updated: 15.9.2005
Vài
lời cho phải lẽ:
Để cho có sự công bằng với bài viết về thời sự của Thường
Đức trong tháng 8 vừa qua đã đề cập đến bài phỏng vấn có phần “bất
cập” (với Hồng y Phạm Minh Mẫn) của ông Tổng thư kí tờ Việt Mercury
ở San Jose (California) Nguyễn Xuân Hoàng, lần này chúng tôi cần khen bài phỏng
vấn nữ nhà văn/ luật sư/ nhà giáo Dương Như Nguyện của ông thật tới.
( Nguyễn Xuân Hoàng: “Nói chuyện với nhà văn Dương Như Nguyện: Nắm bắt
nét đẹp của nền văn hóa quê hương”, mục Văn học, section ‘Giải trí
cuối tuần’, Việt Mercury số 346 ngày 9/9/05 | Dương Như Nguyện, tác phẩm
mới vừa xuất bản: ‘Daughters of the River Huong’ ). Bài phỏng
vấn “thật tới” bởi người hỏi nêu vấn đề cô đọng nhưng xoáy
vào trọng tâm, làm cho người trả lời bộc ra đầy đủ những điều muốn
và cần nói. Chúng tôi chú ý tới câu hỏi nhà văn Dương Như Nguyện, “Cô có chịu ảnh hưởng bút pháp của tác
giả nào không?”, Dương Như Nguyện trả lời: “Bút pháp của tác giả Hoa Kỳ hay của tác giả
Việt Trong ý tưởng dâng tràn những niềm
vui đó, chúng tôi nhận được điện thư có kèm các bài viết của Ngọc
Thiên Hoa: một tiểu luận về TTKh, và một bài viết ngắn pha lẫn những
nét “ẩn dụ” đùa cợt ngộ nghĩnh…. Thỉnh thoảng cũng có số bạn đọc
than: sao bài vở của web Giao điểm khô khan quá! Thì hẳn là khô khan, nhưng
chắc đó chỉ là lời than nhẹ thôi, chứ đúng ra phải có những danh từ
“nặng búa” hơn mới phải. Thành ra khi đọc mấy dòng ‘reply’ của Ngọc
Thiên Hoa như vầy, “….Ta cũng ''khoái''
cách vào chuyện thẳng thừng nhưng không nhột ý của chư vị. Muốn đăng
bài ? Trời ơi ! Chỉ cần đọc một đoạn trên trong
điện thư có lẽ chưa đầy trang giấy cũng đủ thấy hết “khô khan”
liền. Điều thú vị thứ hai, chúng tôi lại ‘cố’ tin rằng Ngọc Thiên
Hoa thuộc về phái nữ, mà đã nữ lưu thì phải giữ lễ thôi. Dù điều
đó có thể nhầm lẫn đi nữa, trong cái lối viết “ngộ nghĩnh, cà khệu”
của Ngọc Thiên Hoa còn chất chứa một vài tâm sự… thật!?. Cho nên mong
rằng, dù nhà văn Trần Mạnh Hảo đọc được bài viết này trong sự bất
ngờ, nhưng biết đâu nó sẽ làm cho ly cà phê buổi sáng, buổi chiều của
ông ở một nơi nào đó trên đất nước, càng thêm thú vị! Web Gđ.
Có
một bài thơ bốn câu, bảy chữ ''Đêm nghe cá quẫy'' :
Đâu phải chỉ mình anh mất ngủ
Cá kia vật vã suốt đêm dài .
