Tran xuan An - Nguyen Van Tuong tho yeu nuoc II

ĐỌC THƠ NGUYỄN VĂN TƯỜNG

Nnc. Vũ Đức Sao Biển (*)

Khoảng cuối năm 1995, tôi được nhà giáo Trần Viết Ngạc đến mời tham gia báo cáo trong Hội nghị khoa học về Nhóm chủ chiến Triều đình Huế và Nguyễn Văn Tường, do Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Nhà giáo Trần Viết Ngạc giao cho tôi một thủ bản thơ chữ Hán của Nguyễn Văn Tường gồm 50 bài thơ. Nhìn nét bút chân phương xương kính, tôi thật sự cảm xúc, biết mình đang cầm trong tay những bài thơ của một sĩ phu yêu nước. Vì thời giờ có hạn, tôi xin phép nhà giáo Trần Viết Ngạc được chọn lựa một số bài tiêu biểu để phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ và phát biểu suy nghĩ trên cơ sở những bài tiêu biểu ấy. Tôi đọc thơ Nguyễn Văn Tường không phải bằng cái nhìn của một người nghiên cứu mà chỉ thuần túy bằng cái nhìn của người làm báo, và thỉnh thoảng làm thơ.

Trước tiên, tôi xin được khẳng định: Nguyễn Văn Tường là một nhà thơ đích thực với đầy đủ những yếu tính của khái niệm nhà thơ. Sau khi thi đỗ cử nhân năm 1850, triều Tự Đức, Nguyễn Văn Tường đã bước vào cuộc đời làm quan năm 1852. Ông đã làm quan ở huyện Thành Hóa (nay là Cam Lộ, Quảng Trị) trong 8 năm (1). Trở về kinh thành Huế, ông lần lượt giữ các chức viên ngoại lang Bộ Hình (1861), án sát Quảng Nam (1862), tá lí Bộ Binh (1863) và Thừa Thiên phủ doãn kiêm nhiệm khuyến nông sứ Thừa Thiên - Quảng Trị (1864). Năm 1866, do vụ khởi nghĩa của Đoàn Trưng, ông bị cách chức, sau đó được phục hàm biên tu, đưa về huyện Thành Hoá làm công tác mở mang miền núi. Khi loạn giặc Khách nổi lên ở vùng Đông Bắc, ông được cử ra Bắc làm tán lí quân vụ. Qua những biểu, tấu, chương gửi về báo cáo Triều đình Huế, Nguyễn Văn Tường đã tự chứng tỏ rằng ông là con người có kiến thức, có đởm lược về quân sự. Trong quan hệ đối ngoại, ông là một nhà ngoại giao cự phách, nhiều lần sang Long Châu, Trung Hoa gặp tướng Phùng Tử Tài để bàn việc phối hợp tiễu phỉ, trấn định biên giới. Năm 1873, trong vụ Jean Dupuis, ông lãnh chức phó sứ, cùng ông Lê Tuấn vào Sài Gòn thương thuyết với Pháp. Vua Tự Đức rất tín nhiệm ông sau việc kí với Philastre hai thỏa ước rút quân Pháp ra khỏi Bắc Kì, và hiệp ước năm 1874 với thống đốc Dupré. Sau hiệp ước 1874, Nguyễn Văn Tường được giữ chức thượng thư Bộ Hình, quản lí Thương bạc viện và sung vào Cơ mật viện. Ông trở thành trọng thần khả kính của triều Nguyễn.

Tôi phải trình bày sơ lược đôi nét về cuộc đời làm quan của Nguyễn Văn Tường để thấy được ông là một sĩ phu năng động, một nhà chiến lược quân sự, một nhà chiến lược chính trị, một nhà ngoại giao. Thực dân Pháp và những kẻ thỏa hiệp đã làm ca dao bôi nhọ, xuyên tạc về tài năng và con người của ông; có câu truyền mãi đến bây giờ khiến người đời sau hiểu sai về ông. Rõ ràng là vốn sống và sự cống hiến của ông cho lịch sử, cho Triều đình Huế rất lớn. Đi, sống, chiến đấu và viết là những yếu tố cơ bản hình thành tính cách nhà thơ của Nguyễn Văn Tường.

