posted: 19.9.2005
Giọt Mực,
Cánh Đồng và Vở Kịch Điên tập thơ của Trần Xuân An |
(1) Nguyễn Huệ có tên thật
là Hồ Thơm, vốn là hậu duệ của dòng họ Hồ Quý Ly (họ Hồ huyện Quỳnh
Lưu, Nghệ An; về sau chuyển ra Thanh Hoá...). Hồ Quý Ly lại là hậu duệ của
thái thú Hồ Hưng Dật, người thiểu số (?) Trung Hoa, sang cai trị nước
ta thời Bắc thuộc. Mặc dù có gốc gác rất xa đời là người thiểu số
(?) Phương Bắc (Trung Hoa), nhưng thực chất huyết thống dòng họ Hồ Thơm
(Nguyễn Huệ, chi nhánh ở huyện Hưng Nguyên, Nghệ An) đã pha trộn qua mấy
chục đời để trở thành huyết thống Việt. Dẫu vậy, vẫn có một bộ
phận nhân dân không ủng hộ Quang Trung Nguyễn Huệ vì lẽ đó.
Có tư liệu cho rằng: Tổ tiên dăm ba đời
trước của Hồ Thơm (Nguyễn Huệ) là lính thuộc quân binh họ Trịnh Đàng
Ngoài. Trong một đợt giao chiến với quân Đàng Trong, người lính ấy bị
bắt sống, và may thay, được chuá Nguyễn cho đưa vào Bình Định khai
hoang lập ấp, rồi được phép định cư hẳn ở đấy. Từ đó, đất Tây
Sơn tỉnh Bình Định có một nhánh họ Hồ vốn thuộc huyện Hưng Nguyên,
tỉnh Nghệ An sinh sôi nẩy nở, nhưng lại đổi sang họ Nguyễn. Tư liệu
này cần được khảo chứng thêm. (2) Nhánh lá trong ngày lễ Phục
sinh (theo sự tích lịch sử - Kinh Thánh: nhân dân Do Thái tung hô Chuá
Giê-su [Jésus], hậu duệ vua Đa-vít [David]). (3) Attila (người Hung Nô [Les
Huns, Mông Cổ], 406? - 453): một danh tướng có tầm vóc thế giới, xét về
mặt thiên tài quân sự. Các cố đạo Thiên Chuá giáo vừa khâm phục, vừa
lo sợ trước thiên tài quân sự của Quang Trung; họ so sánh Attila với
Quang Trung trong những bức thư gửi về Pháp, Tây Ban Nha... (4) Tất nhiên vẫn có rất
nhiều cựu thần vua Lê, chuá Trịnh chống đối: Phạm Thái (tác giả Sơ kính tân trang), Nguyễn Công Tấn
(thân sinh Nguyễn Công Trứ)... (5) Ai tư vãn, một bài thơ dài
của Lê Ngọc Hân (công chuá nhà Lê), vợ Quang Trung, khóc thương vị vua này
khi ông băng hà. (6) Nguyễn Huệ lên ngôi
hoàng đế tại Huế (lấy hiệu là Quang Trung), nhưng về sau lại có kế hoạch
dời đô về nguyên quán Nghệ An. Địa điểm xây dựng kinh đô là vùng đất
dưới chân núi Quyết, bên bờ sông Lam. Tên kinh đô là Phượng Hoàng Trung
Đô. Tuy nhiên, kế hoạch bất thành. (7) Xin xem chú thích (7 b). (7b) Xin đừng hiểu Bà huyện
Thanh Quan đồng cảm với những người Chăm (““chợ” mấy nhà”), khi
dừng bước ở Đèo Ngang, vốn là biên giới Đại Việt – Chăm-pa thuở nào.
Cũng đừng đẩy xa ý tưởng đó, rồi cho rằng, người Đàng Ngoài với
người Chăm có chung một kẻ thù là các chuá Nguyễn, vua Nguyễn, khi cảm
nhận hai câu luận và hai câu kết của bài “Qua Đèo Ngang”: Nhớ nước, đau lòng con quốc
quốc Thương nhà, mỏi miệng cái
gia gia Dừng chân đứng lại: trời,
non, nước Một mảnh tình riêng, ta với
ta
Đặc biệt là câu thơ “một mảnh tình
riêng, ta với ta”! Ấy chỉ là cảm xúc khi chỉ còn mình đối diện với
chính mình trong nỗi cô đơn. Cũng đừng đẩy xa hơn nữa ý tưởng đó,
để kết luận Bà huyện Thanh Quan vốn có gốc gác là Chăm, tuy không ít
người Đàng Ngoài đích thực là người Việt gốc Chăm (người Chăm phải
ra Đàng Ngoài nhập cư, từ thời Lý đến thời Nguyễn*). [* Có bao giờ
họ muốn trở về Panduranga cũ – Ninh Thuận,
Bình Thuận ngày nay – ?].