Đáy sâu trăng
rụng hay sông chật
Quẫy nát đêm rồi cá ngóng ai ? Đó
là bài thơ không năm tháng của Trần Mạnh Hảo làm người viết khó biết
thời điểm để đi đúng đường : "Thời đại, con người và thi phẩm
''khi nghiền ngẫm...thì đành diễn theo ‘con thuyền không bến’'' thôi !. Từ
nhà thơ Pháp: Lafôngten (LaFontaine ) nổi tiếng bằng thể loại ngụ ngôn
(Fables) với những con : Chồn, cáo, gà ve, kiến
đến nhà thơ Việt Nam : Hoàng Cầm hoá thân của chim cu, bê
vàng, chào mào, cào cào, phù du qua Tô Hoài với dế, bọ ngựa sang hải ngoại
mà Duyên Anh với ngựa cùng Du tử Lê với châu chấu... thì văn học toàn
thế giới nói chung và văn học Việt Nam nói riêng đã mang thêm sắc thái ''ngụ ngôn'' -tiếng kêu của
những tâm hồn mắc oan khiên hay bạo mộng!
-Nhưng tất cả những con vật được chọn đưa vào tác phẩm
trên, hầu hết là loài ''kỵ thuỷ'', chỉ có Trần Mạnh Hảo là ''can đảm''
lao mình vào nước bằng kiếp thân ...cá !
l. Điểm luận :
1. Ngẫm nghĩ: Trần
Mạnh Hảo cầm tinh ''Kim Ngưu'' (con trâu vàng theo năm tháng trên sách dùng
trong nhà trường) , mạng ''Tích lịch hoả'' ( Lửa sấm sét ). Chao ôi ! Xem
tử vi thì phải nhờ đến chiêm tinh gia Đỗ Minh Tuấn mới được kiết
tường. TM Hảo chọn con cá -loài sống dưới nước, kỵ bờ-làm hoá thân
thì đứng là ''khắc tinh'' với mạng ''hỏa'' của mình. Có lẽ,điện từ
khác dấu (thuỷ,hoả) thì hút nhau nhưng đây lại đẩy nhau ,xô dập mãi
,thành ra :
Đâu phải chỉ mình anh mất ngủ
Cá kia vật vã suốt đêm dài . ''Mất
ngủ'' của ''anh'' có nên đưa về phía ''Không ngủ được'' của Hồ Chí
Minh vì ''trằn trọc, bâng khuâng giấc chẳng lành'' chưa tìm ra đường đi
cứu nước ?. Vì lẽ gì mà ''mất ngủ'' ngoài bệnh tật ? chỉ còn : Buồn
mình, buồn tình, buồn thời cuộc hay buồn chinh chiến chuyện Đông,Tây ? Chủ
thể ''anh'' là Hảo hay Hảo là ''anh'', người viết mặc kệ .Ta chỉ là người
đọc thơ, nghiền ngẫm, nghĩ ngợi theo ý riêng của mình dù ý ta chưa chắc
như ý Hảo nhưng đâu có luật nào bắt người phải hiểu theo ý tác giả.
Trên luật lệ tự do này, ta cũng chẳng lôi người đọc khác hùa theo ý
riêng ta. Cho nên, sau khi đọc thơ, xem văn để biết ''hồn người'', người
viết chọn ''kiếp cá'' cho Hảo . Con cá Hảo này lại
đang ''vật vã suốt đêm dài'' như cùng ''anh'' đồng chứng bệnh ''mất ngủ''
mà thật ra , ''anh'' cũng chỉ là ''cá'' đó thôi!. Động từ ''vật vã'' của
con cá dưới nước có xa gì mấy với ''quằn quại'' của những loài ''kỵ
thuỷ''. Thương tâm. Thương tâm lắm !.Tội nghiệp. Tội nghiệp tràn !. Nhưng
: ''Anh'' mất
ngủ (con người có thuộc tính ngủ đêm) chẳng dính líu gì đến con cá
kia bởi nó đâu có ''mất ngủ'' như ''anh'' :
Cá kia thức, ngủ nào ai biết
Đêm ngày mải miết lượn lờ bơi ... Xem
ra ,câu so sánh ngầm trên khập khễnh
mất rồi !. Thường,
trong loại thể bốn câu chữ, hai câu đầu chỉ là câu mở cho một ý. Hai
câu cuối là câu kết mới quan trọng. Thành ra ,người viết dời hai câu cuối qua phần khác.