Thơ chính là người. Thơ ca Việt Nam thường có loại “thơ khẩu khí” biểu lộ khát vọng và tính cách riêng của từng người làm thơ. Nhà thơ Nguyễn Văn Tường cũng có riêng một khẩu khí cho mình vậy. Chúng ta nhớ rằng năm Thiệu Trị thứ 2 (1842), ông đã từng lấy tên là Nguyễn Phước Tường, đi thi hương và đậu tú tài lúc vừa tròn 18 tuổi. Vua Thiệu Trị khép tội ông mạo nhận hoàng tộc; ông bị hủy bằng cấp và chịu tội đồ 1 năm, suốt đời không được đi thi (2). Mãi đến 8 năm sau, ông mới được vua Tự Đức xóa cho cái án ấy. Điều gì thôi thúc ông muốn tiến nhanh trên hoạn lộ? Đó chính là tấm lòng của một sĩ phu muốn đem tài trí giúp đời, phục vụ cho Triều đình; tấm lòng của một nhà nho nhập thể và nhập thế. Tâm trạng ấy đã được thể hiện trong nhiều bài thơ tự bày tỏ khí tiết của Nguyễn Văn Tường.

Trong bài Miếu trung ngọa mộc (Cây nằm trong miếu), họa đáp lời ông tú tài họ Đặng (?) ở Bình Lâm, Nguyễn Văn Tường chỉ mong làm một cây xà nhỏ:

Bất tịnh quần tài giảo thốn trường

Chung phong na đắc phạ đồi đường

Cán trinh biệt hữu hiên ngang xứ

Khẳng tác nhân gia tiểu giác lương.

Tạm dịch là:

Chẳng muốn so đo chuyện ngắn dài

Sợ gì yếu ớt, gió lung lay

Có riêng gốc rễ, hiên ngang đứng

Xà nhỏ trong nhà cũng một cây.

Kẻ sĩ là cây tùng, cây bách giữa đời. Nguyễn Văn Tường cũng có quyền tự hào mình là một cây tùng như vậy. Ông có bài Tùng thụ (Cây tùng):

Tài bồi tự cụ lăng tiêu tháo

Ấm tí năng dung thụy thế cầm

Lương đống vị ngôn tha nhật dụng

Độc cao vũ lộ thụ thâm ân.

Tạm dịch là:

Tiết tháo ngang trời tự đắp vun

Tàng cây che chở các chim muông

Mai sau chưa nói nên rường cột

Mưa móc ơn sâu được thấm nhuần.

Nguyễn Văn Tường là một sĩ phu có bản sắc, có chí khí. Ông muốn “đem quách cả sở tồn làm sở dụng” như cách nói của Nguyễn Công Trứ ngày nào. Và rõ ràng là ông đã hiển đạt, đã thực hiện được sở nguyện.

Thế nhưng, sẽ không có thi ca nếu không có tâm hồn lãng mạn, tư duy lãng mạn. Bên cạnh một trọng thần Nguyễn Văn Tường, thượng thư Bộ Hình, còn có một nghệ sĩ Nguyễn Văn Tường say sưa với sông núi, mây, trời, trăng trong, gió mát. Bài Cung họa Ngự chế Đoan ngọ vãn phiếm chu hành hạnh Tư Hiền tấn (Kính họa bài thơ ngự chế “Chiều lễ đoan ngọ đi dạo ở cửa Tư Hiền”) có một đoạn rất nghệ sĩ, rõ ràng là bút pháp của một nhà thơ lãng mạn:

