Nghiem xuan Cuong - tuoi tre mua xuan trong dao Phat

Tuổi Trẻ Và Mùa Xuân Trên Con Đường Của Đạo Phật

Tịnh Nghiêm-Nghiêm Xuân Cường

Trước hết bài viết này nhằm mục đích chia sẻ với quý vị những thao thức của chúng tôi, một người đã đến với Phật pháp trong một thời gian tương đối ngắn. Bản thân chúng

tôi đã được lợi lạc từ lúc đến với đạo Phật nên ước muốn đem cái mình thấy được trong cuộc sống hằng ngày chia sẻ với mọi người dù đó là những điều rất thô thiển. Chúng tôi cũng tự biết là kiến thức của mình về đạo Phật hết sức là cạn cợt, chỉ mong lấy sự thành tâm của mình mà bù lại đôi chút cho cái nông cạn ấy.

Cuộc sống của chúng ta ngày càng bận rộn. Một trong những mâu thuẫn căn bản của thời đại mới là càng đầy đủ về phương diện vật chất, người ta lại càng nẩy ra những nhu cầu mới và lúc nào cũng phải đầu tắt mặt tối để thỏa mãn những nhu cầu đó. Một mâu thuẫn nữa là càng có nhiều máy móc, người ta lại càng bận rộn hơn bao giờ hết. Nhiều người trên đường đi làm phải vừa lái xe vừa ăn sáng hoặc tô son, kẻ lông mày hay đọc báo trên tay lái ...Nhìn chung quanh chúng ta thấy các thanh thiếu niên cũng lao vào cuộc sống tiêu thụ như cha mẹ của họ. Các em dù còn rất trẻ đã có chiều hướng trở thành những người tiêu thụ thứ thiệt - một thứ super-consumer. Là người có một đứa con gái nhỏ tôi rất băn khoăn về chuyện này, đó là: làm thế nào để cho con em mình có một cái nhìn chân thật về hạnh phúc, về những giá trị của một đời sống đạo đức.

Đối diện với áp lực của cuộc sống là một vấn đề chung cho mỗi chúng ta. Từng ngày tới đem đến cho ta những niềm vui hay thất vọng. Điều này càng rõ hơn ở những người trong tuổi đang lớn. Ta có được nhiều bạn ưa thích không? Ta có thành công trong việc học không? Ta sẽ chọn ngành nghề gì khi lên đại học? Nếu bạn ta uống rượu hay hút thuốc, ta sẽ phải làm gì? Đó là chưa kể đến những đổ vỡ trong gia đình và ngoài xã hội (Wide Awake: A Buddhist Guide for Teens, Diana Winston, Perigee Book, 2003). Mỗi ngày đọc báo chúng ta thấy bao nhiêu là hiện tượng tiêu cực mà gần đây nhất là việc một thiếu niên 16 tuổi tại Minnesota lấy súng shotgun và súng lục vào trường trung học của mình tàn sát một loạt 7 mạng người sau khi đã hạ sát ông ngoại và người bạn gái của ông mình. Trước đó không lâu có chuyện một bé gái 9 tuổi dùng dao đâm chết em trai 7 tuổi của mình sau khi hai chị em cãi nhau về một cái hamburger. Hiển nhiên đây chỉ là những dấu hiệu bề mặt của một xã hội mà trong đó các giá trị đạo đức và văn hóa đã bị bỏ quên.

Ai cũng biết con người không chỉ được nuôi dưỡng bằng các thức ăn vật chất (đoạn thực) mà tâm trí chúng ta còn được bồi dưỡng (hoặc hủy hoại) bằng các thức ăn tinh thần (xúc thực, thức thực). Không cần nhìn xa xôi hơn là các chương trình TV, các phim ảnh cũng như các tạp chí phổ thông (Teens, Sports Illustrated, Cosmopolitan...) chúng ta thấy rõ ràng là vì nhu cầu bán hàng, nhu cầu cần tạo dựng lên những ảo tưởng về sự bức thiết phải có một món hàng nào đó (cái mà người quảng cáo gọi là perceived needs) khiến người ta ngày càng sử dụng tính dục (sex appeal) để quảng cáo hàng hóa. Mọi người càng ngày càng tiêu thụ nhiều hơn và một xã hội tiêu thụ nhiều như vậy được xem như đồng nghĩa với có nhiều văn minh và hạnh phúc hơn.

Sự thật có nhất thiết là như vậy không? Ngày nay chúng ta có rất nhiều phương tiện truyền thông - nào là điện thoại, điện thư, điện thoại cầm tay, fax ...Thế nhưng càng văn minh người ta càng bận rộn đuổi theo những nhu cầu giả tạo của mình, rồi phải đi làm thêm giờ để trả nợ cho những nhu cầu đó còn đâu thì giờ để mà tạo nhịp cầu thông cảm với người thân của mình. Thành ra phương tiện thì nhiều mà xung đột gia đình vẫn leo thang và số người ly dị ở xã hội Tây Phương ngày càng gia tăng. Tỷ số ly dị ở Mỹ là 50%, ở Hòa Lan con số này lên đến 60%. Số người tự tử ở các xã hội Tây Phương cũng không phải nhỏ. Mỗi ngày ở Mỹ có 85 người, ở Pháp có khoảng 33 người tự tử. Các bênh tâm thần càng ngày càng gia tăng và các thuốc an thần như Prozac, Zoloft ...các thuốc trị lở loét bao tử (do căng thẳng thần kinh gây ra) như Nexium, Protonix đều có số bán trên vài tỷ đô la cho mỗi loại. Người bản xứ đã như vậy rồi thì chúng ta, những người di dân lạc loài trong một nền văn hóa xa lạ, xa rời cội nguồn yêu thương, xa rời truyền thống đại gia đinh - sẽ còn gặp khó khăn hơn như thế nào? Kết quả là tuổi trẻ Việt Nam ở hải ngoại - trong đó có bản thân chúng tôi -đã đánh mất chính mình trong cuộc sống bận rộn ấy. Tại sao lại gọi là đánh mất mình? Tôi xin được giải thích:

