước đứng trước họa xâm lăng của chủ
nghĩa thực dân, thì thái độ giữa chiến hay hòa luôn là cái thước đo
quan trọng nhất để phân định đúng sai, chính tà, chân ngụy... đối với
mỗi một nhân vật lịch sử cùng thời (một bên là Tôn Thất Thuyết, Trần
Xuân Soạn, Trương Văn Đễ, Hàm Nghi...; một bên là Trần Tiễn Thành, Dục
Đức, Hiệp Hòa, Hồng Hưu...). Thế mà, chỉ một dòng nhận định rằng,
trong khi cả nước đánh Tây, thậm chí đã có một ông vua xuất bôn lập
chiến khu chống giặc mà quan phụ chính Nguyễn Văn Tường lại chủ hòa,
ở lại kinh đô, đi lại với giặc, là đủ để cho một vài thế hệ người
Việt Nam, những người phải trải qua hơn nửa thế kỷ của một cuộc cách
mạng “phản đế - phản phong”, rồi cầm súng đánh mọi thứ giặc ngoại
xâm, chẳng tốn nhiều giấy mực cũng gạt viên quan đầu triều này sang
hàng ngũ những kẻ đi ngược lại lợi ích cũng như truyền thống dân tộc,
để chịu sự lên án truyền kiếp... Những năm đổi mới đã tạo ra một
không khí cởi mở và một nhu cầu nhìn nhận lại lịch sử một cách
công bằng, biện chứng hơn. Công bằng là thoát ra khỏi những định kiến,
và biện chứng là làm cho những nhân vật của lịch sử được nhìn nhận
như những con người mà không phải là các biểu tượng. Thoát ra khỏi định kiến, người ta
nhận ra một Nguyễn Văn Tường không những không cách biệt mà gắn bó
làm một với những người lâu nay được xếp sang một chiến tuyến riêng
- chủ chiến… Cách nhìn nhận này nhờ vào những
phát hiện về sử liệu cũng như những phân tích mà nhiều cuộc hội thảo
sử học đã được tiến hành trong một thập kỷ vừa qua. Nhìn nhận
nhân vật lịch sử một cách biện chứng, làm cho nhân vật Nguyễn Văn Tường
trở nên sống động trong cái không gian và thời gian của một tấn bi kịch
lớn - tấn bi kịch của cả một dân tộc và một triều đại đang phải
đối diện với họa xâm lăng giày xéo. Cái kết cục bi thương, chấm dứt cuộc
đời nơi chốn lưu đày ở đất khách quê người, một hòn đảo xa tít
mù khơi, cùng gương mặt khắc khổ, đau đớn về tinh thần, héo hắt về
thể xác trong tấm ảnh di thể Nguyễn Văn Tường, khiến người ta không
thể nghi ngờ vào những kết luận của giới sử học về vị trí chủ
chiến của nhân vật này trong pho sử chống Pháp bi hùng của dân tộc ta
cuối thế kỷ XIX. Tính khách quan qua việc khảo cứu
sử liệu.- Tác giả bộ sách Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường
không chỉ nương theo những kết luận của giới sử học, mà còn bằng một
thể loại ông tự phát kiến là “truyện - sử ký - khảo cứu tư liệu lịch
sử”, để chứng minh với người đọc rằng, cuộc đời của Nguyễn
Văn Tường như ông thuật lại trong bộ sách là một cuộc đời thực như
thế. Tác giả lại quả quyết: Phần hư cấu chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ.