Tà dương thiên ngoại vân phong họa

Tân nguyệt giang đầu cảnh hạm minh

Chu tiếp tàm vô thương bật trợ

Thừa phong thượng kí phấn bằng trình

Tạm dịch là:

Chiều xuống bên trời mây núi vẽ

Trăng non đầu ngọn bóng thuyền lay

Thẹn vì không giúp tay chèo chống

Ngàn dặm chim bằng cưỡi gió bay

Cảnh quan cửa Tư Hiền hiện ra trong thơ Nguyễn Văn Tường thật hoà bình, hạnh phúc, tươi đẹp. Tôi tin rằng phải có sự xúc động chân thành, sự cảm thụ tinh tế của một nghệ sĩ đích thực mới viết được bài Tư Hiền tấn (Cửa Tư Hiền). Bài thơ có đoạn sau:

Hà Trung thu tích hậu

Thuận tấn chuyển lưu thư

Ba ổn trung lưu tiếp

Phàm quy viễn phố ngư

Trùng dương thông nhãn xứ

Vạn hác củng Triều dư

Tạm dịch là:

Trong sông tích tụ phù sa

Một dòng thong thả tuôn ra biển ngoài

Sóng êm chèo lướt sông dài

Bến xa ghe lưới buồm ai trở về

Trùng dương bát ngát bốn bề

Muôn sông rồi cũng tụ về nơi đây.

Thơ Nguyễn Văn Tường tuân thủ khá chặt chẽ lối cấu trúc của Đường luật, nhưng những tư duy và cảm nhận của ông về thiên nhiên thì rất lãng mạn. Đôi khi, ông mạnh dạn vượt qua cấu trúc cổ điển đó để viết những bài thơ dài theo ý mình như Hạnh Thúy Vân sơn và Tư Hiền tấn. Ta có thể gọi Nguyễn Văn Tường là một nhà thơ lãng mạn trong cổ điển.

Người ta cũng thường ca ngợi phong cách thi ca của Đường Tống bát đại gia, cụ thể là Lí, Đỗ. Tôi nghĩ rằng thơ chữ Hán của Nguyễn Văn Tường cũng chẳng kém gì thơ Lí, Đỗ. Hình ảnh trong thơ ông rất gần gũi với chúng ta khiến chúng ta dễ thẩm thấu, dễ cảm nhận hơn thơ Đường, Tống nhiều. Thí dụ như cảnh cửa biển Thuận An trong Cung họa Ngự chế thi nguyên vận Nhuận ngũ nguyệt hộ từ giá hạnh Thuận An tấn nhị thủ (Kính họa nguyên vận hai bài ngự chế: “Tháng năm nhuận, hộ giá Thái Hậu ra cửa biển Thuận An”), có hình ảnh rất đẹp:

Hải môn khả hạm giá ngao phi

Biến phúc từ vân thử khí vi

Quế trạo thuận lưu thanh tế tế

Da lâm thùy ấm lục y y

Sa đôi cổ lũy thăng thiên hiểm

Bác trĩ tàng đài phục viễn uy

Thử địa duyệt phòng tiên hiếu trị

Nam thiên vĩnh yết Vụ tinh huy.

Tạm dịch là:

Cửa biển, thuyền như trạnh lớn bay

Che khắp mây lành, nắng dịu thay

Chèo quế khua dòng, êm tiếng nước

Dừa xanh rủ bóng, đẹp màu cây

Cát lên lũy lớn đường muôn hiểm

Súng dựng đài cao thế cực dài

Lấy hiếu trị đời qua chốn ấy

Trời Nam, sao Vụ sáng không phai.