2. Suy luận :
Đáy sông trăng rụng hay sông chật
Quẫy nát đêm rồi cá ngóng ai ? Xem
ra có hai lý do để ''cá kia vật vã'' là : Trăng rụng, sông chật. Trăng làm
sao mà rụng được đây ?. Ảo giác lăng kính lung linh qua ''Nguyệt cầm'' của
Xuân Diệu soi vào đây để hứng lấy mảnh trăng rụng xuống tận đáy
sông của Hảo chắc ngoạn mục biết chừng nào !. Ôi chao, biết bao giờ
trăng kia mới rụng, cũng như ''trăng bao nhiêu tuổi trăng già ,núi bao
nhiêu tuổi gọi là núi non ?''. Sự đánh giá, phỏng đoán cho mọi việc
trên đời đều do con người ''aỏ thuật'', ''phù phép'', ''biến hoá'' mà
ra cả thôi ! Hay, dở; đúng, sai; chật, hẹp; xấu, tốt ...từ ngàn xưa tới
nay không phải qua bàn tay ''khéo léo'' (lật lên, lật xuống) và bộ óc tuyệt
diệu của con người (đổi trắng thay đen) là gì ?. Tất cả những ''tuyệt
xảo'' này được Trần Mạnh Hảo đưa hết vào thơ văn của mình với một
sức hút của cái gọi là ''thần giao cách cảm'' (xa mấy cũng hay, sâu mấy
cũng biết). Trong câu thơ
trên, bức tranh thiệt huyền ảo : sông sâu, trăng sáng (nếu trăng mờ, ai
thấy được sông sâu ?) chói rọi vì có tới hai anh chị trăng : kẻ đắm
đuối nhìn xuống, người ngây ngất nhìn lên. Nếu chỉ là như thế thì
thế giới này vì tình yêu mà hoà bình hết. ''Anh'' qủa có tầm mắt của
''tia hồng ngoại'' nếu nói hơi qúa, còn xà thấp hơn, tầm mắt ''anh''
như thế thì đến loài có nhỡn quang nhìn xa như cú mèo, diều hâu cũng bái
dài. Cảm giác bực bội vì sự ''chật chội'' từ ''anh'' đã cách cảm cho
con cá bực dọc dòng sông để ''anh'' có thể nghe được cái ''quẫy'' đuôi
của nó. Thính tai quá trời, quá đất luôn !. Suy ra, tai mèo dùng để rình
bắt chuột giữa đêm còn thua xa. Nghe tiếng cá quẫy, tâm ''anh'' động thấu
nỗi niềm riêng của cá. Cá mới quẫy mà ''anh'' đã nhận thức được nếu
tiếp tục ''quẫy nát'' đêm thì chả còn ai để khoe đuôi quẫy. Đấy là
''trí''. Trí! tĩnh đến độ chưa kết thúc trận đã dư biết mình là kẻ
thắng trận. Thiệt đúng là : ''Tri bỉ, tri kỷ'' chẳng bằng ''tri tâm''.
Thắng rồi thì một chữ ''nhân'' thả vào bóng đêm ''ngóng ai ? ai ngóng
bây giờ còn ai ?''. Một chấm hỏi đậm đà sắc thái tu từ ''đắc đạo''
của ''Độc cô cầu bại'' sau khi ''bất bại''. Tuyệt vời!. Tuyệt vời hơn
''Tiếng thở'' của Thuỷ Lâm Synh cũng trong một đêm hổng biết ăn trúng
cái giống gì mà cũng mất ngủ, mới bèn :
Choàng trăng đi dạo một hồi
Vài dòng thơ rụng chợt rơi xuống hồ . Anh
chàng bắt chước Lý Bạch choàng trăng đi dạo (chứ không vác trăng rao bán
như Hàn Mạc Tử ) này là con nhà lính sau 1975 đã bỏ ''đồ đao'', cầm bút
''nam mô ...'' nên hình ảnh thơ ''romentích'' đi cùng từ ngữ , câu chữ
thân thiện làm sao thua xa với anh nhà
lính Trần Mạnh Hảo đầy khí phách của người hùng lăm lăm cây cung...xạ
tiễn. Nhưng ''thơ rụng'' cho đời giọt nắng. ''Trăng rụng'' cho đời giọt
mưa. Hai cái ''rụng'' đều có ích cho con người nếu chúng không bị sài
qúa độ gây ''hạn hán'' và ''bão lụt''. Tiếc
thay, con cá kia không được học hành đến nơi, đến chốn nên nào có biết
''cân, đo, đong, đếm'' gì mà biết chật, rộng ?. Cá không biết nói nên
''anh'' nói. Cá chả biết gì nên ngu si. ''Anh'' bèn nghĩ dùm cho cá . ''Anh''
mất ngủ nên nghĩ cá cũng mất ngủ nhưng con cá đâu nghĩ như vậy.