Tôi đã đến với con đường của đạo giải thoát đưọc đúng 3 năm và đã được thật nhiều an lạc. Gần đây tôi chợt nhớ lại là vào khoảng mùa xuân năm 1964, một cậu bé 11 tuổi đã theo mẹ đi đến chùa và dự các buổi thuyết pháp ở Viện Hóa Đạo của các Thầy Tâm Châu, Hộ Giác, Giác Đức ...Mỗi tối trước khi đi ngủ cậu bé cũng đã ngồi thiền. Cậu niệm hồng danh của các Chư Phật và Bồ Tát: Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mầu Ni Phật, Nam Mô A Di Đà Phật, Nam Mô Dược Sư Lưu Ly Quang Phật, Nam Mô Quán Thế Âm Bồ Tát, Nam Mô Thanh Tịnh Đại Hải Chúng Bồ Tát ...Vài tháng sau đó là đến kỳ thi đệ thất, rồi vài năm sau là các kỳ thi nối tiếp. Cậu bé bị giòng đời lôi cuốn theo và quên hẳn cái gốc rễ tâm linh của mình để rồi đến gần bốn mươi năm sau, trong cái đêm đen dầy đặc của xung đột cá nhân cậu mới tìm lại được ánh đuốc tuệ của đạo từ bi. Nói cho cùng thì các quyết định của người ta đều ít nhiều gì bị ảnh hưởng của đám đông. Ta làm như vậy vì người đi trước đã làm như vậy trong các công việc, xử thế hằng ngày. Người ta nhập vào giòng đời rồi bị cuốn theo cái giòng không bao giờ ngừng nghỉ đó mà có bao giờ tự hỏi tại sao mình sinh ra đời, cái gì (thật sự) làm mình sướng hay khổ?

Đọc Mười Bốn Điều Răn Của Đức Phật có hai điều làm tôi lúc đầu hơi thắc mắc. Đó là: Kẻ thù lớn nhất của đời người là chính mình, và Sai lầm lớn nhất của đời người là đánh mất chính mình. Hai điều này khi thoạt nghe thì có vẻ thật nghịch lý vì ai lại chẳng yêu mình nhất thì tại sao lại có thể là kẻ thù của chính mình được; và người ta đánh mất tiền, mất đồ vật chứ ai lại có thể đánh mất mình bao giờ! Tuy nhiên, nhìn kỹ một chút thì ta sẽ thấy sự thật hiển nhiên của chúng. Những người nghiện rượu hay thuốc lá chẳng hạn, nếu thật sự là thương mình thì vì sao đã biết hai thứ này là thuốc độc mà vẫn tự hại mình bằng cách tiêu thụ những chất độc hại ấy? Những người đam mê bài bạc cũng thế, biết đây là một thói quen làm mình táng gia bại sản mà vẫn cứ lao vào. Khi những người nghiện các thói quen này bước vào con đường của sự tàn hại vì không còn sự tự chủ nữa nên họ chẳng đánh mất chính mình là gì.

Bây giờ chúng ta hãy trở lại chủ đề của bài viết: Tuổi Trẻ Và Mùa Xuân Trên Con Đường Của Đạo Phật. Thường thì người ta dùng mùa xuân như một biểu tượng của sự an vui. nhưng Phật tử chúng ta đâu chỉ nhìn sự vật qua hình tướng, như Thiền Sư Mãn Giác (1052-1096) đời nhà Lý ở nước ta đã viết:

Xuân khứ bách hoa lạc Xuân ruỗi trăm hoa rụng
Xuân đáo bách hoa khai Xuân tới trăm hoa cười
Sự trục nhãn tiền quá Trước mắt việc đi mãi
Lão tùng đầu thượng lai Trên đầu già tới rồi
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai Đêm qua xuân trước một cành mai
(bản dịch Ngô Tất Tố)

Mùa xuân đâu chỉ có ở trong cánh hoa. Thấm nhuần lời Phật dậy, chúng ta thấy mùa xuân là một ý niệm trong lòng. Khi đã an trú trong Tam Bảo rồi, đó chính là niềm vui của chúng ta, không cần phải phụ thuộc vào bốn mùa biến chuyển. Ý niệm về tuổi cũng vậy, người ta thường do cái hình tướng bên ngoài mà xét đoán, cho nên cố giữ cái dáng vẻ trẻ trung của mình bằng y phục, trang sức, thậm chí bằng cả xảo thuật của y học hiện đại như căng da mặt, hút mỡ, tẩy răng… Nhưng tất nhiên đây là cách nhìn cạn cợt vì khi đi kiếm tìm hạnh phúc ở cái không trường cửu thì dù có cố gắng cách mấy người ta cũng không chống lại được định luật của vô thường, chẳng khác gì chàng Don Quixote của Cervantes suốt đời đuổi theo và đánh nhau với nhũng cái cối xay gió. Đi kiếm hạnh phúc ở trong cái hình tướng bên ngoài, ta sẽ mang tâm trạng như một thi sĩ cận đại đã viết:

Tôi có chờ đâu, có đợi đâu
Ai đem xuân đến để tôi sầu
Với tôi tất cả là vô nghĩa
Tất cả không ngoài nghĩa khổ đau

So sánh với cái nhìn của Thiền Sư Mãn Giác quả có khác một trời một vực. Hạnh phúc và mùa xuân chỉ là một ý niệm trong tâm, cho nên người đi tìm kiếm cái hạnh phúc ấy ở những cảnh vật ngoại giới thì sẽ không bao giờ được toại nguyện ví như một người khách đi đường xa, nhìn thấy ánh đèn ở phía trước, định bụng là đến đó sẽ có chỗ nghỉ đêm song khi đến nơi thì biết nó chỉ là một ảo tưởng của thị giác. Cũng như vậy, con người sống trong một xã hội mà các "nhu cầu" phần lớn đều bị giật giây bởi quảng cáo thì không bao giờ hài lòng được, hết cần mua cái này, rồi lại cần sắm cái nọ, luôn luôn ở trong trạng thái cầu bất đắc, và cầu bất đắc liên miên thì sẽ khổ liên miên.

