posted: 05.9.2005
Trần
Xuân An những bài
nghiên cứu gửi đăng báo 16.6.2004
TXA. LỜI THƯA ĐẦU SÁCH 1 Lịch sử là quá khứ được ghi chép
lại với tiêu chí trước tiên và cuối cùng là tính trung thực nghiêm ngặt
với những chất liệu xác thực nhất. Sử học không phải là lĩnh vực sáng
tác văn nghệ. Tuy nhiên, các nhà văn, nhà thơ cũng như các nhà sáng tạo
nghệ thuật khác luôn có cảm hứng sáng tác về lịch sử, đã tạo nên
nhiều tác phẩm về đề tài lịch sử. Nói như thế, không có gì mâu thuẫn.
Diễn đạt cách khác: tính trung thực của các tác phẩm văn nghệ không thể
sai lệch với tính trung thực của sử học, bởi lẽ, những chi tiết hư cấu
ở tác phẩm văn nghệ thường được người đọc đề nghị, yêu cầu phải
xuất phát từ sự nhận thức chính xác và thấu đáo lịch sử đồng thời
cũng xuất phát từ trực giác nghệ sĩ (trực giác này cần được chứng
minh bằng quá trình tổng hợp – phân tích – tổng hợp các cứ liệu sử, các khái quát sử học). Mặt khác, một đặc tính của văn
chương Việt Vả lại, dù muốn dù không, dù được
ghi chép hay chỉ còn trong kí ức riêng tư, mỗi người đều có tiểu sử,
và ai cũng ít nhiều đều tự chiêm nghiệm tiểu sử mình. Mỗi dòng họ cũng
có tộc sử, với mục đích yêu cầu như thế. Một dân tộc như dân tộc
Việt Hiểu như vậy nên tôi học tập,
nghiên cứu sử. 2 Đây lại là một mệnh đề không có
gì lạ: “Lịch sử đang diễn ra”. Đúng vậy, lịch sử là chuyện của
nghìn năm trước, trăm năm trước, ít ra cũng của dăm ba năm về trước,
nhưng âm hưởng của nó, một cách vừa hữu thức, vừa vô thức, hiện diện
trong đời sống hiện tại, và dĩ nhiên, ngay cả trong tương lai. Âm hưởng, đó là một từ mơ hồ. Thực
ra, đó là một số quy luật có tính lịch sử chẳng hạn như quy luật hình
thành, phát triển dân tộc, đất nước; quy luật địa – chính trị ở
khu vực Đông Nam Á, châu Á – Thái Bình Dương; quy luật tồn tại và
phát triển trước các nguy cơ ngoại xâm; quy luật về ma lực quyền bính
v.v… Thực ra, đó còn là những gì đã trở thành tâm thức sâu thẳm nhất,
thuộc về phương diện tình cảm, tâm lí, bản lĩnh dân tộc, chẳng hạn
như yêu quê hương, đất nước đến lạ lùng, nhẫn nại, kiên tâm đến
kinh ngạc, quật khởi, anh hùng đến phi thường v.v… “Lịch sử đang diễn ra” còn là một
cách nói tu từ, nhất là ở từ lịch sử. Giây phút hiện tại này,
sự việc ngay trước mắt này, mẩu tin nóng hổi trên nhật báo mới
lên khuôn này… nếu hiểu một cách
sâu xa (không có gì đã tồn tại mà sẽ mất
đi, vì nó sẽ được tồn tại ở một dạng khác), thì tất cả đều
là lịch sử. Có thể nói, đây là mạch nước
ngầm lịch sử. Nhưng lịch sử chúng ta đang nghiên cứu lại
chỉ là những kí ức dân gian (thần thoại, truyền thuyết…), những di
tích tín ngưỡng (đền, miếu, thần tích, thần phả…), những ghi chép
quá sơ lược trong thư tịch cổ (của sử gia Trung Hoa, của sử gia nước
ta…). Dẫu vậy, đây chính là dòng nước nổi lịch sử. Hai khía cạnh trên
đây (mạch nước ngầm lịch sử và dòng nước nổi lịch sử) cũng là hai
bình diện của tiến trình lịch sử. Đặc biệt, khác với lịch sử trung đại, cận – hiện
đại vốn có những tư liệu gốc xác thực, là trong thời kì đã quá
xa xưa (lịch sử cổ đại), hai bình diện ấy không thể không có một phần
lung linh,
mơ hồ, thậm chí là lờ mờ
của giả thuyết, ức đoán. Những giả thuyết, ức đoán này sẽ có
giá trị cao nếu nó xuất phát từ thứ trực giác khoa học nói trên
(trực giác từ quá trình tổng hợp –
phân tích – tổng hợp). Từ mệnh đề “lịch sử đang diễn ra”, phải chăng
chúng ta cũng có thể suy luận thêm, ở bên ngoài nội hàm của mệnh đề
ấy: chính hiện tại khiến chúng ta nhận thức lịch sử không hoàn toàn
giống hệt như các thế hệ trước, ở các thời đại đã xa? Rõ ràng sử
gia thời nhà Trần, như Lê Văn Hưu, suy nghĩ, nhận định khác với sử gia
thời Hậu Lê trung hưng, như Ngô Sĩ Liên, và nói chung, Quốc sử viện triều
Trần, Sử quán triều Hậu Lê suy nghĩ, nhận định có phần khác với Quốc
sử quán triều Nguyễn, mặc dù lượng thông tin khách quan về cơ bản là
y hệt nhau trong các bộ sử. Không còn nghi ngờ gì nữa, không khí mỗi thời đại, hiện thực của mỗi đương thời, đã chi phối ít nhiều
đến nhận thức sử học, nhất là cảm quan lịch sử. Tuy nhiên, chỉ với quan điểm lịch sử – cụ thể, mọi nhận định mới
thật khoa học, công bằng. Viết sử về những thời kì kháng
chiến chống phong kiến Trung Hoa xâm lược, vẫn cứ phải nể nang Trung
Hoa, chỉ dám gọi Trung Hoa là Phương Bắc!