Tôi nghĩ thi sĩ đài các, trang trọng rất mực
trong ngôn từ thơ ca này có thể bị ám ảnh về biên giới lịch sử bởi
câu sấm kí của Trạng Trình: “Hoành Sơn nhất đái vạn đại dung thân”
(Đèo Ngang một dải vạn đời dung thân), khi chuá Nguyễn Hoàng đến xin gặp
Trạng Trình để tham khảo ý kiến. Mặc dù trong thực tế, sông Gianh mới
là biên giới Đàng Trong – Đàng Ngoài, nhưng trong tâm thức người Đàng
Ngoài, Hoành Sơn (Đèo Ngang) mới là biên giới có tính lịch sử.
Phải liên hệ với các bài thơ khác của
Bà huyện Thanh Quan, nhất là “Thăng Long thành hoài cổ”, khi cảm thụ
“Qua Đèo Ngang”. (8) Phong trào Thái Bình thiên
quốc (bài Thanh phù Hán) ở Trung Hoa do Hồng Tú Toàn lãnh đạo; về sau biến
tướng thành giặc Cờ, quấy nhiễu các tỉnh biên giới nước ta để chiếm
cứ đất, xưng hùng xưng bá. (9) Tạ Văn Phụng là một
giáo dân, có tên thánh là (11)
Không phải chỉ khi đề cập đến Gia Long (Nguyễn Ánh), mới cần
nhận thức theo quan điểm lịch sử -
cụ thể, nhưng không thể không nhấn mạnh như thế khi cần làm sáng tỏ,
thoả đáng thêm về vấn đề này.
Chủ quyền Đất nước dưới chế độ quân
chủ cũng là một hình thức quan hệ sở hữu phong kiến (Đất nước và
thần dân là tài sản và tôi tớ của hoàng tộc cầm quyền, nối đời thừa
kế). Do đó, Nguyễn Ánh (Gia Long) đánh đổ triều Tây Sơn (ba anh em Nguyễn
Huệ và Nguyễn Quang Toản) là để giành lại cái gọi là quyền sở hữu
Đất nước Đàng Trong và thần dân của dòng họ mình, và thừa kế luôn
cả Đàng Ngoài mà dòng họ ông ta có công trung hưng (vai trò công thần của
Nguyễn Kim). Chủ quyền Đất nước và nhân dân được xác lập theo quan hệ
sở hữu phong kiến về tài sản và nô bộc là một quan niệm phản động,
cực kì phản động, nếu đứng ở giác độ dân chủ để phê phán. Tuy
nhiên, ở cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, Nguyễn Ánh vẫn chính nghĩa
theo quan niệm phong kiến! Và cũng cần khẳng định rõ: mối quan hệ giữa
Nguyễn Ánh và cố đạo thực dân Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc) chỉ là
quan hệ lợi dụng lẫn nhau mà thôi! Sau khi nắm được ngai vàng hoàng đế,
chính Gia Long (Nguyễn Ánh) đã hạn chế sự bành trướng Thiên Chúa giáo!
Như thế, trên cơ sở đó, có thể có một nhận định: Quang Trung (Nguyễn
Huệ) đáp ứng được yêu cầu bức thiết của lịch sử là phải thống
nhất Đàng Trong - Đàng Ngoài (mặc dù công lao ấy phần nào còn bị hạn
chế do tình trạng tam phân giữa ba anh em Tây Sơn). Tuy nhiên, Gia Long (Nguyễn
Ánh) không phải không chính nghĩa, xét theo quan hệ sở hữu phong kiến về
vương quốc, thần dân; và Gia Long còn kế thừa cả sự nghiệp thống nhất
Đàng Trong - Đàng Ngoài của Quang Trung một cách tốt đẹp. Đó không phải
là một nhận định "ba phải", mà xét trên cơ sở sự thật lịch
sử và xét theo quan điểm cụ thể - lịch sử tiên tiến, khoa học nhất của
chúng ta, trong thời đại dân chủ hiện nay. Mặc dù đối với chúng ta hiện
nay, chế độ phong kiến nói chung (chứ không phải chỉ riêng triều Nguyễn)
vốn đã trở nên quá lạc hậu, cực kì phản động, "một đi, không
bao giờ trở lại", nhưng cũng phải công bằng, thỏa đáng trong việc
nhận định lịch sử.