Thành ra, đây là một điều nghịch lý của cuộc sống hằng ngày: càng đi tìm hạnh phúc ở phía tương lai, ở sự thỏa mãn những nhu cầu vật chất giả tạo, người ta lại càng mong muốn có nhiều hơn và lại càng bất mãn với cuộc sống của mình. Đức Đạt Lai Lạt Ma Thứ 14 có nói: "Nếu ta biết kiềm chế được những động lực ích kỷ trong ta- giận dữ chẳng hạn, và phát triển lòng tử tế và tâm từ cho tha nhân thì rốt cuộc ta sẽ là người lợi lạc hơn là nếu ta ích kỷ. Thành ra tôi vẫn hay nói với mọi người là người ích kỷ khôn ngoan (the wise selfish person) phải thực tập như thế. Kẻ ích kỷ một cách vô minh lúc nào cũng nghĩ về mình và kết quả thường là tiêu cực. Kẻ ích kỷ khôn ngoan hay nghĩ đến người khác và giúp người bằng hết sức của mình và nhờ vậy chính họ cũng được hưởng lợi lạc."

Cũng vậy, Shantideva, một nhà hiền triết Phật Giáo sống cách đây trên mười hai thế kỷ, có viết:

All the joy the world contains
Has come through wishing happiness for others
All the misery the world contains
Has come through wanting pleasure for oneself

Is there need for lengthy explanation
Childish beings lookout for themselves,
While Buddhas labor for the good of others
See the difference that divides them.

tạm dịch

Trầm Luân

Có gì đáng nói nữa đâu
Kẻ vô minh muốn lợi mau về mình
Bậc Bồ Tát giúp chúng sinh
Thoắt trông đã thấy muôn phần khác xa

Nếu mang hạnh phúc về ta
Mà bao đau khổ tạo ra cho người
Tức thì Phật tánh buông lơi
Có vui chăng cũng một đời trầm luân.

Có thể bạn sẽ cười tôi và nói: “Vô lý! Cho đi mà lại được về nhiều là thế nào?“ Thú thật thì lúc đầu chính tôi cũng đã không tin điều này vì thoạt nhìn thì đây quả là điều thật nghịch lý. Tôi xin phép đưa ra một vài thí dụ trong tăng thân mà tôi được biết.

Trường hợp thứ nhất là một thiếu nữ trẻ. Vì một tai nạn, cô bị mất hai chân từ đầu gối và phải gắn chân giả. Tất nhiên là người bạn trẻ của chúng ta buồn vô cùng và không thiết tha gì với cuộc sống. Trong một dịp đi nghe pháp thoại do cố Ni Trưởng Thích Nữ Trí Hải thuyết giảng, cô có dịp ở lại và tâm sự với Ni Sư: "Thưa Ni Sư con buồn quá vì cặp chân của con là chân giả." Bằng một giọng hồn nhiên, Ni Sư nhìn thắng vào mắt người bạn trẻ, bảo rằng:"Ủa, chỉ có cặp chân của con là giả sao? Cả thân hình của Ni Sư từ trên xuống dưới là giả mà con không biết sao!" Và Ni Sư bật lên tiếng cười khanh khách. Nghe xong lời dậy bảo vàng ngọc đó, người bạn trẻ của chúng ta như chợt tỉnh. Cô lao đầu vào những công việc giúp người khuyết tật. Ngày nay, cô là một thành viên nồng cốt của Thư Viện Sách Nói Thành Phố Hồ Chí Minh mà từ gần 6 năm nay đã gởi cả trăm ngàn cuốn băng đọc sách giáo khoa cho người mù ở khắp nơi trên đất nước Việt Nam.

Cô cũng phát nguyện đọc toàn bộ tác phẩm của Ni Sư Trí Hải vào băng, CD để phát cho các chùa trên toàn quốc Việt Nam, và trong ngày tiểu tường đầu tiên của Ni Sư đã gởi 1000 cuốn băng đầu tiên đi khắp nơi. Quên đi cái đau khổ của bản thân mình, người bạn trẻ này đã làm việc không ngừng nghỉ để đem lại an vui cho người khác. Hằng trăm, hằng ngàn người đã được lợi lạc nhờ những hạnh nguyện của cô và đã gởi thơ cảm ơn và đó là phần thưởng vô giá mà không của cải vật chất nào có thể so sánh.

Một người bạn khác của chúng tôi, anh KD, cách đây 6 năm đọc báo và được biết về một nhà hảo tâm da đen. Nhà hảo tâm này, một công nhân lái xe forklift của hãng xe Ford, đã lập nên một quỹ học bổng trị giá gần một triệu đô la, mỗi năm tài trợ cho mười mấy học sinh nghèo vào đại học. Anh KD là người có phần hùn trong một công việc doanh thương đang phát đạt; anh đã quyết định gọi người hùn vốn xin rút lui và lấy phần hùn của mình ra . Từ đó, anh về hưu và dùng số tiền của mình để làm công tác từ thiện. Anh hợp tác vởi một số bạn là cựu chiến binh Mỹ thành lập ra một tổ chức thiện nguyện. Tổ chức này đã xây dựng được một bệnh xá tại tỉnh Quảng Trị, một trưòng mẫu giáo, đào 200 giếng nước tại vùng Cần Thơ và còn nhiều dự án khác mà chúng tôi không nhớ hết để nêu ra ở đây. So sánh anh với một người thương gia khác mà chúng tôi được biết thì sự khác biệt như ngày và đêm. Anh KD lúc nào cũng có một nụ cười bình an, tự tại, bước chân thảnh thơi. Một người bạn chúng tôi được biết là chủ của mười mấy căn nhà và vài cái building cho thuê, tiền bạc trong băng không thiếu. Thế nhưng anh ăn không ngon, ngủ không yên về cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Vì sao? Vì anh quá lo lắng nên bị lở ruột không ngủ được. Mỗi ngày của anh có một cái danh sách dài những việc phải làm, bương bả ngược xuôi. Anh mua một cái xe cũ để chạy vì sợ người khác biết là mình có nhiều tiền. Anh không gần gũi với con cái vì không có thì giờ. Có lần anh nói với chúng tôi: “Tôi mê tiền lắm, nếu đem nó theo đưọc qua bên kia thế giới thì tôi cũng đem.” Như thế bạn có nghĩ là anh đã tự đánh mất mình chăng? Hạnh phúc ở ngay bên cạnh mà anh đâu thấy vì tiền đã trở thành cứu cánh của đời anh mất rồi! Ít nhiều gì chúng ta cũng mắc phải chứng bệnh như người thương gia này, hạnh phúc ở ngay trong tâm ta chúng ta lại không biết mà ruổi rong đi kiếm ở đâu đâu. Ta có thể quyền lựa chọn và tùy theo sự lựa chọn đó cuộc đời ta sẽ có hai hướng đi hoàn toàn khác nhau như hình ảnh của bài thơ sau đây