Cũng như về sau này, viết sử về thực dân Pháp, phát xít Nhật, đế quốc
Mỹ xâm lược, cũng nể nang vì sợ thù oán và để hòng mong nhờ cậy, nương
tựa! Viết sử về bộ phận “tả đạo” Thiên Chúa giáo cũng rụt rè,
sợ nuôi thù chứa oán. Thành thử, sử cứ lép dần, lép dần, mất cả
khí thế và mất cả tính chân thực, khoa học. Dĩ nhiên chúng ta phải công minh nhưng
đồng thời cũng phải tế nhị, khoan thứ. Nhưng không thể tế nhị, khoan
thứ đến mức ta không có một bộ sử nào chân thực, khoa học và đầy
khí thế chăng! Và thực ra, những nhà văn viết về
đề tài lịch sử, những nhà nghiên cứu sử học chân chính bao giờ cũng
được các nhà trí thức, các phân số nhân dân chân chính ở các nước tôn
trọng. Xét ở mặt khác ở ngoại hàm mệnh
đề trên, cũng đôi khi, chính hiện thực
hiện tại lại có những yếu tố gợi
ý khiến ta nhận thức lại quá khứ chính xác hơn, ở những khía cạnh,
những điểm nào đó, mặc dù lượng thông tin khách quan trong sử sách cổ
(*) vẫn vậy. Vì vậy, tôi học tập, nghiên cứu lại
lịch sử. 3 Có một điều nữa, điều này khiến
sách sử được viết lại bởi các sử gia hẳn hoi, vẫn chứa đựng nhiều
phân số sai lệch do tuỳ tiện, do cảm nhận riêng, tâm thế riêng. “Tam sao thất bổn” đã là một tệ nạn
sử học, mặc dù người chép tay, khắc ván ngày xưa, người xếp chữ
typo với các con chữ kẽm vừa qua, người thực hiện vi tính hiện thời
có ý thức so sánh, đối chiếu, sửa lỗi in ấn là rất cẩn trọng. Tuy vậy,
vẫn có người không phải hiểu lầm do lỗi in ấn, mà thực sự lợi dụng
sự sai sót về lỗi in ấn để xuyên tạc! Những người ấy dám coi khinh
cả nguyên tắc hiệu đính văn bản! Nhưng như thế vẫn còn chưa tệ hại
bằng những sử gia nhớ lệch, do lỗi thuộc về trí nhớ (mặc dù họ có
thể rất thành thật, không có ý xuyên tạc sử liệu), do thiếu ý thức về
phương pháp, là không hề trích dẫn một tí nào tư liệu gốc mà họ sử
dụng và cũng chẳng cước chú xuất xứ sử liệu bao giờ, thậm chí
không có lấy một nửa trang ghi chú về tư liệu tham khảo! Tệ nạn này đã từng biến tôi và
nhiều người khác thành nạn nhân. Ta cứ dại dột tin vào những gì được
các sử gia có tên tuổi viết, chẳng hề tra cứu lại, không ngờ họ viết
sai, viết lệch vô số chi tiết, thậm chí cả những sự kiện lớn, những
nhân vật lớn cũng sai lệch nốt! Thử giở lại những cuốn sách lịch
sử của các sử gia tên tuổi mà xem. Đó là tệ nạn có thật, nhưng thiết
tưởng cũng không nên nhắc các tên tuổi ấy làm gì, sợ rằng mích lòng
họ (trừ những trường hợp cực chẳng đã, đành phải nêu đích danh,
cho dù danh của danh nhân). Do đó, tôi phải học tập, nghiên cứu
lại sử học. Trước hết là phải ghi nhớ điều rất giản dị đã trở
thành tục ngữ: “nói có sách, mách có chứng”;
sách và chứng đều phải được cân nhắc, khảo
nghiệm cẩn thận, tốt nhất là các tư liệu gốc đã được giám định
khoa học thực nghiệm (đặc biệt là các tư liệu gốc mới phát hiện hoặc
mới công bố). Phải loại trừ tư liệu giả. Phải phân loại tư liệu:
tư liệu gốc; tư liệu loại 1; tư liệu loại 2… Phải xử lí tư liệu của
đối phương (Trung Hoa, Pháp, Nhật, Mỹ) bằng cách lật ngược, xoay ngược
nhãn quan, lập trường. Không thể không trích dẫn tư liệu gốc để làm
các luận cứ, luận chứng cho mỗi nhận định. Tôi phải dặn lòng mình
như thế, quyết tâm như thế. Cũng vì vậy, nên khi viết cuốn sách mỏng
này, tôi hết sức tập cho mình tính kiên nhẫn và cẩn trọng trong việc
chép lại các tư liệu gốc để làm cơ sở cho mọi suy nghĩ của mình. Về điểm này, tôi cũng xin tự phản
biện rằng: Trích dẫn nguyên văn tư liệu gốc của đối phương (Trung
Hoa, Pháp, Nhật, Mỹ trong các giai đoạn lịch sử cụ thể) và của những
người Việt phản quốc hoặc người Việt ít nhiều khác quan điểm, nhất
là khác chính kiến (khác nhận thức chính trị) là tiếp tay cho các lực lượng
thù địch, đối lập ấy truyền bá các luận điệu bôi nhọ, xuyên tạc.
Như thế chỉ bất lợi thêm cho dân tộc ta, trong đó có những nhân vật lịch
sử yêu nước, anh hùng, chân chính và cao đẹp. Tôi biết, có người nêu vấn đề
như tôi đã tự phản biện một cách giản dị hơn: Trích dẫn nguyên văn
tư liệu gốc dạng trái ngược 1800, người nghiên cứu tuy thành
tâm với ý thức khoa học nhưng rõ là dại dột, thậm chí là ngu ngốc.
Thông minh nhất là sử dụng loại sử liệu ấy (sau khi chỉnh lí đúng
với quan điểm địch – ta), dưới hình thức lời dẫn gián tiếp, có
chua xuất xứ sử liệu (**).Tuy nhiên, đó chỉ là một cách. Lời dẫn
trực tiếp với các trích dẫn nguyên văn lại có giá trị thuyết phục
cao hơn. Vì vậy, phải thật linh hoạt một cách trung thực, công bằng,
khoa học. Vả lại, trong việc khảo luận, phê
bình sử học, cũng tương tự như trong công việc ấy ở lĩnh vực văn học,
chúng ta luôn luôn phải đối mặt trực tiếp với tư liệu cần khảo chứng
và phê phán. Và mọi việc đều có thể có hai khả năng: xấu – tốt; tác
dụng – phản tác dụng. Nhận thức được khả năng thứ hai là khả năng
xấu, phản tác dụng, “lợi bất cập hại” như vậy trong việc trích dẫn
tư liệu gốc của các lực lượng đối phương và của những cá nhân,
phe phái đối lập, mặc dù trích dẫn với mục đích đã xác định là để
khảo chứng và phê phán, do đó, cho nên, tôi thấy cần phải phê phán thật
triệt để, thật mạnh mẽ và quan trọng nhất là phê phán trúng tim đen,
phê phán có hiệu quả, có sức thuyết phục, đồng thời phải luôn luôn
tự nhắc nhở chính mình một nguyên tắc khá sơ đẳng là phê phán tư liệu
gốc của đối phương, đối lập, kể cả những ai ít nhiều khác quan điểm,
phải đi đôi với việc khẳng định bằng tư liệu gốc của ta, khẳng định
một cách vững chắc, minh bạch, xác thực và quan trọng nhất là phải khẳng
định một cách thực sự khoa học. Cũng không quên rằng, đối với sử cận
– hiện đại, cũng nên xác định có những cá nhân, lực lượng người
Việt Nam, cần phải tranh thủ, phải nhân hậu trong khi phê phán. Có người bạn đã nhắc nhở tôi rằng,
đi vào lĩnh vực sử học cần phải thật “lạnh lùng”, cần bỏ hẳn
những tính từ, trạng từ biểu cảm. Tôi biết, ngày xưa, các sử gia viết
sử theo tinh thần Kinh Xuân thu của Khổng Tử, với mục đích dùng sử học
để nêu gương tốt và để răn điều ác, bên cạnh mục đích
chính của sử là kí sự chân thực, cho nên ngôn từ thể hiện sắc thái
biểu cảm rất rõ. Viết sử theo tinh thần Kinh Xuân thu, không thể vì mục
đích này mà quẳng bỏ mục đích kia một cách sai lầm. Theo đó, có hai
cách, thái độ bình phẩm thể hiện nhuần nhị trong khi kí sự (thuật sự);
hoặc thuật sự “lạnh lùng” nhưng bên dưới phải có mục lời bàn của
sử gia. Và cho dù không hoàn toàn viết sử theo tinh thần Kinh Xuân thu, mà
theo cách hiện đại, cũng phải bảo đảm hai yêu cầu đó (chân, thiện), ngoài yếu tố cần thiết
khác là phải trong sáng, chính xác về ngôn từ (mĩ). Mặt khác, tôi nghĩ, cổ sử của nước ta khá
sơ lược; vả lại, không thể không đánh giá (bình phẩm) theo quan
điểm lịch sử – cụ thể, vì ngôn từ sử
cổ có nhiều chỗ thể hiện quan điểm
phong kiến trong thời đại phong kiến nhưng cũng phải trích dẫn nguyên văn;
thêm vào đó, ở lĩnh vực sử học, không thể có một mảy may
tình tiết hư cấu về sự kiện, về nhân vật, nên không thể như trong
lĩnh vực tiểu thuyết, nhà văn hoàn toàn có quyền hư cấu sự việc, tình
tiết để sự việc, tình tiết ở dạng mộc nhất tự nó thể hiện thái
độ, bình phẩm của chính nhà văn. Và điều cuối cùng về khía cạnh
này là, dẫu sao đi nữa, cũng phải trung thực, tôn trọng tối đa sự thật
lịch sử; không thể bóp méo sự thật lịch sử theo tâm thế cá nhân,
theo ý đồ chủ quan, hoặc theo phương châm chính trị “cứu cánh biện minh cho phương tiện” (“vấn
mục đích, bất vấn thủ đoạn”
(***)) với ý thức rõ rệt ở một
số người – những người đã dùng sử học như một thủ đoạn đấu
tranh chính trị, tuyên truyền chính trị (sử học dạng machiavelisme!). Học tập, nghiên cứu sử, luận bàn
về sử, tôi không thể không băn khoăn như thế. 4 Xin thưa thêm một
điều khác nữa. Đây có vẻ là một khía cạnh như thể là tâm sự hơn là
học thuật. Hầu như không ai
trong thế hệ tôi không thuộc lòng một vài khúc ca từ của nhạc sĩ thiên
tài Trịnh Công Sơn, trong tập Ca khúc da
vàng của anh. Đó là những gì thao thức, trăn trở quằn quại nhất,
da diết nhất của một thời đã được Trịnh Công Sơn viết thành nhạc.