''Anh'' tâm động sinh trí động. Con cá vô tội kia đã bị kẻ không ngủ
được kéo lên bờ ( cấm kỵ ). Cá bị lôi lên bờ mới ''vật vã'' đòi
quyền sống chứ cá dưới nước, cá lội nhỡn nhơ. Thế nhưng ''quyền sống''
của cá cũng là của ''anh'' đó thôi. ''Anh'' muốn rời bỏ môi trường hiện
có của ''anh'' để ''quẫy'' mình nhưng lìa khỏi cội rễ, cội nguồn, cố
tránh xa môi trường sinh thái, liệu ''cá -anh'' có thích hợp để ''vẫy vùng''
chớ không ''vật vã'', ''quằn quại''? Chao !
Con hổ của Thế Lữ chỉ ...gầm
trong...củi sắt. Con chim của T.T. Kh giả cũng ...hót trong ...lồng son. Nhưng
người ta chỉ nói về thân phận bị giam hãm, trói buộc là như ''cá trong
chậu như chim trong lồng'' chứ chẳng nghe ai bàn về thân cá trong sông. Trời
ơi ! Cá nước, chim trời, người trần gian là đúng môi trường tự nhiên
còn gì. Mà con cá lại chả phải ''cá chậu'' mới lý tưởng làm sao, oan
ức gì mà ''quẫy'' mà quậy cho sóng tụ nước dồn. Chắc con cá Hảo muốn
làm ''Tôn ngộ Không đại chiến thủy cung ''? Con
người nghĩ cho con vật. Con vật là hoá thân con người. Anh, em, bà con, họ
hàng hết trọi. Giả thuyết thứ nhất cho con cá mất ngủ vì ''trăng rụng''
gieo tiếng động phá giấc ngủ chỉ là ảo tưởng, loại bỏ. Giả
thuyết hai là ''sông chật'' làm con cá bực mình, bực mảy. Không ai biết
con cá kia lớn bao nhiêu mà chê sông chật. Hoá ra, con cá kia chả chịu lượng
sức mình. Cá trong bình, cá chê bình nhỏ. Cá trong hồ, cá ngó ra sông. Cá
giữa sông, cá mong ra biển. Cá to sông lại hoá nhỏ giữa dòng đại
dương. Cá lớn sẽ nuốt con cá bé theo luật tồn sinh. Và nữa, cá nước
ngọt thì ở sông. Cá nước mặn mới ở biển. Có điên mới tự tìm cái
tự chết vì lạc dòng. Có chết cũng nên chọn cái chết vinh như loài phù
du lao mình vào lửa. Đi ngược lẽ thường, ta nghĩ chỉ có gan như cá Hảo
mà thôi !. Sau
khi ''vật vã'', cá sông kia kiểm điểm thành tích :
Quẫy nát đêm rồi cá ngóng ai ? Động
từ gợi hình mạnh mẽ ''quẫy'', Trần Mạnh Hảo dùng ''chuẩn'' lắm vì
nói lên mức chính xác ngôn ngữ dùng cho thuộc tính của loài sống dưới
nước. Động từ này thêm tính từ chỉ mức độ ''nát'' cũng ''phong độ''
không kém tạo thành ''quẫy nát'' nữa
thì ...tiêu mất đêm trăng. Uổng qúa ! Sức ''quẫy'' của con cá này dữ dội
làm tung nước tận trời gây mưa mù, mây đen kéo lại. Kinh khiếp ! Con cá
này ném vào cá Kình biển Đông mất rồi, hèn nào nó dám chê sông chật.