Một Đời Ruổi Rong

Tiền, tiền, tiền! Đâu cũng thấy tiền!
Người ơi sao cứ mãi đảo điên
Hận và thù ngập tràn muôn lối
Người ơi mộng huyễn sao còn vương?

Buồn chập chùng ngàn muôn nỗi buồn
Bủa vây cuộc thế trong sầu thương
Trọn đời người ruổi rong tìm kiếm
Ngờ đâu hạnh phúc ngay nơi mình.

Một đường thong dong
Một đời vất vả
Hỏi thân vô ngã
Mai có còn không

Từng bước ta đi
Đóa sen hé nở
Chân Như rộng mở
Đón ta trở về.

Về tìm lại quê hương ban đầu
Lìa xa cuộc thế bao buồn đau
Vạn nẻo đời tình thương dẫn lối
Lòng ta là cánh chim tung trời

Về tìm lại chân tâm sáng ngời
Đường xa từng bước chân nở hoa
Mộng và sầu ngàn đời đã dứt
Lòng ta tràn ngập hương vô ưu.

Trong bài pháp thoại có tựa đề Truyện Kiều Qua cái Nhìn Thiền Quán (xin nghe tại www.langmai.org), Thiền Sư Nhất Hạnh có nhắc lại đoạn kể Thúy Kiều trốn nhà sang thăm Kim Trọng. Chàng thư sinh đang ngủ mơ, nghe tiếng chân chợt tỉnh dậy không biết mình có thật sự đang gặp người đẹp không.

Bâng khuâng đỉnh giáp non thần
Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng

Kiều bèn trả lời:

Nàng rằng khoảng vắng đêm trường
Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa
Bây giờ rõ mặt đôi ta
Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao

"Đôi ta" ở đây có thể là mình và vợ mình, cha mẹ mình hay con mình, cũng có thể là mình và cảnh đẹp thiên nhiên. Điều kiện hạnh phúc sẵn có song nếu ta sống không có chánh niệm, không nhận ra nó thì mỗi phút sống của ta chỉ như là giấc mơ và cả một cuộc đời ta chỉ là một chuỗi dài những giấc mơ: giấc mơ làm giầu, giấc mơ mua xe mới, giấc mơ sắm cái nhẫn kim cương 2 carat v.v..Thầy Nhất Hạnh nhắc nhở chúng ta:"Sống như thế thì uổng quá đi!" Chúng ta ít nhiều gì cũng đã sống trong mơ. Chúng ta giới hạn tình thương của mình cho bản thân, cho gia đình mặc kệ thiên hạ sống chết ra sao. Tôi cũng đã có những tháng năm sống trong sầu khổ, làm những bài thơ, bài nhạc đứt ruột, như đoạn thơ Giọt Sầu sau đây

Còn đâu em ơi mùa thu tàn rồi
Mùa đông sang đây tình anh vời vợi
Đường về chiều nay giá buốt mưa rơi
Lặng buồn nhìn theo bóng em dần khuất

Ngày vui qua mau còn đây giọt sầu
Ngoài hiên mưa khuya gợi nhớ tình đầu....

Nghe hết sức là lâm ly bi thảm! Đến với đạo Phật rồi tôi như người dân thành Kalama - đã đến để mà thực sự thấy được là những điều Phật dậy khi đem ra ứng dụng đã làm tiêu tan những sầu khổ mà bấy lâu nay tôi đã vướng phải vì cái nhìn nông cạn của mình. Tôi nhận ra rằng tình yêu, khi nó không bị giới hạn trong quan hệ tình yêu nam nữ, có khả năng thật sự thăng hoa cuộc sống của ta. Xin chia sẻ với quý vị bản nhạc sau đây

Khi Ta Biết Yêu

Một ngày mới đang lên
Em có biết không?
Kìa bầy chim tung tăng
Trong ánh nắng hồng

Vạn vật đang hân hoan
Mừng đón gió mới
Đời đẹp hơn bao nhiêu
Khi ta biết yêu

Ngắm cánh hoa cười
Tim ta tha thiết
Hương đời phơi phới

Khắp chốn nắng vui
Một ngày bình an
Hồn vương ý thơ

Một trời xanh bao la
Vang vang tiếng ca
Đường phía trước ta đi
Thênh thang ngàn hoa

Một ngày mới đang lên
Tình dâng chất ngất
Đời đẹp hơn bao nhiêu
Khi ta biết yêu.

Nếu trước đây tôi bị sầu khổ bao vây, nhìn chung quanh lúc nào cũng thấy những hiện tượng tiêu cực đáng buồn chán, thì nay tôi hiểu rằng tất cả đều do sự vô minh gây ra và không bi quan về chúng nữa.