Những bản nhạc ấy là của cả một thế hệ và của riêng Trịnh Công Sơn.
Thế hệ sai hay Trịnh Công Sơn sai ở những câu hát này, trong bài Gia tài của Mẹ:
Một nghìn năm
nước
ta bị đô hộ bởi giặc Tàu, có gì sai đâu! Cũng như vậy, chẳng có gì
sai nghiêm trọng ở câu ca
từ, vốn không ai đòi hỏi sự minh xác về từ ngữ, về số lượng: Một trăm năm dân tộc ta bị
gánh ách nô lệ của giặc Tây. Sai gì đâu khi Trịnh Công Sơn phê phán bọn
tô trắng da, nhuộm vàng tóc, mất gốc,
lai căn cả về tư tưởng, tâm hồn, đến mức phản bội dân tộc.
Cái sai là ở một vài khía cạnh trong những câu còn lại. Hai mươi năm nội chiến từng ngày là quá sai rồi, về nhận thức lịch sử.
Đứng ở thời điểm sáng tác 1967, 1968 (có thể sớm hơn vài năm),
Trịnh Công Sơn tính toán thời đoạn anh gọi là nội chiến, kể từ năm
nào? 1945? Và nhìn chung, anh còn sai nghiêm trọng ở tâm tình nữa. Ở đây, tôi chỉ
xin thưa, Trịnh Công Sơn tủi hờn, u uất, buồn thảm đến tự ti dân tộc.
Nhạc sĩ thiên tài chỉ thấy khía cạnh tủi hận, không thấy khía cạnh
quật khởi, hào hùng, bi tráng. Nếu phân tích thêm, xin thưa, tuy nhận thức
không đúng về bản chất hận thù cũng như tính chất cuộc chiến tranh nửa cuối thế kỉ XX (1945 ? – 1954 ?
– 1968? – 1975) (****), Trịnh
Công Sơn vẫn nhân danh tình đồng bào, dân tộc, cùng chung cội rễ
để xoá bỏ hận thù một cách nhân bản và dân bản. Dĩ nhiên tư tưởng,
thái độ và tâm trạng Trịnh Công Sơn không dừng lại ở đó (*****). Tôi
vẫn thường hát vài câu ca từ của anh trong những năm sau ngày thống nhất
Đất nước (1975):
Sở dĩ tôi nhắc lại
những câu hát ấy là để tránh những ngộ nhận với sự nhận thức khiếm
khuyết về Trịnh Công Sơn, khi không thể không ngẫm nghĩ lại Gia tài của Mẹ. Vấn đề ở đây là Gia tài của
Mẹ của một thời… Vì thế, tôi đọc lại
lịch sử và nghiên cứu lại sử học. Những gì tôi viết có liên quan trực
tiếp đến sử là từ khúc ca từ này. Nội dung cuốn sách này chỉ là một
trong ba thời kì lịch sử được đề cập đến ở khúc ca từ ấy: Một nghìn năm nô lệ giặc Tàu. Điều chúng ta khát
vọng nhất, phải chăng là nước ta sẽ có những bộ sử vừa xác thực,
khoa học và vừa thể hiện tinh thần quật cường, anh hùng của dân tộc
Việt
TXA. Cước chú của
bài Lời thưa đầu sách: (*) Đại Việt sử kí toàn thư (gọi tắt là Toàn thư), bản in nội các quan bản
(1697); Khâm định Việt sử thông giám cương mục
(1884)
(gọi tắt là Cương mục), tiền biên & chính
biên; Đại (**) Thông thường, sách
báo tham khảo thể hiện lập trường, quan điểm tương đồng với
phần lớn các tác giả biên soạn sách mới (những người sử dụng chúng
để tham khảo). Tuy nhiên, cũng có loại sách báo trái nghịch. Cho nên,
không ai ngạc nhiên khi tìm đọc các tư liệu tham khảo thuộc loại do đối
phương, đối lập viết, sẽ thấy hoặc toàn bộ hoặc một khía cạnh
nào đó về lập trường – quan điểm đánh giá là ngược hẳn 1800.