Thơ của Nguyễn Văn Tường còn ray rứt nỗi nhớ quê nhà Triệu Phong, Quảng Trị, miền đất nghèo mùa đông thiếu áo, mùa hạ thiếu cơm. Bố vợ làm ba bài thơ gởi ra Bắc thăm con rể; ông cũng họa ba bài gởi tạ lòng bố vợ - Họa nhạc ông kí phỏng tam thủ nguyên vận. Trong ba bài đó, tôi cảm xúc nhất khi đọc một bài có tiếng trẻ khóc chờ cơm:

Xứ xứ sầu văn đãi bô ngao

Ưu thâm nan tả chuyển sinh trào

Thừa lương thí hướng cao lâu vọng

Đố nhãn nhưng đa vị ngải cao (hao).

Tạm dịch là:

Chờ cơm, tiếng trẻ khóc trăm nơi

Ray rứt khôn nguôi phải bật cười

Dạo mát nhìn lầu cao chót vót

Nhiều đôi mắt ghét ngó không thôi.

Bài thơ thể hiện tình cảm ray rứt của một sĩ phu trước những cảnh đời vất vả, đói kém của đồng bào mình. Bài thơ còn thể hiện được một chút lập trường của nhà thơ trước cảnh sống xa hoa, sang trọng của một số quan lại triều Nguyễn. Tư duy dân bản – nhân văn đó không phải ai làm quan cho Triều đình Huế cũng có được.

Nhưng vượt lên trên tất cả, thơ của Nguyễn Văn Tường vẫn là thơ của một sĩ phu giàu lòng trung quân ái quốc. Đúng như phong cách của nhà nho “tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc”, Nguyễn Văn Tường lo trước cái lo của mọi người và chỉ vui sau cái vui của mọi người. Đối với Nguyễn Văn Tường, vua Tự Đức là mặt trời, ông là đóa hoa hướng dương. Bài Ất Hợi nguyên chính (Ngày mồng một năm Ất hợi - 1875), thể hiện cái nhìn lạc quan, tự hào trước cảnh vua tôi nhà Nguyễn đón mừng ngày mồng một Tết:

Tam triêu khí tải thục

Tường quang mãn đế cư

Nhất niên trưng hưu cát

Quần tinh giai phát thư

Hi nhiên đăng xuân đài

Hồn nhiên lâm Hoa Tư

Đán hề ca phục đán

Quỳ tâm hướng nhật sư

Tạm dịch là:

Ba buổi bình minh dịu mát trời

Cung vua sáng đẹp khắp nơi nơi

Điềm lành hiện rõ trong năm mới

Muôn vật bừng lên vẻ tốt tươi

Hớn hở đài xuân vua ngự lên

Hòa cùng quan lại xếp hai bên

Sáng nay, ta hát một ngày trọn

Hoa quỳ theo bóng mặt trời nghiêng

Ông không che giấu được niềm tự hào khi tháp tùng nhà vua đi duyệt quân ngoài cửa Thuận An. Khí thế hùng mạnh của quân đội triều Tự Đức, dưới đôi mắt nhà nho Nguyễn Văn Tường, tưởng như có thể nuốt cả sao Ngưu, sao Đẩu. Bài Hạnh Thúy Vân sơn (Vua ngự giá núi Thúy Vân) nói lên tâm trạng ấy:

Phùng kim hạ ngũ nguyệt

Tích dư nguyệt phục viên

Thiên tử mệnh duyệt vũ

Chu sư hàm tỉ kiên

Triêu phát Hương giang tân

Tiền hậu như thiền liên

Vãn khai Thuận Trực áp

Điều điều vân thủy thiên

Vạn trạo phù trung lưu

Quân khí mộ ích kiên

Chu khinh phong tự sinh

Phong vị thủy tự liên

Thúy Vân tiệm giáp cận

Ngật lập như trữ diên

Đăng hoa thủy tạ mãn

Nhiêu tử nghỉ lâu thuyền

Tiên trượng quang như họa

Bồng đảo bất tiêu thiền.