Bản lĩnh lắm. Có chí khí. Cá biết ''ngóng ai'' sau trận ''đại hồng thủy''
trên, tất cả ...uống nước đầy bụng, tắt thở, chẳng còn một mống.
Con cá này đích thực cá kiếm ''nhân ngư '' nhưng chẳng biết ''mỹ nhân
ngư'' hay ''đực nhân ngư'' đây ? Ngóng bạn tri kỷ hay ngóng tình tri âm hoặc ngóng chờ vài kiếm khách để ''thử''
tay nghề ?.
3. Thẩm luận: Một
gã đàn ông cả đêm mất ngủ hình dung ra có một con cá cũng thức trắng
mắt vì trăng rụng đánh động, vì sông chật chẳng bơi lội gì được
cho thỏa thích. Cuối cùng, cuồng điên vật vã, quẫy nát đêm trăng nhưng
lại sợ nỗi cô đơn khi không còn ai ''so tài cao thấp'', hay không còn ai
''đồng sàng đồng mộng'' hoặc không còn ai ''cùng hội cùng thuyền''. Ví
von, so sánh ngầm, ngụ ngôn, triết lý quả cao tay nghề vậy mà người viết
bài này dám kết luận Trần Mạnh Hảo đã để con cá kia cao ngạo, chẳng
thức thời và hơi ...ác đó. Hoá thân Trần Mạnh Hảo tự làm khổ mình.
Đâu có ai ''dao kề tận cổ, súng dí gần tai'' mà bắt chàng ''vật vã''.
Con đường hoạn lộ của Hảo rất vinh quang, xênh xang áo mão, bao kẻ chống
lưng, bút kiếm sừng sững sao còn tự mình ví mình là con cá lớn mới chê sông chật, sông hẹp đòi quẫy
nát đất trời, gây nên sóng gió ?. Ta nghĩ chàng chắc là Thuỷ Tinh hoá
thân thì đúng hơn. Nhưng công chúa Mỵ nương đã thuộc về Sơn Tinh thì
đánh nghìn năm Sơn Tinh kia cũng thắng. Thắng bằng bạo lực làm sao đoạt
được tim nàng ?. Tiết
Nhân Qúy đã chinh đông thì hãy để cho Tiết Đinh San chinh tây. ''Thơ phản
thơ'' đã ''tả xông, hữu đột''. Một cú ''quẫy'' đuôi của con cá Hảo
đã khiến ''Bóng chữ'' của Lê Đạt thành ra ''bóng xế'', đã làm ''99
tình khúc'' của Hoàng Cầm biến ra ''tình khúc buồn''... Một cái ''quẫy''
đuôi nữa ''knock out'' ''Ba đỉnh cao Thơ mới'' của Chu Văn Sơn khỏi vòng
chung kết. Trận đấu không trọng tài thổi còi vẫn tiếp diễn giữa cá
Kình Hảo ''oai phong lẫm liệt'' đã, đang và sẽ với Đỗ Minh Tuấn, Hoài
Trân, Phan Huy Dung, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Đình Chú ...tấn công vào sách
giáo khoa và trên mọi phương diện văn hoá, văn nghệ. Thử hỏi ngần ấy
đánh đấm ''tả xông, hữu đột'' quyết ''chặt đuôi khỉ'', thề diệt
''bạch cốt tinh'', Hảo không được coi như Thường Sơn Triệu Tử Long liều
thân cá sống chết bảo vệ ấu chúa họ Lưu sao được ?. Ngưỡng mộ quá
đi thôi !. Nhưng ''vận khứ anh hùng ẩm hận đa'' của Đặng Dung có thể
nào không biết đến vì nó ứng vào tất cả kiếp người và không chừa
một ai dẫu đang trên lưng hay ngã ngựa .