Khó ai định lượng được là bao nhiêu, nhưng dễ nhận ra công sức của
tác giả khi ông dành thêm phần khảo cứu sử liệu gồm rất nhiều chú
thích, viết kèm theo phần sáng tác. Phần khảo cứu - chú thích sử liệu
ấy không phải chỉ để dẫn chứng, trưng dẫn xuất xứ sử liệu, thẩm
định tư liệu, trình bày thêm một cách minh xác nhằm tiện cho việc đối
chiếu với phần sáng tác, mà còn để minh chứng: hư cấu nghệ thuật có
khả năng tiếp cận với sự thật lịch sử. Nếu ai đó đã từng ví rằng, với
thể loại tiểu thuyết lịch sử, lịch sử chỉ là một cái đinh để móc
cái áo, thì với tác giả bộ sách này, cái áo tiểu thuyết (phần kết cấu
truyện) được đem giăng trên một cái mắc (phần sử ký, tư liệu lịch
sử) - cái mắc ấy vốn được thiết kế để người ta có thể nhận ra
từng chi tiết, từ đường kim mũi chỉ... đến cái vóc dáng hoàn chỉnh của
cả tấm áo. Nói cách khác, tác giả (nguyên là một nhà giáo) muốn thể
hiện một quan niệm cổ điển (chuẩn mực) về sự “bất phân” của
hai ngành, văn và sử, hai phương thức tư duy, khoa học và sáng tác, trong một
bộ sách viết về một nhân vật lịch sử gắn với một thời đại lịch
sử. Tôi muốn nhấn mạnh tính độc đáo
của bộ sách, cái công phu của người viết, để giới thiệu với bạn
đọc một bộ sách đáng xem, đồng thời cũng để biểu dương sự cần cù,
quả cảm của tác giả, là đã làm một việc có ích cho cả sử học lẫn
văn chương, trong tình hình có sự giảm sút số lượng người đọc nên rất
khó khăn trong việc phát hành này. Xin được nói thêm rằng, tác giả
có một ý định về bổn phận riêng tư bên cạnh những mục đích chung,
như ông đã có lời đề từ ở trang đầu sách, là tác phẩm được viết
để “Kính dâng lên bàn thờ cao tổ phụ Nguyễn Văn Tường” với lòng
thành của tác giả (một người thuộc hậu duệ thế hệ thứ 5). Điều
đó có làm cho người đọc nghi ngờ về tính khách quan của bộ sách hay
không? Chính cách viết xem trọng việc khảo cứu sử liệu của tác giả
đã giải tỏa điều đó. Hơn thế nữa, người viết bộ sách này cũng muốn
thể hiện cái đạo hiếu nghĩa của người đời nay đối với người
xưa. Đó là một việc đang rất cần cho đời nay, để chúng ta có được
một tấm gương lịch sử trong trẻo mà soi lại việc xưa, nhằm làm sáng
rõ cho cuộc sống đời nay. Giữ bổn phận chính đáng với tổ tiên của
mình cũng là một cách góp phần hun đúc cho tình yêu Tổ quốc. Như thế thì bộ sách này đáng mua
và đáng đọc lắm.
Ghi
chú: Những tiểu đề
do tòa sọan báo Người Lao Động đặt. Vì khuôn khổ
tờ báo, tòa sọan cũng lược bớt một vài đọan ngắn. Xin
xem trọn vẹn bài viết này ở những trang đầu của cuốn sách “Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường”
của Trần Xuân An. Sau đây là trọn vẹn
bài viết trên của nhà sử học DƯƠNG TRUNG QUỐC: LỜI GIỚI THIỆU Nói lên nỗi băn khoăn đó, để tôi
muốn giới thiệu với bạn đọc rằng, đây là một bộ sách được viết
rất công phu, và việc đầu tư để in bộ sách dày dặn như thế này, vốn
liếng thật không nhỏ. Công phu của người viết sách trước
hết là đã chọn một đề tài không dễ: về một nhân vật mà tính phức
tạp ở sự đánh giá đã kéo dài nhiều thập kỉ trong giới sử học và
trong xã hội nói chung. Với một vị quan to, đầu triều,
như phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường, vào thời triều chính và đất
nước đứng trước hoạ xâm lăng của chủ nghĩa thực dân, thì thái độ
giữa chiến hay hoà luôn là cái thước đo quan trọng nhất để phân định
đúng sai, chính tà, chân ngụy… đối với mỗi một nhân vật lịch sử
cùng thời (một bên là Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, Trương Văn Đễ,
Hàm Nghi…; một bên là Trần Tiễn Thành, Dục Đức, Hiệp Hoà, Hồng Hưu…). Thế mà, chỉ một dòng nhận định rằng,
trong khi cả nước đánh Tây, thậm chí đã có một ông vua xuất bôn lập
chiến khu chống giặc mà quan phụ chính Nguyễn Văn Tường lại chủ hoà,
ở lại kinh đô, đi lại với giặc, là đủ để cho một vài thế hệ người
Việt Nam, những người phải trải qua hơn nửa thế kỉ của một cuộc cách
mạng “phản đế – phản phong”, rồi cầm súng đánh mọi thứ giặc
ngoại xâm, chẳng tốn nhiều giấy mực cũng gạt viên quan đầu triều này
sang hàng ngũ những kẻ đi ngược lại lợi ích cũng như truyền thống dân
tộc, để chịu sự lên án truyền kiếp… Những năm Đổi mới đã tạo ra một không khí cởi m |