Tạm dịch là:

Nay tháng năm mùa hạ

Còn dấu xưa trăng tròn

Vua ban lệnh duyệt quân

Lính chen vai thích cánh

Bến sông Hương buổi sáng

Trước sau quân nối liền

Chiều mở đập Thuận Trực

Trời mây nước nghiêng nghiêng

Vạn mái chèo lướt sóng

Ba quân thế oai hùng

Gió đưa, thuyền nhẹ lướt

Mặt nước im như gương

Gần đến núi Thúy Vân

Đứng hiên ngang chào đón

Thủy tạ đầy đèn hoa

Cập bến chèo khua rộn

Gươm bụt tiên, sáng như tranh

Nét thiền nguyên vẻ đảo xanh non Bồng.

Từng là tán lí quân vụ Bắc Kì, Nguyễn Văn Tường gắn liền cuộc đời mình vào những hoạt động tiễu trừ giặc Khách, vỗ an đời sống nhân dân biên giới Đông Bắc. Ông coi công tác tiễu phỉ là công tác hàng đầu. Bài Nguyên đán tảo cứ Quảng Yên tuần phủ Hồ Trọng Liễn mã đệ triệp tự quan binh đạp bình Phù Long phỉ sào nhân chí kì sự (Sáng mồng một Tết xem tờ trình của tuần phủ Quảng Yên Hồ Trọng Liễn [Đỉnh] đưa về bằng ngựa thuật chuyện quan binh dẹp tan ổ phỉ ở Phù Long, nhân đó mà ghi lại việc ấy) thể hiện một cách sâu sắc lòng ưu dân, ái quốc của ông. Bài thơ có những đoạn:

Thanh tướng lưỡng lâm vô thốn hiệu

Đạn nan chung thị di khấu sao

Kình nguyệt thố quật xuất một gian

Niên lai biên manh khổ sao náo...

... Chu sư ninh hoãn tiêm cừ khôi

Phù Long nhất cổ thiên hiểm thôi

Tướng biện dụng mệnh vô kiên địch

Thanh linh hách trạc vũ công khôi

Kỉ công hựu thích hành khánh điển

Phàm bách nhung thần thị chi miễn

Thùy vị ba đào bất khả khai

Vạn lí trùng dương tương tận quyển...

Tạm dịch là:

Tướng Thanh hai lượt qua, công cốc

Ngại khó, không dẹp được cướp bóc

Bọn chúng chui nhủi trong hang sâu

Biên cương, dân lành chịu tang tóc...

... Quân ta giết hết lũ cầm đầu

Phù Long, hồi trống sạch như lau

Tướng sĩ quên mình, không sợ giặc

Tiếng tăm hiển hách, võ công cao

Ghi công lại đúng dịp lễ mừng

Võ tướng trông vào gắng sức chung

Ai bảo sóng to không phá được?

Cuốn trôi ngàn dặm sạch trùng dương...

Thơ Nguyễn Văn Tường là thơ của một trọng thần. Cái gì đem lại niềm vui cho đất nước, cho nhân dân, cho nhà vua cũng khiến cho ông phấn khởi, sung sướng. Thơ của ông có cái nhìn lạc quan, tin tưởng đến lạ lùng. Bài Hà Trung đạo trung tác tỏ rõ khí tượng của một trọng thần:

Thập lí huân phong phất hạm kinh

Giang sơn toàn bức nhãn tiền trình

Quần phong nam củng thần kinh tráng

Chúng thủy đông triều hải lượng hoằng

Tuần nhạc, cửu đồng chiêm Thúy Lĩnh

Thao sư, hà tất tạc Côn Minh

Thần du tận thị ưu dân kế

Đáo xứ hương bồn hiệp đạo nghinh.

Tạm dịch là:

Mười dặm ru thuyền gió mát qua

Mắt nhìn toàn cảnh núi sông ta

Hùng thay ngàn núi nam chầu hết

Đẹp quá trăm sông biển đông hòa

Thúy Lĩnh lâu nay thường đến đó

Côn Minh hà tất dẫn quân qua

Lo dân, hoàng thượng lên thăm viếng

Hương án bày ra khắp mọi nhà.