Cùng một lúc với việc tôi đến với đạo Phật là việc một ngưởi bạn rất thân thiết của chúng tôi là anh NP bắt đầu những chuyến công tác về Việt Nam. Ngoài việc cộng tác với một Viện Đại Học, sau khi xong công việc, anh còn tìm những người địa phương để giúp đỡ nữa. Một câu chuyện anh kể làm tôi nhớ mãi. Một buổi sáng sớm đầu tháng 2-2003 tại khách sạn anh gặp hai cô thiếu nữ trẻ khoảng đôi mươi trong áo cưới mầu đỏ và áo phù dâu mầu hồng, anh vui vẻ hỏi:"Hai cháu đi đâu mà sớm thế?" Nghe hỏi, cô bé mặc áo đỏ òa lên khóc. Cô kia dỗ dành bạn: "Thôi mầy, đừng khóc nữa, nhòa son phấn hết, xấu lắm!" Anh NP nhìn qua phòng bên cạnh: thì ra đó là một đám cưới. Cô bé áo đỏ sắp lên xe hoa về nhà chồng, một người Đài Loan gấp đôi tuổi cô. Dường như trong cái giòng sống bình thường kia có biết bao là khổ đau ở trong mà chúng ta ít ai thấy nếu ta vẫn còn phân biệt mình, người. Nếu cháu bé trong câu chuyện này là con, cháu mình chắc chắn ta sẽ hết sức xót xa, còn nếu nó là người dưng nước lã thì cháy nhà hàng xóm bình chân như vại chăng? Nhìn kỹ hơn, vì "vạn vật tương tức" nên cái đau khổ của người chắc chắn cũng liên hệ đến ta, như Thiền Sư Nhất Hạnh đã viết gần đây: "Chúng ta ai cũng có liên hệ với nhau (We're all related)." cái này có, vì cái kia có, cái này không vì cái kia không, cho nên

Dường như giữa cái thiên thu
Có mong manh một sát na nhiệm mầu
Từ trong giây phút ban đầu
Đã thênh thang một nhịp cầu tương lai

Từ bừng sáng thuở sơ khai
Đã mênh mang vạn buổi mai huy hoàng
Bên ta đời vẫn nhịp nhàng
Dù trong vắng lặng dấu ngàn đớn đau

Trong cái vắng lặng kia, nhìn sâu hơn một chút ta sẽ thấy bao người đang khổ đau. Bạn cũng như tôi, chúng ta sợ mất mát, sợ thua thiệt. Có người sẽ nói: "Trên đời này có bao nhiêu triệu người đau khổ, làm sao tôi giúp hết được. Vả lại tại sao lại là tôi mà không là ai khác, tôi còn nghèo lắm, tôi phải giúp vợ con, gia đình tôi ..v..v..." Tôi nhớ một bài thơ của thi sĩ Trần Tú Xương có hai câu cuối thật sâu sắc: Thiên hạ vẫn còn đang ngủ cả, tội gì mà thức một mình ta. Thi sĩ nói mỉa mai thế thôi, chứ nếu ta đã tỉnh thức rồi thì đi trên con đường vui đó sung sướng biết bao, tội gì mà ngủ tiếp để uổng phí một đời như Thầy Nhất Hạnh đã nhắc chúng ta. Ai trong chúng ta khi rời quê hương ra đi lại không ao ước có ngày được đóng góp, giúp ích cho đồng bào ruột thịt. Đóng góp này đâu cần phải to tát, lấp bể vá trời gì. Và ai là đồng bào ruột thịt? Cô bé trong câu chuyện ở trên đã đủ ruột thịt chưa hay phải là con cháu, họ hàng của mình thì mới ruột thịt.

Một câu chuyện khác thì có hậu hơn. Có lần đi bộ trước cửa khuôn viên đại học, anh NP gặp một phụ nữ ngồi bán trái mận (doi). Anh dừng lại, hỏi chị: "Thưa chị bán thế này thì một ngày được bao nhiêu tiền ?" Chị bán hàng trả lời: "Dạ thưa thày được chừng 5000 đồng Việt Nam." Như vậy tức là chị và người chồng, một người đi cày ruộng thuê, có một thu lợi khoảng 30-40 đô la một tháng cho một gia đình 4 người. Khi được biết chị H. cần một số vốn khoảng 250 đô la để mua một chiếc xuồng có gắn máy đuôi tôm, chúng tôi đã quyên góp được số tiền này giúp chị. Lá thư gần đây nhất-cách đây vài tháng- chúng tôi nhận được từ chị H. cho biết gia đình chị đã tạm no ấm. Chị mới lợp chiếc mái tranh và ước mơ mới nhất là làm sao lo cho đứa con gái nay đang học lớp 9 được vào đại học để trở thành cô giáo.

Phật pháp cho anh em chúng tôi có cái nhìn bao quát hơn, không còn chỉ thấy cái khổ của chính mình, thấy mình may mắn, thấy sung sướng vô cùng khi chỉ một món tiền thật khiêm nhường mà đã thay đổi vận mạng của một gia đình. Nhiều người than phiền là chúng ta đang sống trong thời mạt pháp, không còn các vị cao tăng, không còn thấy phép thần thông ..v..v...Tôi không cho là như vậy. Nội cái việc mỗi sáng chúng ta thức dậy biết mình vẫn đang sống, thấy trời xanh, nghe chim hót, vẫn còn được nghe pháp, vẫn còn làm ích lợi cho mình, cho người, thì đó đã đủ là sự nhiệm mầu rồi! Một kẻ phàm phu tục tử, vô minh như tôi, trước đây đến chùa không dám vào mà bây giờ được đi trên con đường của Phật pháp đó chưa là sự chuyển hóa lạ lùng sao?

Trong một buổi nói chuyện của Thiền Sư Nhất Hạnh tại Hà Nội, cuối tháng 3 vừa qua, một thanh niên đã phát biểu: "Bạch Sư Ông, đến hôm nay con đã đi dự ba buổi thuyết giảng của Sư Ông, và được rất nhiều lợi lạc. Con thấy những giáo lý của đạo Phật hết sức là thù thắng, giúp người ta tháo gỡ được nhiều đau khổ trong cuộc sống. Có điều con rất băn khoăn là khi nhìn vào thành phần người tham dự pháp thoại thì thấy phần đông là người lớn tuổi chứ người trẻ như chúng con rất là ít. Vậy thì Sư Ông nghĩ chúng ta phải làm thế nào để đem người trẻ đến với đạo Phật?"