Xin đơn cử một cuốn sử, trong đó, Trưng Trắc – Trưng Nhị, Triệu Thị
Trinh, Lí Bôn, Khúc Thừa Dụ, Ngô Quyền… đều bị đánh giá là những kẻ
phản nghịch hoặc tiếm thiết. Xin xem: Lê Tắc, An (***) Phan Bội Châu, Tự Phán, tác giả tự dịch ra tiếng Việt
(chữ Nôm, 1929), Huỳnh Thúc Kháng
đề tựa (1946), Nxb. Văn hoá – Thông tin tái bản, 2000, tr. 12, 17, 18. (****) Xin xem thêm: Trần Xuân An, Mùa hè bên sông, tiểu thuyết, bản đã sửa
chữa, bổ sung lần thứ ba, in vi tính ngày 19. 12. 2003 (trọn vẹn gồm 745
trang [kể cả phần chú thích, phụ lục] và phần ngoài sách gồm 15 trang
[một bài thơ viết về Quang Trung cùng các chú thích sử học], cỡ sách 13
cm x 19 cm). Website Giao Điểm: http://www.giaodiem.com/mluc/mluc_III05/605_index.htm (*****) Xem thêm: Hoàng Phủ Ngọc Tường, Như con sông từ nguồn ra biển (truyện
kí, 1971), trong Tuyển tập HPNT., tập
2, Nxb. Trẻ, 2002, tr. 9 – 38; Trịnh Công Sơn, Thư gửi Ngô Kha, tạp chí Đứng Dậy, số tháng 12. 1974, báo Thơ
(phụ san của tuần báo Văn Nghệ HNV. VN.), số 12 (06.2004); Trịnh Công Sơn,
Hạnh phúc (tuỳ bút), tuần báo Văn nghệ
Giải phóng, số (?), 1975. (******) “Má sông Hồng”:
bà má Nam bộ tập kết ra Bắc (sông Hồng là biểu tượng về Bắc
bộ). Chi tiết này, cần tra cứu lại. Chương
I
1 Huyền sử và quan niệm về việc viết
lịch sử
Các nhân vật và sự kiện lịch sử
một khi được ghi nhận như những con người trần phàm với những sự việc
cũng trần phàm nhưng rất đáng kể, cần ghi lại trong kí ức dân tộc,
trong sách sử, khi ấy, sử kí đã thật sự bước hẳn sang giai đoạn phi huyền sử. Tuy nhiên, trước khi xuất
hiện các sử gia tỉnh táo, sáng suốt như vậy với các ghi chép, các bộ
sử, lịch sử những dân tộc, đất nước hình thành tự lâu đời, cách
đây khoảng bốn ngàn (4.000) năm như Việt Nam ta, không thể khác được,
cũng phải trải qua một giai đoạn huyền sử
khá dài. Huyền sử là sự thật lịch
sử xen lẫn với nhiều yếu tố thần thoại, truyền thuyết khá mơ hồ,
phi thực, huyễn hoặc và cũng
rất bay bổng. Điều này cũng tương ứng với giai đoạn loài người nói
chung đang sống và tư duy, cảm xúc theo khả năng nhận thức, lí giải mọi
sự một cách hư hư thực thực, chưa phân biệt rạch ròi thần thánh, ma
quỷ với con người trần tục. Ngoài những di tích tín ngưỡng về các
nhân vật lịch sử cổ sơ, trên mặt đất chưa hề được những nhát thuổng,
chiếc bay của giới khảo cổ học hiện đại chạm đến, giai đoạn huyền sử hàng ngàn năm chỉ còn lại
các di tích tín ngưỡng, những thần thoại, nhất là những truyền thuyết
lịch sử, ca dao lịch sử được nhân dân truyền khẩu. Tình trạng giai đoạn huyền sử như thế, nên các sử gia đời
Trần như Lê Văn Hưu (1230 – 1322) không thể xem di tích tín ngưỡng – lịch
sử, truyền thuyết lịch sử, ca dao lịch sử đích thực là sử. Đã đành
như vậy. Nhưng xem đó là tài liệu lịch sử để tham cứu, đãi lọc, hầu
như Lê Văn Hưu cũng từ chối. “Nhâm
thân, [Thiệu Long] năm thứ 15 (1272), (Tống Hàm Thuần năm thứ 8, Nguyên Chí Nguyên năm thứ 9). Mùa xuân, tháng
giêng, Hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu Lê Văn Hưu vâng sắc
soạn xong Đại Việt sử kí từ Triệu Vũ đế đến Lý Chiêu Hoàng, gồm
30 quyển” (1). Rõ ràng Lê Văn
Hưu và Quốc sử viện chỉ biên soạn về giai đoạn phi huyền sử,
từ Triệu Đà (ở ngôi: 207 – 136 tr. c. ng.) đến Chiêu Hoàng, nữ
hoàng duy nhất và cuối cùng của triều Lý (1225). Giai đoạn huyền sử từ Lạc Long quân đến An
Dương vương không được Đại Việt sử kí (1272) đề cập
đến. Huyền sử chỉ được ghi
chép vào chính sử bởi Ngô Sĩ Liên (không rõ năm sinh và năm mất), một sử gia lớn, từng tham gia khởi nghĩa Lam
Sơn (1418 – 1427), đỗ tiến sĩ thời Lê Thái Tông (1434 – 1442), được Lê
Thánh Tông (1460 – 1497) trao trọng trách biên soạn Đại Việt sử kí toàn thư (bản 1479) (2). Về sau, cho đến thời Nguyễn, bộ sử
lớn thứ hai trong ba bộ sử lớn của nước ta, sau bộ Toàn thư (1697) và trước bộ Đại Phải chăng sự duy lí ấy là rất đáng
tiếc? Phải chăng thần thoại, truyền thuyết, ca dao lịch sử không phải
không xứng đáng là tài liệu lịch sử? 2 Sự bàn luận về
việc chép sử giữa các sử gia và giữa sử gia với nhà vua qua từng thời
kì, từ các triều Trần, Lê đến Nguyễn Đại Việt sử kí toàn thư được khắc
in, ban hành trong cả nước, vào tháng trọng đông (tháng 11) năm Đinh sửu (1697), niên hiệu Chính Hoà
thứ 18, đời vua Lê Gia Tông, đời chúa Trịnh Tạc, với tên gọi trong Cương mục là Quốc sử thực lục (4). Đó là bộ sử
được biên soạn nối tiếp bởi các sử quan thuộc Quốc sử viện triều
Trần, Sử quán triều Lê cùng các sử gia chủ biên: Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên,
Ngô Sĩ Liên, Vũ Quỳnh, Lê Tung (viết tổng luận), Phạm Công Trứ, Lê Hy.
Trong đó, Ngô Sĩ Liên là người trực tiếp biên soạn quyển I của ngoại kỉ, viết về kỉ Hồng Bàng thị (2878 – 256 tr. c. ng.)
và kỉ Nhà Thục (257 – 208 tr. c. ng.).
Và chính ông là người duy nhất được đề tên ngay trên quyển I này: “Triều Liệt đại phu, Quốc tử giám tư
nghiệp, kiêm sử quan tu soạn, thần Ngô
Sĩ Liên biên”, xem như quyển I đó là công trình riêng của ông. GS.