Điểm son đẹp nhất trong thơ ca Nguyễn Văn Tường chính là tấm lòng trung quân ái quốc. Đó là tấm lòng của một nhà nho tiến bộ, một ông quan tận tụy với công việc, một bề tôi trung biết mình đang ăn lộc của ai và phải làm gì cho vua, cho nước. Tấm lòng ấy khác hẳn với thái độ ngụy tín của một số quan lại bàn giấy cầu an triều Tự Đức. Chúng ta hiểu tại sao Nguyễn Văn Tường trở thành nhân vật chính trong phái chủ chiến Triều đình Huế khi thấy quân Pháp liên tiếp thực hiện những thủ đoạn xâm lược đất nước ta, dày xéo nhân dân ta và vũ nhục Triều đình Huế. Cuộc binh biến 1885 đã nổ ra ngay trong kinh đô Huế. Quân ta thất bại trước vũ khí, khí tài và thế lực của quân Pháp. Vua Hàm Nghi được Tôn Thất Thuyết phò ra Tân Sở. Quan phụ chính Nguyễn Văn Tường, quan thượng thư Bộ Hộ Phạm Thận Duật và ông Tôn Thất Đính, cha của Tôn Thất Thuyết, bị đày ra Côn Đảo, sau đó bị đày qua đảo Tahiti. Ông Phạm Thận Duật chết trên đường đi; ông Nguyễn Văn Tường, ít lâu sau, ông mất, thân xác được đưa về an táng tại quê nhà.

Cuộc đời của ông Nguyễn Văn Tường là cuộc đời của một nhà nho hành động. Thi ca của ông bộc lộ được một phần con người hành động đó. Ông đúng là cây tùng, cây bách trong Triều đình nhà Nguyễn và phái chủ chiến, dù chỉ khiêm tốn nhận mình như một cây xà nhỏ:

Khẳng tác nhân gia tiểu giác lương.

V.Đ.S.B.

(Trích từ “Kì Vĩ quận công Nguyễn Văn Tường thi tập”, do Trần Viết Ngạc, Trần Đại Vinh, Vũ Đức Sao Biển sưu tầm, giới thiệu, phiên âm, dịch [mới 45 bài], tư liệu Hội nghị khoa học, 20. 6. 1996, do Trường ĐHSP. TP.HCM. chủ trì và ấn hành, từ tr. 14 đến tr. 22).

(*) Nhạc sĩ, nhà nghiên cứu (nnc.) văn học.

(1) Hơn chín năm, theo lời của chính Nguyễn Văn Tường đã được ghi trong ĐNTL.CB., tập 30, sđd, tr. 172: 1853? - 1862?. Chưa kể gần hai năm, từ tháng mười Bính dần đến tháng bảy Mậu thìn (7. 11 - 7. 12. 1866 đến 18. 8 - 15. 9. 1868), Nguyễn Văn Tường trở lại Thành Hóa (Cam Lộ, Quảng Trị) làm bang biện, sau vụ Đoàn Trưng; không phải vì lí do liên can, mà vì cuộc khởi nghĩa Chày Vôi này nổ ra trong địa bàn trách nhiệm, và cũng theo sự tự nguyện từ chức của ông (1864), khi Tự Đức cho tiến hành việc xây dựng “Vạn Niên cát địa”, đồng thời cũng vì khát vọng xây dựng chiến khu Tân Sở (Cam Lộ) để chuẩn bị kháng chiến (ĐNTL.CB., tập 30, sđd., tr. 87 và 238; xem thêm chú thích (16), bản dịch nghĩa bài thơ số 56).

[Xin lưu ý: chú thích (16) của bản dịch nghĩa bài thơ số 56, có đoạn trích từ ĐNTL. CB, tập 30, sđd., số trang nói trên].

(2) Xin xem chú thích (1), (2), (4) của bản dịch nghĩa bài thơ số 14, sách này.