Đây là môt câu hỏi hết sức quan trọng mà cũng là một vấn nạn chung cho tất cả các chùa ở khắp mọi nơi trên thế giới, chứ không riêng gì ở Việt Nam. Người ta thường có cái ngộ nhận là đạo Phật là đạo của người già, đạo Phật bi quan, hay nói về cái khổ, đến với đạo Phật sẽ phải sống khắc khổ ..v..v… Bản thân tôi cách đây trên ba năm cũng là một trong những người đó. Câu trả lời của Thiền Sư Nhất Hạnh là: những người trẻ cần gặp nhau trong các cuộc pháp đàm để trao đổi về những vấn đề làm mình bức xúc và đem những băn khoăn của mình giải bầy với các chư tôn đức ở các chùa nơi địa phương mình, và xin các ngài tổ chức những khóa tu hay có những buổi pháp thoại về những đề tài thiết thực với tuổi trẻ.

Trên thực tế, khi đã đến gần với đạo Phật rồi thì ta thấy đây quả là đạo giải thoát với đúng nghĩa của nó vì Phật pháp giúp ta ra khỏi những mê lầm mà từ trước đến nay vẫn trói chặt mình trong cái đau khổ. Thiền Sư Nhất Hạnh có viết một đoạn thật hay trong Đường Xưa Mây Trắng (nxb Lá Bối, Walnut Creek, CA-USA, 1999):

Sa Môn Gotama có cảm giác một cái nhà tù thường giam hãm con người trong ngàn vạn kiếp vừa bị phá tung. Vô minh là người chủ ngục. Vì sự u mê cho nên những vọng động (hành) đã gợn lên trong tâm thức cũng như mây đen đã giăng bủa trên bầu trời và che lấp cả trăng sao. Từ những vọng động của tâm thức mà phát sinh ra sự phân biệt tâm và vật, ta và người, có và không, còn và mất (danh, sắc, lục nhập, xúc). Từ sự phân biệt ấy, phát sinh ra sự tù túng (thọ, ái, thủ, hữu). Nhà tù đã được xây dựng kiên cố. Trong khố đau sinh, lão, bệnh, tử ) vô minh lại ngày càng sâu nặng, và bốn bức tường của cái nhà tù ngày càng thêm vững chắc. Càng vùng vẫy, con người càng thấy nhũng bức tường của nhà tù vững chắc. Chỉ có một cách mà thôi: đó là nắm lấy người chủ ngục và khám phá ra chân tướng nó. Người chủ ngục ấy là vô minh. Phương pháp giải trừ vô minh là con đường bát chánh đạo. Một khi tên chủ ngục không còn nữa thì ngục tù sẽ bị phá tung và không bao giờ còn được xây dựng trở lại.

Sa Môn Gotama mỉm cười thì thầm:

"Này kẻ cai tù ơi, ta đã nhìn thấy ngươi. Từ bao nhiêu kiếp rồi, ngươi đã thiết lập bao nhiêu phen những nhà tù sinh tử. Bây giờ đây những bức tường đã bị phá vỡ. Kèo cột đã bị đập nát. Ta đã nhìn rõ mặt mũi của ngươi rồi. Từ nay trở đi, ngươi không còn xây được một cái nhà tù nào nữa." (ĐXMT, trang 110-111)

Được đi trên con đường của đạo, không bị những mê lầm của ngã chấp trói chặt cho ta một cảm giác hết sức nhẹ nhàng. Tất nhiên nhà tù kia, xây dựng đã bao đời, bao kiếp, không dễ gì một vài tháng, vài năm mà phá hết, nhưng cái cảm giác “thoát ngục” kia khiến lòng ta thật sảng khoái. Xin chia sẻ với quý vị bài thơ sau:

Đóa Hoa Bát Nhã

Ôi ngục tối! Tràn lan bao ngục tối
Trói hồn ta muôn ngàn lối bủa giăng
Ái ngã, vô minh, tam độc, hận sân ...
Thân lưu lạc bể trầm luân mê dối

Tôi đã tới, như muôn người đã tới
Một góc trời đầy nắng mới tâm linh
Chân bước đi lòng rộn tiếng bình minh
Chim vui hót, gió trong lành tươi mát

Trong khoảnh khắc tim tôi bừng tiếng hát
Cất cánh bay lên, ngun ngút trời cao
Tay với xa, tôi níu lấy ngàn sao
Tâm an lạc, mắt dạt dào ngấn lệ!

Tôi bỗng thấy giòng đời trôi rất nhẹ
Nắng tin yêu rạng rỡ khắp nẻo đường
Đạo vàng bừng sáng ánh dương
Hoa vô ưu ngát thơm hương đại từ.

Nhìn lại ba năm qua, tôi chợt ý thức rằng những điều thiện nho nhỏ mà mình đang làm, cũng như trăm ngàn người khác đang làm, đã đem đến cho anh em chúng tôi những cái chuyển hóa không nhỏ. Xa rồi là những ước mơ vô bổ. Nếu trước đây tôi ao ước có một chiếc xe hơi đẹp hơn, sang hơn cái xe tôi đang đi, thì bây giờ điều ấy không cần thiết nữa. Những thứ máy móc, quần áo trong các cửa tiệm bách hóa cũng chẳng làm chúng tôi hoa mắt thấy cần phải có nữa.

Cách đây không lâu, qua trang nhà www.sinhthuc.org tôi được nghe một bài pháp thoại do Hòa Thượng Thích Tịnh Từ nói tại Tu Viện Kim Sơn, California. Hòa Thượng nhắc nhở là có nhiều bậc cha mẹ rất lo cho con mình, muốn cho nó bằng người nên đến hè phải cho đi học thêm về nào là toán lý hóa, computer, bơi lội, tennis, ballet, piano ...Vậy mà rất ít người nghĩ đến việc bồi bổ cho con em mình về đời sống tâm linh. Rồi Thầy đưa ra một thí dụ điển hình về một gia đình mà trong đó những người con bị đối đầu với những nguy cơ gia đình tan nát vi bất đồng tôn giáo. Cha mẹ đôi bên cũng không giúp được vì họ chính là một phần của vấn đề. Đạo Phật có những pháp môn rất mầu nhiệm có thể giúp tháo gỡ những tình huống đau khổ ấy. Trong trường hợp của gia đình này, cha mẹ không thể trao truyền cho con cái di sản tâm linh đó vì chính họ cũng không biết là mình có cái di sản ấy thì làm sao mà trao truyền.