Phan Huy Lê cũng đã lưu ý về điều đó (5). Trong bản Phàm lệ về việc biên soạn sách ĐVSKTT. (1479),
Ngô Sĩ Liên trình bày gián tiếp và trực tiếp quan điểm của ông về
giai đoạn huyền sử, trước hết là
để “nối đại thống của Hùng vương” (6):
“- Kinh Dương vương là vua bắt đầu
được phong của nước Đại Việt, cùng với Đế Nghi [Trung Hoa – TXA. chua thêm (ct.)] đồng thời, cho nên chép năm đầu ngang với
năm đầu của Đế Nghi. - Những việc chép trong ngoại kỉ
là gốc ở dã sử, những việc quá quái đản thì bỏ đi không chép. Từ
Hùng vương trở về trước, không có niên biểu, thứ tự các đời vua
truyền nhau không thể biết được, có thuyết nói là 18 đời, sợ chưa chắc
đã đúng” (6). Nhưng Lê Tung vẫn là người được dịp
bàn sâu viết rộng hơn cả, bởi ông được phép viết bài “Việt
giám thông khảo tổng luận” vào năm Giáp tuất (1514), niên hiệu Hồng
Thuận thứ 6, với số lượng trang chữ đáng kể. Chả
là Lê Tương Dực muốn được đọc bài rút gọn, chỉ gom nhặt điều cốt
yếu, có lời bình, khi Vũ Quỳnh làm xong Đại
Việt thông giám thông khảo, nên Lê Tung được dịp phát huy trí tuệ của
mình (7). Về sau, bài tổng luận được các sử gia kế tục đánh giá tốt,
và giữ lại, trang trọng đặt ở vị trí cuối của phần đầu sách. Qua bài tổng luận, Lê Tung viết về
giai đoạn huyền sử như sau: “Kể từ khi Kinh Dương vương, họ Hồng
Bàng nối dòng dõi Thần Nông, lấy con gái vua Động Đình, sáng rõ đạo vợ
chồng, theo đúng nguồn phong hoá, vua thì lấy đức mà cảm hoá dân, giũ
áo khoanh tay (8). Dân thì cày ruộng, đào giếng, ra ngoài thì làm lụng, trở
về thì nghỉ ngơi, chẳng phải là phong tục thái bình cổ của Viêm Đế
ư? Lạc Long quân nối đời Hồng Bàng, lấy
con gái họ Âu Lạc [Âu Việt? –
ct.] mà có điềm lành sinh trăm con trai, tổ của người Bách Việt thực
bắt đầu từ đấy, hưởng nước trải nhiều năm, rất là lâu dài, đã
giàu thọ lại nhiều con trai, từ xưa đến nay chưa từng có. Hùng vương nối nghiệp của Lạc
Long, chăm ban đức huệ vỗ yên dân, chuyên nghề làm ruộng, chăn tằm, không
lo can qua chinh chiến, con cháu nối đời đều gọi là Hùng vương, phúc 18
đời, trải hơn hai nghìn năm, buộc nút thắt dây mà làm chính sự, dân
không gian dối, có thể thấy được phong tục thuần hậu quê mùa vậy. Đến
vua sau đức kém, lười chính sự, bỏ sửa sang vũ bị, ham mê tửu sắc
làm vui, binh nước Thục vừa đến thì quốc thống bèn mất. An Dương vương, phía tây thì dời
sang Ba Thục, phía nam thì diệt vua Hùng Vương, đóng đô ở Loa Thành, giữ
nước Âu Lạc, nhờ được nỏ móng rùa, đánh lui quân nhà Tần, quen mui
đánh thắng, yên vui sinh kiêu, quân Triệu đến đánh mà cõi bờ không giữ
được” (9). Đến triều Nguyễn, ngày 15 tháng 12 năm
thứ 8 (22. 01. 1856), khi ban dụ chỉ về việc khởi công biên soạn lịch sử
dân tộc, Tự Đức cũng đã đề cập đến “nước Việt ta từ thời Hồng Bàng”
(10), không thể không biên soạn về giai đoạn huyền sử, từ Hồng Bàng
đến An Dương vương. Tuy vậy, cũng có sự tranh luận với những ý kiến
khác nhau. Trong đó, có ý kiến mặc dù đơn độc như của Đặng Quốc
Lang nhưng cũng được bảo lưu và tấu nghị lên nhà vua. Tổng tài, phó tổng tài Phan Thanh Giản,
Phạm Xuân Quế cùng các toản tu trong Việt sử cục đã tham khảo các bộ
chính sử của Trung Hoa biên chép về giai đoạn huyền sử của họ và nhận
thấy, họ gạt bỏ Bàn Cổ, Tam Hoàng, chỉ chép bắt đầu từ Phục Hi hoặc
muộn hơn, từ đời Đường Nghiêu. Tấu nghị viết: “Nay tra cứu Sử cũ của nước ta chép về
thời Hồng Bàng thị, có danh hiệu Kinh Dương
vương, Lạc Long quân, nhưng lúc ấy là thời đại thượng cổ, hãy còn hỗn
độn lờ mờ, tác giả chỉ dựa vào chỗ bâng quơ mà biên soạn ra, rồi
e rằng không có gì là căn cứ để cho người ta tin, lại phụ hoạ theo
truyện Liễu Nghị đời Đường của nhà tiểu thuyết để làm chứng cứ”
(11). Việt sử cục triều Nguyễn chỉ căn cứ vào những tư liệu
khả tín. Tấu nghị viết tiếp: “Xét về
thời Hùng vương lập quốc, đặt tên
nước là Văn Lang, kinh đô đóng ở Phong Châu, chia nước ra 15 bộ, từ đấy
mà đi, trong nước mới dần có chế độ, cha truyền con nối trải 18 đời,
kể hai ngàn năm có lẻ. Trong các đời ấy có một vài dấu vết chép
trong sử Trung quốc […]. Những việc kể trên còn có chứng cứ để tin.
Như thế thì sử nước ta chép từ đời Hùng vương […]. Vậy nghĩ định
bộ Việt sử này, về việc gây dựng quốc thống, nên bắt đầu từ đời
Hùng vương. Còn những việc về Kinh Dương và Lạc Long thì sẽ theo sự
truyền văn chua phụ ở dưới, như thế có thể hợp với cái nghĩa “dĩ
nghi truyền nghi” (11). Và, ý kiến
về một kỉ khác: “An Dương vương là người nước ngoài…” (11)! Ý kiến đơn độc của Đặng Quốc
Lang cũng được bản tấu nghị ghi rõ: “Trong
bọn chúng tôi duy có Đặng Quốc Lang trộm
nghĩ rằng niên kỉ Hồng Bàng thị, từ Kinh Dương vương, Lạc Long quân,
Hùng vương, dầu rằng thế đại cách nay đã quá xa, không có văn tự lưu
truyền lại, những việc chép phần nhiều hoang đường quái dị, nhưng bấy
giờ đã đặt kinh đô, đã dựng nước, trải qua năm tháng khá dài lâu,
các ông vua ấy đều là vua mở đầu của nước ta. Năm Hồng Đức thứ
10, sử thần triều Lê là Ngô Sĩ Liên biên tập Đại Việt sử kí. Lúc
ấy Thánh Tông Thuần hoàng đế là một ông vua yêu chuộng văn học, hạ
chiếu cho tìm sách dã sử và truyện kí xưa nay lưu trữ ở các nhà tư, để
việc tham khảo được đầy đủ. Bộ sách ấy Ngô Sĩ Liên dứt khoát
chép từ đời Hồng Bàng, nhận định Kinh Dương vương là vua mở đầu quốc
thống. Bấy giờ bọn bầy tôi vào hạng nho học rất nhiều, mà không có
một người nào chê là không hợp lẽ. Vả lại, bộ sách soạn xong đã hơn
ba trăm năm nay, trải qua đời Hồng Thuận và Cảnh Trị, lại hai lần kén
chọn bọn nho thần biên soạn, khảo cứu, đính chính, trong khoảng các năm
ấy không thiếu gì những bậc học rộng thấy xa, mà cũng không thay đổi
gì khác cả. Thế thì bộ sử do Sĩ Liên biên soạn trước đây, tưởng
cũng không phải soạn ra bằng cách hão huyền không thực. Nay nếu bộ Việt
sử này chỉ bắt đầu chép từ đời Hùng vương, còn những việc về đời
Kinh Dương và Lạc Long chỉ chua ở cuối phần chép đời Hùng vương, e rằng
không thể nào làm cho đầy đủ thế thứ và sáng tỏ gốc nguồn được”
(12). Bản tấu nghị kết thúc: “Về niên kỉ Hồng Bàng thị, nên chép bắt
đầu từ đời vua Kinh Dương và Lạc
Long, cần định xem việc gì hợp với lẽ phải thì chép, rồi sẽ chép tiếp
đến Hùng vương, để tỏ rõ chỗ mở đầu quốc thống, còn những việc
hoang đường quái dị, cũng hãy cứ ghi lại những truyền thuyết mà chua
phụ ở dưới phần “mục” (13). Trong dụ chỉ II (12. 9. 1856), vua Tự
Đức nêu một câu hỏi khá sắc lạnh để nhắc nhở phương châm của sử
gia: “Vậy thì, đối với nghĩa ‘bỏ việc
quái dị, nói việc bình thường’ của nhà làm sử, có thể chép như thế được không?”