Oai phong gì cũng chỉ là con cá giữa lòng sông chật. Đối phương ngã
ngựa rồi thì cuộc chơi mất vui !. Muốn dông thẳng ra biển để mặc sức
tung hoành, để quẫy sóng thì chẳng những ''nát đêm trăng'' ( trăng nào của
riêng ai ) mà còn ''nát'' cả càn khôn. Chao ôi, mộng tưởng lớn lao, khát
khao quá bạo. Con cá kia từ cá chép sẽ hóa rồng bay lên hay thành cá mập
lênh đênh chờ đồng loại sa cơ ...táp phập !?. Thế mới luận rằng : Thắng
liên hoàn thì cũng có lúc ''thúc thủ'' mà thôi !. ll. Vào
đoạn kết: ''Đêm
nghe cá quẫy'' của Trần Mạnh Hảo chỉ bốn câu mà có giá trị đưa người
vào ''giấc mộng cây Hoè'' Trương Sinh. Bức tranh ''thuỷ hỏa trên bờ,dưới
nước'' : Người mất ngủ. Cá vật vã ''với ý tưởng ''quẫy nát'' đất
trời còn chưa kết thúc. May thay cá quậy, cá quẫy ai chỉ mới là dấu hỏi
của một bài thơ ngụ ngôn . Người
viết xin phép chư vị anh hùng lấy bốn câu cuối bài thơ ''Tại ngục vịnh
thiền'' ( Ve sầu trong ngục ) của một trong ''tứ kiệt'' thời Sơ Đường
là Lạc Tân Vương để tặng cho nhà thơ, nhà nghiên cứu, phê bình Trần mạnh
Hảo : Lộ
trọng phi nan tiếng, Phong đa hưởng dị trầm . Vô
nhân tín cao khiết, Thùy vi biểu dư tâm . ( Sương
nặng bay không nổi, Gió to giọng dễ nhòa. Thanh cao không kẻ biết, Ai ngõ
lòng giúp ta ? ) Thính
giác sinh tâm cảm. Tâm cảm sinh tâm bút. Bài thơ ra đời trong khí phách nhưng người đọc có nhận ra hay không nhận
ra thì ngôn từ chẳng thể ép uổng. Người đời thường chê cười :
''Nai dạt móng thì chó cũng le lưỡi ''. Ta chỉ mong Trần Mạnh Hảo với
những hóa thân ( là cuội, bùn, sen, đàn, lá vàng, cò, ốc, sáo, củi, hoa
...) sẽ biết tránh con đường ''chim lồng,
cá chậu'' vì nếu : Cá
cắn câu biết đâu mà gỡ Chim
vào lồng biết thuở nào ra . Con
cá Trần Mạnh Hảo đang quẫy giữa sông tự do, tự tại thì ham muốn ra
biển làm gì quẫy mạnh tạo thiên tai. Tsumani phủ đầu nhân loại qúa nhiều.
Bức tranh cá quẫy thôi hãy chấm phá
vài nét để con cá chép kia hóa rồng bay đi để mà cùng bạn bè ''song kiếm
hợp bích''. Bà Triệu từng muốn cỡi cá Kình đó mà. Ta lo lắng một
ngày nào đó nếu cá kia chưa kịp hóa rồng thì ...có một người là Du Tử
Lê, là Vntvnd trong ''Khúc Thụy Du'' và ''Mảnh trăng thề tri kỷ đã cùng
soi '' :
Đêm mơ thấy mình thành chim bói cá
Dạo kiếm ăn khắp kênh lạch, ao tù . Con
chim bói cá kiếm ăn. "Anh'' có còn ''Đêm nghe cá quẫy đuôi''?. Kiếp
thân nào cũng vẫn có khắc tinh. Quẫy cho nhiều, cô đơn chết, cá ơi !... Lisle,
tháng 09/15/05 Ngọc
Thiên Hoa |
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