Thật vậy, chúng ta có một nền văn hóa Phật Giáo rất thâm sâu và uyên áo. Văn hóa này đã quyện vào tinh thần Việt Nam từ gần hai ngàn năm nay, đem đến nhiều trang sử hiển hách của cha ông trong các triều đại Đinh Lê, Lý Trần. Nhà thơ Trụ Vũ đã viết:

Việt Nam và Phật Giáo
Phật Giáo và Việt Nam
Ngàn năm xương thịt nối liền
Tình sông nghĩa biển mối duyên mặn nồng

Cái tình sông nghĩa biển ấy là một tuệ giác Phật Giáo hòa nhập với sự khôn ngoan của ông cha làm thành một di sản văn hóa thật quý giá mà mình không biết đến để mà trân trọng, mà hấp thụ để rồi trao truyền cho con em mình như một hành trang cho cuộc đời tương lai thì thật là tội nghiệp cho mình, thật là đáng tiếc cho các cháu.

Ớ đoạn trước tôi có nói đến những con số thống kê về hiện trạng ly dị trong xã hội Tây Phương. Thật ra cộng đồng Việt Nam cũng bị những đổ vỡ này gây đau khổ rất nhiều. Những con số thường lạnh lùng song nếu nạn nhân của căn bệnh xã hội này là người thân của chúng ta thì tai hại của nó sẽ rõ hơn với ta. Cách đây vài tháng tôi có dịp nói chuyện với một người bạn thân mà đã gần ba năm ít liên lạc. Tôi hỏi thăm anh chị và các cháu, và rất sững sờ khi nghe anh nói: "Tụi này không còn ở chung nữa." Rồi anh kể về các con, đứa con trai lớn nhất 27 tuổi đã đi làm, cô gái út 15 tuổi vừa học xong lớp 9 ...Tôi ngậm ngùi nhớ lại hình ảnh gia đình đầm ấm của anh chị khi chúng tôi đến thăm cách đây trên mười năm. Hai người bạn của tôi gặp nhau trong trại tỵ nạn, ở với nhau gần 25 năm, ngày trước thương yêu nhau như vậy (không thương yêu thì sao có với nhau bốn đứa con?) mà làm thế nào để cho bông hoa đẹp của tình yêu biến thành đống rác của hận thù. Tôi hình dung ra những đứa con của anh chị. Hẳn là các cháu đau xót lắm khi bố mẹ không còn sống với nhau và bây giờ bố đã có người mới. Đối với gia đình bạn tôi thì đã quá trễ. Nhưng với những bạn trẻ đang sống trong hạnh phúc lứa đôi, hoặc các con em của chúng ta thì đi trên con đường của tỉnh thức, sống trong tam quy, ngũ giới, bát chánh đạo là phương thức tốt đẹp nhất để tránh những đổ vỡ trong tương lai. Là cha mẹ, chắc hẳn chúng ta ai cũng muốn cho con mình thành đạt, có bằng cấp, địa vị cao trong xã hội. Nhưng bằng cấp địa vị đâu bảo đảm là ta sẽ có hạnh phúc. Nhiều cặp vợ chồng chúng tôi biết cả hai người là giám đốc này nọ, có văn bằng đeo đầy tường ấy thế mà đời sống gia đình tan nát vi chẳng ai nhường ai. Hiển nhiên là bằng cấp, địa vị chỉ là điều kiện cần mà chưa đủ của hạnh phúc. Nếu chúng ta quá quan tâm cho con em để chúng thành công trong việc học mà lại xao lãng về mặt tâm linh, không giúp cho chúng có một nơi nương tựa về mặt tinh thần, biết thế nào là chân hạnh phúc thì ta đã làm hết bổn phận làm cha mẹ của mình chưa?

Đầu năm 2004, tôi có may mắn được đến dự một tuần trong khóa An Cư Kiết Đông với Thiền Sư Nhất Hạnh và Tăng Đoàn Làng Mai tại Tu Viện Lộc Uyển, Escondido, CA. Điều làm tôi hết sức chú ý và thán phục là nết thanh thản trong từng khuôn mặt, từng cử chỉ, nụ cười của Thiền Sư và tất cả các chư tôn đức trong Tăng Đoàn. Ở Tu Viện trong một tuần lễ ngắn ngủi tôi đã có những bước chân thảnh thơi, những cuộc pháp đàm đầy lợi lạc với các bạn trong tăng thân. An lành và bổ ích thay là những buổi thiền tọa bắt đầu vào 6 giờ mỗi sáng, không khí yên lặng và hùng tráng khi bên cạnh, trước mặt tôi là những khuôn mặt trẻ trung, tươi mát của quý Thầy, quý Sư Cô, của các bạn trong khóa tu. Đến giờ ăn trong chánh niệm, cả một phòng ăn trên dưới ba trăm người mà không có một tiếng nói, chỉ có tiếng muỗng niễng chạm nhau, và ngay cả những tiếng đó cũng ngưng khi tiếng chuông đồng hồ điểm mỗi 15 phút để mọi người thực tập quán niệm về hơi thở. Tôi đã thật sự hưởng được một cái Tết đầy hương vị và văn hóa Việt Nam bên cạnh Thầy và Tăng Đoàn. Gần ba tháng nay, tôi lại được cái may mắn sống trong giòng pháp nhũ qua những buổi pháp thoại của Thầy Nhất Hạnh mà tôi được theo dõi tại www.langmai.org Những triết lý thâm sâu của đạo Phật như vô thường, vô ngã, vô sanh, vô diệt, phi nhất, phi nhị… mà trước đây tôi chỉ hiểu lờ mờ thì nay đã rõ hơn nhiều phần. Quan trọng hơn hết, qua những pháp môn rất đơn giản mà sâu sắc như Lắng Nghe và Hiểu và Thương, Thầy đã cho chúng tôi thấy sức mạnh giải thoát của đạo Phật trong việc tháo gỡ những khổ đau của đời sống hằng ngày trong gia đình cũng như ngoài xã hội.