(14). Tự Đức viết dụ tiếp,
với sự “chuẩn y cho chép bắt đầu từ đời Hùng vương, để nêu
rõ quốc thống nước ta từ đấy. Còn hai kỉ Kinh Dương và Lạc Long thì
chuẩn cho chua phụ ở sau việc đời Hùng vương, để hợp với việc ‘dĩ
nghi truyền nghi’” (14). Tất nhiên, về An Dương vương, dụ chỉ
của Tự Đức vẫn chuẩn cho chép vào phụ lục, không xem là chính thống…
(14). Trải qua nhiều đời tổng tài Quốc
sử quán, từ Phan Thanh Giản, Trần Tiễn Thành, cuối cùng đến Nguyễn
Văn Tường, với sự duyệt nghị của phó tổng tài Lê Bá Thận (1871), duyệt
kiểm của toản tu Phạm Huy (1872), phúc kiểm của tế tửu Bùi Ước
(1876), duyệt đính của Quản Hàn lâm viện ấn triện Nguyễn Tư Giản
(1878), cuối cùng là duyệt kiểm của phó tổng tài Phạm Thận Duật, toản
tu Vũ Nhự (1881) cùng các tập thể sử quan tên tuổi được ghi lại, mãi
đến năm Kiến Phúc nguyên niên (1884), Phạm Thận Duật cùng Vũ Nhự đã
dâng tiến biểu để khắc in. Tiến biểu (1884) viết về giai đoạn huyền sử: “Bắt đầu chép từ lúc dựng nước Văn
Lang, nêu rõ gốc nguồn vương thống; chép
việc sai quan của Đường đế làm tỏ tên cõi 3 Huyền sử từ Toàn
thư đến Cương
mục
Về giai đoạn huyền sử, Sử quán nhà Hậu Lê đã
biên soạn, lưu giữ lại những gì từ các huyền thoại, truyền thuyết,
ca dao lịch sử trong Toàn thư? Ngô Sĩ
Liên đã ghi lại huyền thoại của một vị vua gọi là Hoàng Đế, một
danh từ chung được sử dụng như danh từ riêng (như thể Thượng Đế) (16). Hoàng Đế đã định bờ cõi cho Bắc (Trung
Hoa) và Nam (Việt Nam), một cách công bằng để cùng đối sánh. Nước
ta bấy giờ có tên gọi là Giao Chỉ (đất của xứ Giao Long (17)) và Việt
Thường thị, cuối cõi Bách Việt. Kỉ Hồng Bàng thị khởi đầu từ đó,
với ba niên hiệu: Kinh Dương vương (Lộc Tục), Lạc Long quân (Sùng Lãm),
Hùng vương (không rõ tên huý, trải 18 đời đều xưng là Hùng vương [hoặc
Lạc vương]). Toàn thư ghi cả chuyện Mẹ
Âu Cơ sinh ra trăm trứng, nở ra trăm con trai, tổ của Bách Việt (trăm xứ
Việt), và lời chia tay, chia con giữa mẹ Âu [Việt] – cha Lạc [Việt], người
lên núi, kẻ về biển. Và vua Hùng lên ngôi, đóng đô ở Phong Châu, đặt
quốc hiệu là Văn Lang, chia nước ra làm mười lăm bộ, đặt Lạc hầu, Lạc
tướng, hoàng tử gọi là quan lang, công
chúa gọi là mị nương, quan coi việc là bồ chính (bồ chính
được thế tập, với thể chế phụ đạo). Toàn thư viết về
tục vẽ mình, đặc biệt là truyện Thánh
Gióng vào đời Hùng vương thứ 6, chuyện biếu chim trĩ trắng cho vua
Phương Bắc nhà Chu, và huyền thuyết Sơn
Tinh – Thuỷ Tinh. Đó là những huyền thoại, truyền thuyết hầu như
người Việt “Trở lên là (kỉ) Hồng Bàng thị,
từ Kinh Dương vương được phong năm Nhâm tuất, cùng thời với Đế Nghi
[Phương Bắc – ct.], truyền đến cuối thời Hùng vương, ngang đời Noãn
vương nhà Đó là đoạn Toàn thư kết lại để chuyển sang kỉ Hùng
vương (18). Cương mục hầu như cũng
chép y nguyên như Sử cũ (ở đây là Toàn thư), chỉ khác cách
sắp xếp như tấu nghị, dụ
chỉ, phàm lệ đã bàn khá cụ thể. Do cách quan niệm về sử, nên truyền
thuyết Mẹ Âu Cơ và Trăm trứng (trăm con trai) chỉ được đặt vào phần lời chua thêm, lại
lược bỏ hẳn hai truyền thuyết Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thuỷ Tinh;
nhưng lại căn cứ vào sách Cương mục tiền biên của Lý Kim Tường và Thông chí của Trịnh
Tiều để chép việc sứ thần Việt Thường thị sang Trung Hoa tiến
rùa thần, trên lưng có chữ khoa đẩu (kiểu chữ thời nhà Chu, 1134 – 250
tr. c. ng.), khiến vua Nghiêu phải sai quan chép lấy, gọi là Quy lịch (lịch rùa) (19). Không chỉ thời Hùng vương, huyền sử
còn là giai đoạn Thục Phán An Dương vương trị vì nước Âu Lạc (Âu Việt
+ Lạc Việt) (*). So với Toàn thư, rõ ràng Cương mục thể hiện một tinh thần duy lí,
khoa học ở mức độ cao hơn. Ở Toàn thư, phần phụ chỉ có lời bình của sử gia, còn
ở Cương mục là những tiểu mục cẩn án, lời chua rất chi tiết,
cụ thể, có đối chiếu với nhiều thư tịch cổ của Trung Hoa, sách sử
của danh sĩ trong nước, có trích dẫn nguyên văn các sách ấy, do Quốc
sử quán biên soạn. Riêng sách đối chiếu, có đến hàng chục bộ: Đường thư địa lí chí; Thái Bình hoàn vũ kí của Nhạc Sử triều
Tống; Kinh Thi; An Nam chí nguyên của Cao
Hùng Trưng; Lịch sử cương mục bổ; Thông
giám tập lãm; Dư địa quận quốc thiên hạ; Đại Thanh nhất thống chí;
Địa dư chí của Nguyễn Trãi (đời
Hậu Lê); Kinh Thư; Tập truyện kinh Thư của Thái Trừng; Thông chí của Trịnh Tiều; Cương mục
tiền biên của Lý Kim Tường;
Sử kí của Tư Mã Thiên; Phương dư kỉ yếu…
Đặc biệt, lại có thêm lời châu phê của Tự Đức. Xin dẫn một phần của một lời chua
tiêu biểu như sau: “Truyền mười tám đời:
‘An Nam chí nguyên’ của Cao Hùng Trưng
chép: “Giao Chỉ khi chưa đặt làm quận huyện, bấy giờ có ruộng Lạc,
theo nước triều lên xuống mà làm ruộng; khai khẩn ruộng ấy là Lạc
dân, thống trị dân ấy là Lạc vương, người giúp việc là Lạc tướng,
đều dùng ấn đồng, thao xanh. Nước gọi là Văn Lang. Phong tục thuần
hậu, mộc mạc, chưa có chữ nghĩa, còn dùng lối thắt dây làm dấu ghi nhớ;
truyền được mười tám đời”” (20). Nói đúng hơn, huyền sử với các thần thoại, truyền
thuyết, kể cả ca dao có dấu vết lịch sử (như Chàng về thiếp một
theo mây, Con thơ để lại đất này ai nuôi) là sự thật lịch sử được phản
ánh bằng thi pháp đặc trưng của tư duy cổ đại. Nhưng không chỉ
thế. Các thư tịch cổ Trung Hoa và Việt Sự thật lịch sử thời Hùng vương
dựng nước này và cả thời Thục Phán An Dương vương cũng còn được chứng
minh một cách không thể bác bỏ bằng các ngành khoa học hiện đại về
sau: khảo cổ học, nhân chủng học, dân tộc học, ngôn ngữ học (phân
môn ngữ âm lịch sử); địa lí học nhân văn, cổ sinh vật học với sự
vận dụng các thành tựu của các khoa học thực nghiệm như hoá học, vật
lí học, địa chất học… Văn học cũng có sự đóng góp nhất định cho
sử học. Cho đến nay, các công trình sử học của các nhà nghiên cứu sử
đã đi sâu vào việc này. 4 Tinh thần khoa học
đích thực đối với huyền thoại, truyền thuyết và ca dao lịch sử Không thể nói khác được, rõ ràng
các sử gia Trần – Lê – Nguyễn đã dần dà đẩy các huyền thoại, truyền
thuyết, ca dao lịch sử về phía văn học, ngành khoa học chuyên nghiên cứu
các sản phẩm của nghệ thuật hư cấu! Không những Cương mục thẳng thừng gạt bỏ những
truyền thuyết lịch sử thuần chất hoặc pha đậm yếu tố cắt nghĩa hiện
tượng thiên nhiên – xã hội cực kì tuyệt vời như Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thuỷ Tinh mà cả
những cổ tích phản ánh tự nhiên – xã hội thời Lạc Long quân như chùm
truyện Hồ tinh, Mộc tinh, Ngư tinh, thời
Hùng vương như An Tiêm, Chử Đồng Tử – Tiên Dung, Trầu cau, Bánh chưng
bánh dầy cũng bị gạt nốt ở Toàn thư! Không nghi ngờ gì
nữa về hiện thực phản ánh, đó là thời Hùng vương dựng nước, khi mỗi
câu chuyện cổ ấy đều bắt đầu: “Ngày
xửa ngày xưa, vào thời vua Hùng thứ 6…”; “ngày xửa ngày xưa, vào thời Hùng vương thứ 18…” (21). Tất
nhiên văn học không bao giờ từ chối những di sản quý báu đến thế!