Nói một cách giản dị, Nguyễn Ánh không dễ
dàng gì để mất vào tay Tây Sơn sự nghiệp suốt hai trăm năm của dòng họ
ông ta. Đó là sự nghiệp chín chuá Nguyễn đã lãnh đạo nhân dân Đàng
Trong khai phá đất phương nam, từ Phú Yên đến Cà Mau!
Cũng nói một cách giản dị, nếu lấy
tiêu chí dân chủ hiện nay, nhất là dân chủ xã hội chủ nghĩa trên lĩnh
vực sở hữu ruộng đất (sở hữu toàn dân hay còn gọi là công hữu), để
nhận định về chế độ phong kiến quân chủ ... rồi trách cứ, thì chẳng
khác nào trách cứ sao Nguyễn Du không sáng tác Truyện Kiều trên máy vi
tính và phát hành trên mạng VnExpress hoặc Cinet! Nhưng có người sẽ vặn
lại tôi: Đâu rồi quan điểm so sánh đồng đại? Từ năm 1848, giữa thế
kỉ XIX, Karl Marx và Fridrich Engels đã xuất bản Tuyên ngôn Đảng Cộng sản
kia mà! Tôi chỉ biết bảo người ấy nhìn ra thế giới ngay vào thời điểm
này: Hiện còn bao nhiêu nước theo chính thể quân chủ lập hiến (lập hiến
nhưng vẫn còn vua chuá!)? Còn năm 1848, cách thời điểm Gia Long lên ngôi
(1802) đến bốn mươi sáu (46) năm! Nếu chọn thời điểm so sánh tương đồng,
phải là 1789, năm cách mạng tư sản Pháp nổ ra và cũng là năm Quang Trung
đánh tan hai mươi vạn quân Thanh, triều đại vua Lê - chuá Trịnh hoàn
toàn tiêu tan; và lúc đó, Nguyễn Ánh vẫn còn trường kì chiến đấu khôi
phục. Nhưng cách mạng tư sản Pháp tồn tại không bao lâu; rồi chính giai
cấp phong kiến Pháp cũng xé toạc Tuyên ngôn Nhân quyền, Dân quyền 1789 *
để phục hồi đế chế quân chủ! Vả lại, nên hiểu giới hạn tầm
nhìn thời bấy giờ, cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX, trong điều
kiện chung là thông tin liên lạc còn hạn chế. Do đó, giới hạn tầm
nhìn thời bấy giờ là chỉ trong phạm vi khu vực Đông Nam Á và rộng hơn,
là phạm vi châu Á... Hơn nữa, tầm nhìn còn bị quy định bởi bao nhiêu
điều khác, nhất là nền tảng dân trí toàn xã hội! Hiểu như thế, mới
thật là lịch sử - cụ thể. Không nên kéo lùi lịch sử hiện tại vào sự
lạc hậu (tụt hậu), cũng không nên cưỡng bức lịch sử quá khứ phải
thật dân chủ xã hội chủ nghĩa về quyền sở hữu Đất nước, tức là
quyền làm chủ Đất nước (đúng nghĩa là dân chủ đích thực, chứ
không phải trò lừa từ ngữ *) [* Đây không phải chỗ để
đề cập đến các quyền dân chủ cụ thể khác, về chính trị, xã hội,
văn hoá...].
Ngoài ra, tưởng cũng cần nhắc lại một
nhận định xác đáng và công bằng của nhiều nhà nghiên cứu sử học về
Gia Long Nguyễn Ánh: Ông là một con người có nghị lực mạnh mẽ, vị vua
sáng nghiệp từ hai bàn tay đã trắng (có khi quân lính không còn một đội,
lương thực không có để dùng). Ông chỉ có một điều kiện thuận lợi,
ấy là lòng trung thành của nhân dân Đàng Trong đối với các chuá Nguyễn
tiền bối.
Ở chú thích này, tôi chỉ nhấn mạnh đến
nghị lực mạnh mẽ hay còn gọi là đức tính kiên cường của Nguyễn
Ánh, nhất là sự nghiệp thống nhất Tổ quốc, từ Nam Quan đến Cà Mau.
Và khi so sánh tổng bí thư Lê Duẩn với Quang Trung, Gia Long ở ba khía cạnh
đó, tôi hiểu "so sánh nào cũng có sự khập khiễng". |