Nếu không lắng nghe với chánh niệm ta sẽ tự đánh mất mình trong công việc, trong cái vội vã của cuộc sống hằng ngày. Đây là vấn đề chung của tất cả mọi người, cuộc sống càng bận rộn, ta càng dễ đánh mất mình. Tôi chợt nhớ lại câu chuyện ngụ ngôn của Aesop về một con chó ngậm cục xương đi ngang qua giòng sông và nhìn thấy cái bóng dưới sông có cục xương to hơn. Chó ta bèn thả mồi bắt bóng và mất miếng ăn ngon. Hầu hết chúng ta đều mắc phải cái lỗi đơn giản này, quên đi cái hạnh phúc trong tay để đuổi theo cái hạnh phúc mà ta nghĩ là mình sẽ có, cũng như không làm gì cho cuộc sống tâm linh mà chỉ lo bồi bổ cho cái thân tứ đại giả hợp này. Những bài pháp thoại của Thầy Nhất Hạnh cũng nhắc nhở cho tôi sự quan trọng của tăng thân (đoàn thể cùng đi với nhau trên con đường vui) trong việc cùng nhau tu tập. Nếu mình chỉ là một giọt nước đơn lẻ thì sẽ rất dễ khô cằn, song nếu là một giọt nước trong một giòng sông thì nhờ sức mạnh của đoàn thể mình sẽ dễ vượt qua những cám dỗ, những ma chướng trên đường tu tập. Xin chia sẻ với quý vị bài thơ sau đây.

Nguyện Đi Như Một Giòng Sông

Kính tặng Thiền Sư Thích Nhất Hạnh và Tăng Thân Làng Mai

Nguyện đi như một giòng sông
Tung tăng như nước, mênh mông ngọn triều
Đời chua ta vẫn ngọt ngào
Nguyện đem tỉnh thức dạt dào tim ta

Mỗi nhịp chân, một bài ca
Mỗi lời nói một bông hoa rạng ngời
Mỗi giây phút, một nụ cười
Mỗi ngày làm đẹp cuộc đời chung quanh

Nguyện lòng ta mãi bình an
Như làn mây trắng ung dung nhẹ nhàng
Nguyện làm tiếng hát cung đàn
Đem lời từ ái đến cùng muôn sinh

Đời dù khốn khó, bấp bênh
Người dù nham hiểm, vô minh, tỵ hiềm
Hiểu và Thương, nguyện một niềm
Lắng nghe, lập hạnh Mẹ Hiền Quán Âm

Nguyện đi như một giòng sông.

Những việc xẩy ra hằng ngày khiến tôi kiểm điểm lại, thấy mình chưa làm được những điều như mình đã tự nguyện. Tôi vẫn chưa hòa nhã với tất cả mọi người, khi gặp điều bất như ý tôi vẫn hay cau có, khó chịu. Tuần trước tôi có dịp nói chuyện với một đạo hữu thân thiết. Tôi hỏi anh có nghe bài pháp thoại nào mới không, anh thành thật trả lời: "Tôi nay cũng đã lớn tuổi nên không dám học điều gì mới mà chỉ ôn lại những cái mà mình đã học, và mỗi ngày tự xét xem mình đã bớt tham sân si chưa, cái ngã của mình đã nhỏ bớt chưa, và nếu làm được như vậy thì ngày đó mình đã có tiến bộ." Nghe xong tôi rất cám ơn anh và ghi lại những giòng sau đây để tự nhắc nhở mình:

Lắng Nghe

Lắng nghe - tập hiểu và thương
Lắng nghe - để thấy tầm thường trong ta
Mỗi lời chưa được là hoa
Mỗi ngày sống vẫn hững hờ trôi mau

Lắng nghe - chợt thấy nhiệm mầu!
Trời xanh đất rộng dạt dào niềm tin
Lắng nghe - mình lại gặp mình
Tham, sân, si ...vẫn rập rình! Sợ thay!

Hai bước tiến, một bước lùi
Đứng lên, ngã xuống… ai cười, ngại chi
Lắng nghe - học hạnh từ bi
Nguyện đem lạc phúc về cho muôn loài

Thế Tôn ơi! Kính dâng Người
Đóa sen tinh khiết rạng ngời ngàn năm.

Sống trong chánh niệm từng phút giây, sống với ước nguyện tinh tấn tu học, tự lợi, lợi tha, đó là con đường của người Phật tử. Còn gì vui hơn là mỗi ngày nhìn lại mình thấy đã tiến hơn được một chút, bớt tham sân si, báo đền được tứ ân, thấy mình đã không uổng phí một ngày. Cuộc sống như thế thảnh thơi và nhẹ nhàng xiết bao. Xin ghi lại bài thơ sau đây thay cho lời kết luận

Như Mây Trôi Đi

Buông xả và thảnh thơi
An bình không nghĩ ngợi
Tương lai không chờ đợi
Tự tại lòng an vui

Niết bàn và tử sinh
Mây ngàn trôi rất nhẹ
Hiền hòa vô tư lự
Không nhà về mông mênh.

Gió, mây ...sẽ trôi về đâu?
Thân ta ...sẽ tan vào đâu?
Trông muôn hướng, đất trời là một
Bao mộng huyễn là nước trôi qua cầu

Như làn mây nhẹ trôi
Muôn đời không đứng lại
Không âu lo thành bại
Không một và không hai

Ta, một lần tử sinh
Gió, ngàn năm gió lộng
Trăm năm như đại mộng
Đời đời là hư không.

Kính chúc quý vị luôn thân tâm an lạc.