Đó là di sản cổ không có gì có thể thay thế nổi. Khi nhận định rằng có sự tiến bộ
về tinh thần khoa học lịch sử của các thế hệ sử gia từ triều Trần,
đến Hậu Lê và kế tiếp sau đó là triều Nguyễn, không thể không nhớ
lại câu nhắc nhở của Tự Đức trong bản dụ chỉ II (12. 9. 1856) về việc
biên soạn Cương mục. Bấy giờ, vua Tự
Đức nêu một câu hỏi khá sắc lạnh để nhắc nhở phương châm của sử
gia: “Vậy thì, đối với nghĩa ‘bỏ
việc quái dị,
nói việc bình thường’ của nhà làm sử, có thể chép như thế được
không?” (14). Tuy nhiên, thế là khoa học nhưng thật
sự chưa phải khoa học. Gạt bỏ phần quái dị, thực thực hư hư của các
yếu tố hoang đường, thần thánh, ma quỷ xen lẫn với nhân vật, sự kiện
lịch sử trần phàm là do ý thức duy lí của nhà nho. Tuy nhiên, nói một
cách khái quát, mức độ khoa học ấy còn hạn chế, ở chỗ chưa bảo
lưu toàn vẹn vốn cổ thời hồng hoang, cổ đại của nhân loại nói
chung, tổ tiên người Việt Tp. HCM., khởi thảo vào 15 giờ 12’
chiều ngày 19. 06. 2004 (02. 05. Giáp thân HB4); viết xong : 15 giờ 59’, 20. 06. HB4
(03. 05. G. thân HB4). TXA. Cước chú của
bài Giai đoạn huyền sử trong Đại Việt sử
kí toàn thư…: (1) Đại Việt sử kí toàn thư, (gọi tắt là
Toàn thư), bản in nội các quan bản
(1697), bản dịch (3 tập), tập 2, Nxb. Văn hoá – Thông tin, 2003, tr. 55 (BK. [bản kỉ], q. V, tờ 33a – 33b). TXA. in nghiêng (ing.) và in đậm
(iđ.) tên bộ sử (chỉ gồm bốn chữ: Đại
Việt sử kí) do Lê Văn Hưu và Quốc sử viện triều Trần soạn. (2) Xin phân biệt với
bộ sử hoàn chỉnh, cũng lấy lại nguyên tên sách (ĐVSKTT.), khắc in
về sau, vào năm 1697. ĐVSKTT. (1697), thường được gọi tắt là Toàn thư (1697) vốn đã chỉnh lí, tục
biên từ bộ sử hoàn thành năm 1479 bởi Ngô Sĩ Liên và Sử quán triều Hậu
Lê. Xin xem thêm bài khảo cứu “ĐVSKTT., tác giả, văn bản, tác phẩm”
của GS. Phan Huy Lê, được đặt ở
phần giới thiệu đầu bản dịch Toàn thư,
tập 1, sđd., tr. 13 – 110. (*) Những thời điểm
hoàn tất và khắc in các kỉ tiền biên và các kỉ chính biên (từ kỉ thứ nhất đến kỉ thứ ba chính biên) của bộ Đại (3) Khâm định Việt sử thông giám cương mục
(1884) (gọi tắt là Cương mục),
tiền biên và
chính biên, bản dịch, 2 tập, Nxb. Giáo
Dục, 1998.
1 Phan Bội Châu viết
trong cuốn “Việt Tại sao lại gọi An
Dương vương Thục Phán là “giặc Thục”,
nhất là khi hai chữ “giặc Thục” đi
liền với “Triệu Vũ”, họ và vương
hiệu của tên giặc đích thực Triệu Đà (Triệu Vũ vương), cách gọi tỏ
ý tôn trọng? Khi đặt vấn đề
như thế, không thể không gây nên một tổn thương tận nơi sâu thẳm nhất
của tâm thức người Việt Nhưng, ngẫm lại, lạ
lùng thay, đồng thời huyền sử cũng khắc sâu vào tâm thức dân tộc Việt
Nam một hình tượng khác, hầu như trở thành hình tượng có tính chất
cao cả hơn – hình tượng tín ngưỡng –, gắn liền với ý thức cội
nguồn nguyên sơ nhất, sâu xa nhất và tự hào nhất. Đó là hình tượng
Quốc tổ Hùng vương. Phải chăng trong tâm thức chúng ta tồn tại từ bao
giờ một nghịch lí? Không nghịch lí thế nào được khi chính Thục Phán
đã tiêu diệt nước Văn Lang do mười tám đời vua Hùng cùng dân tộc Lạc
Việt dày công xây dựng, và chính vua Hùng thứ mười tám đã uất hận đến
mức thổ huyết rồi gieo mình xuống giếng sâu để tự sát? Thật ra, trong các bộ
chính sử như Đại Việt sử kí toàn thư
(1697), Khâm định Việt sử thông giám cương mục (1884) và trong dã sử, huyền sử
của tâm thức dân gian Việt Nam, mặc dù xác định mười tám vị
Hùng vương là những huyền tượng lịch sử – tín ngưỡng, nhưng chưa
bao giờ có một mảy may nghi ngại về tính chân thực lịch sử bất di bất
dịch. Khác với huyền tượng Quốc tổ, chính sử (gồm cả phần huyền sử,
chỉ xem là ngoại kỉ) được viết từ triều đại nhà Trần đến nhà Hậu
Lê (1697), ngay cả chính sử trong thời Nguyễn từ triều Tự Đức đến Kiến
Phúc (1884), vấn đề về An Dương vương không phải không bị các sử gia
đặt một dấu hỏi khốc liệt nhất, có thể diễn đạt với ngôn ngữ
hiện đại là: An Dương vương, kẻ thù
dân tộc hay anh hùng bi tráng của dân tộc?
Và Phan Bội Châu đã nhận định
thế nào về An Dương vương, chúng ta đã biết. Cụ Phan, một người
được sinh ra, lớn lên ở xứ Nghệ, làng quê thuộc huyện Nam Đàn, rất
gần với Đền Cuông (Đền Công) thuộc huyện Diễn Châu (nơi An Dương
vương đã đến lúc cùng đường, phải tự chính tay mình tử hình “kẻ thù ngồi sau lưng” là Mỵ Châu, rồi
nhảy xuống biển tự sát; An Dương vương, Mỵ Châu đã được nhân dân
và các triều đại lập đền thờ ở đấy). Dẫu vậy, nhà yêu nước họ
Phan này, trong cuốn sách phục vụ cho nhiệm vụ tuyên truyền cổ động cách
mạng (thân Nhật), Việt 2 Cũng như văn học sử,
lịch sử chính trị – xã hội của bất kì nước nào trên thế giới cũng
gồm có hai phần chính, tương ứng với hai thời kì phát triển chính. Đối
với văn, đó là phần dân gian (văn truyền miệng) và phần bác học (văn
viết). Đối với sử, đó là phần được gọi bằng đặc trưng của nó,
dã sử hay huyền sử, và phần
sử thành văn, được ghi chép, bình luận bởi các sử gia. Sử thành
văn gồm cả thời có văn tự, trước thời Trần rất xa; ở các giai
đoạn về sau, hầu hết là do các sử gia cũng là chứng nhân đương
thời ghi chép. Vấn đề An Dương
vương không một ai không khẳng định là thuộc về dã sử hay huyền sử,
mặc dù đã vượt qua mức độ thần thoại để đạt tới mức độ truyền
thuyết, mặc dù thư tịch cổ Trung Hoa có ghi chép sơ lược. Do đó, cũng
như vấn nạn huyền sử của bất kì nước nào, trong đó còn tồn đọng
nhiều ức đoán mơ hồ, lung linh rất đẹp nhưng cũng khá gây hiệu ứng
nghi ngại! Sử thần Ngô Sĩ Liên
viết: “Chuyện rùa vàng đáng tin chăng? […]
Đến như truyện Mỵ Châu rắc lông ngỗng
chỉ đường, thì chưa chắc đã có. […] Thế thì việc ma quỷ làm đổ
thành cũng đáng tin sao? […] Đến như sử chép An Dương vương bại vong là
do nỏ thần bị đổi lẫy, […] đều là mượn lời để cho vật trở thành
thiêng mà thôi” (1). Nhưng vấn đề nghiêm
trọng không phải là ở đó. “Giặc Thục”,
nhức nhối là ở chỗ này. Toàn thư ghi rõ: “Cuối
thời Hùng vương, vua có con gái gọi là Mỵ Nương, nhan sắc xinh đẹp. Thục
vương nghe tiếng, đến cầu hôn. Vua muốn gả, nhưng Hùng hầu can rằng:
‘Họ muốn chiếm nước ta, chỉ lấy việc hôn nhân làm cớ mà thôi’.
Thục vương vì chuyện ấy để bụng oán giận”. […]“Mị Nương đã lấy
Sơn Tinh, Thục vương tức giận, dặn lại con cháu phải diệt Văn Lang mà
chiếm lấy nước. Đến đời cháu là Thục Phán có dũng lược, bèn đánh
lấy nước”. […] “Quân Thục kéo sát đến nơi, [vua Hùng – ct.]
hãy còn say mềm chưa tỉnh, rồi thổ huyết chảy [nhảy? – ct.] xuống
giếng chết, quân lính quay giáo đầu hàng Thục vương” (2). Khâm định Việt
sử thông giám cương mục (1884), một bộ sử
lớn thứ hai, sau Toàn thư, cũng chép lại sự kiện trên không khác, sau
khi đã khảo cứu kĩ lưỡng. Ở phần mục
(thuyết, diễn giải) hầu như y hệt, và
ngay mấy dòng cương (tiêu đề) lại càng
cô đọng thật rõ ràng: “Thục vương Phán đem quân sang xâm. Hùng vương nhảy xuống giếng
chết. Nước Văn Lang mất”; ở phần cương kế tiếp: “Thục vương đã lấy
được nước Văn Lang, đổi tên nước là Âu Lạc, đóng đô ở Phong Khê”
(3). Không còn nghi ngờ
gì nữa, nước Văn Lang của dân tộc ta, dưới sự thống lĩnh của triều
đại Hùng vương có công dựng nước, đã bị xâm lược và bị mất nước
vào tay vua nước Thục! Như thế, Thục Phán (An Dương vương) không phải “giặc Thục” là gì! Vấn đề gây nhiều
tranh cãi ấy, thật ra, mấu chốt là ở chỗ “nước Thục”, “vua, họ Thục, huý Phán, người đất Ba Thục” (3). Chính Quốc sử
quán triều Nguyễn, trong bản tấu nghị đầu tiên lúc mới nhận chỉ
dụ khởi thảo (ngày 10 tháng 6 năm Tự Đức thứ 9 [11. 7. 1856]) cũng cho là:
“An Dương vương là người nước ngoài, nhân dịp người
ta suy yếu, trước thì cậy sức mạnh kiêm tính nước người…” (4). Tự
Đức không khẳng định về khía cạnh đó, nhưng cũng ra chỉ dụ:
“… Công việc của An Dương vương cũng chuẩn cho chép vào phụ lục, để
tiện khảo cứu đính chính” (5). Tự Đức chỉ nêu lí do: nhà
Thục của An Dương vương dẫu không quá ngắn ngủi, nhưng vỏn vẹn mỗi
một đời vua duy nhất. Cuối cùng, ở bản Phàm
lệ, Quốc sử quán triều Nguyễn xác định không xem An Dương vương là
chính thống, mặc dù vẫn gọi là vương
như Toàn thư, “duy lúc chết thì chép chữ ‘hoăng’, để phân biệt với triều
chính thống” (6). Như vậy, ở Toàn thư (1697), An Dương
vương được sử gia nước ta xếp thành một kỉ chính thống, “kỉ nhà Thục” (7), tương đương với “kỉ
Hồng Bàng thị” trước đó, các
“kỉ nhà Lê”, “kỉ nhà Lý”… sau đó; nhưng ở Cương mục (1884),
An Dương vương không còn là chính thống nữa, chỉ là phụ chép mà thôi. Căn cứ nào để xem
là chính thống hay phi chính thống, nếu không xác định rõ là “họ muốn chiếm nước ta” (Toàn thư, sđd.), là “người
nước ngoài”, “người đất Ba Thục”, “kéo quân sang xâm” (Cương mục, sđd.), tức là quân xâm lược.
Xem rất đơn giản nhưng lại khá rắc rối là ở chỗ, cả Cương mục lẫn Toàn thư đều xác định như thế
nhưng lại mâu thuẫn ở cách định danh: chính thống hay phi chính thống.
Tại sao có sự rắc rối này? Trong bài “Việt giám thông khảo tổng luận” (1514) của Lê Tung, được đặt trang trọng ở phần đầu sách Toàn thư (1697), ghi rõ: “An Dương vương, phía tây thì dời sang Ba Thục, phía nam thì diệt vua Hùng vương, đóng đô ở Loa Thành, giữ nước Âu Lạc, nhờ được nỏ móng rùa, đánh lui quân nhà Tần, quen mui đánh thắng, yên vui sinh kiêu, quân Triệu đến đánh mà cõi bờ không giữ được” (8). Xin nhấn mạnh: “đánh lui quân nhà Tần”, vào lúc Tần Thuỷ hoàng còn tại vị, và giết được tướng giặc là Đồ Thư. Đó là một sự nghiệp rất đáng kể. Và phải chăng vì thế, |