Lê
Đạt là một tác giả lão thành, nhưng tinh thần ông lại rất trẻ trung,
thậm chí còn trẻ hơn rất nhiều người thuộc thế hệ gọi ông bằng
ông nội, và độ lớn tư duy ông về đổi mới văn chương cũng xứng là
ông nội so với nhiều tác giả trẻ. Ông luôn dựa trên cơ sở những tri
thức mới nhất, cao nhất mà trí tuệ nhân loại đã đạt đến. Những bài
viết rất nhỏ của ông luôn nhắc đến những thành tựu rất lớn của
khoa học mà người thường thì có nghe giảng cũng không hiểu, còn những
người có học thì có lẽ cũng phải 90% nếu có nghe đến cũng khiếp vì
sự phức tạp của chúng như thuyết Tương
đối, cơ học Lượng tử, nguyên lý Bất định, nguyên lý Bổ sung...
Chúng chính là những thành quả chủ yếu của vật lý hiện đại, cái xương
sống của nhận thức, cái xa lộ tri thức mà từ đó sẽ lan tỏa ra các
đại lộ, mọi con đường, mọi ngõ ngách làm nên nền văn minh. Trong khi
đó, nhiều tác giả trẻ vẫn làm thơ, vẫn quan niệm về cái mới của thơ
với những tiêu chí vụn vặt về hình thức như thơ có vần hay không, câu thơ ngắn hay dài,
viết cái tôi hay cái ta, viết rõ nghĩa hay mù mờ, sex hay không sex, thô tục
hay không thô tục... Dựa
trên cơ sở những khám phá của khoa học, đặc biệt là những phát minh của
vật lý lý thuyết, loài người đã phải điều chỉnh lại nhiều nhận thức
lầm lẫn về triết học và các ngành KHXH khác, và cả trong tôn giáo; đặc
biệt, trong sự sáng tạo nghệ thuật, những nhà siêu thực là những người
đã đi tiên phong khi dựa trên những khám phá về vô thức, trực giác, thuyết tương đối, cơ
học lượng tử... để đưa ra một quan niệm sáng tác độc đáo, cho
có một hiện thực cao siêu, một hiện thực đích thực mà nghệ thuật cần
phải khám phá, đó chính là siêu thực.
Ở VN, Lê Đạt là một trong số rất ít người hiểu và nhiệt thành truyền
bá cái tinh thần sáng tạo nghệ thuật dựa trên cơ sở khoa học ấy, ông
viết: “Nhà nghệ thuật thiếu lý tính
chỉ là một nghệ sĩ thứ phẩm mắc bệnh vĩ đại cũng cần chữa trị
hoặc nên đổi nghề (Tạp chí Tia
sáng xuân 2002, tr.25). Thế nhưng, có điều rắc rối ở đây là, để
hiểu cho đúng được những tri thức cao siêu của vật lý lý thuyết lại
không đơn giản, nó khó khăn ngay cả với những nhà vật lý nếu không
theo chuyên ngành này. Ngay đến S. Hawking, người phát minh ra một chuyện
“ngược đời” là lỗ đen cũng “phát xạ”, hiện đang ở trên tuyến
đầu của khoa học cũng phải viết rằng, để hiểu thấu được những lý
thuyết vật lý mới, bạn phải là một chuyên gia, mà dầu có là một
chuyên gia đi nữa cũng chỉ hy vọng nắm bắt được một phần mà thôi. Riêng người viết bài này học hóa,
tuy vậy trường đại học tổng hợp đào tạo lý thuyết cơ bản, khoa học
lại là một thể thống nhất, nên cũng buộc phải học những môn liên
quan mật thiết đến vật lý như hóa lượng
tử, nhiệt hóa học, động hóa học... kể cả những môn thuần vật
lý như phương trình vật lý toán, toán
ten-xơ, quang phổ học... nên tự thấy cũng có điều kiện hơn một nhà
thơ thuần túy để có thể mơ tưởng bước vào cái địa hạt cao siêu
huyền bí của vật lý lý thuyết. Hơn nữa, bản thân cũng rất thích vật
lý, đơn giản chỉ vì lịch sử phát triển của nó hay như một cuốn tiểu
thuyết vĩ đại, đầy kịch tính, và các nhân vật lại đều là những
con người kiệt xuất; và với một ý nghĩa thực dụng hơn, cầm bút viết
phê bình mà không hiểu vật lý lý thyết nói riêng và những phát minh nền
tảng khác của nhân loại nói chung thì không thể viết cao sâu được khi
phải đụng chạm đến những vấn đề có liên quan đến triết lý, tư
tưởng và sự phát triển. Tuy nhiên, ngoài kiến thức nền, cần phải có
lòng say mê, có tài liệu, có chút đầu óc và phải đọc và nghiền ngẫm
nhiều, nhiều khi để hiểu cặn kẽ một câu diễn tả một quy luật, tôi
phải mầy mò trong hàng chục cuốn sách, vậy mà cũng chỉ có thế hiểu được một cách định tính những
điều cao siêu của vật lý lý thuyết mà thôi. Nhân đây, tôi xin tỏ lòng
cám ơn những nhà khoa học, những tác giả, dịch giả như S. Hawking,
S.Weinsberg, Trịnh Xuân Thuận, Phạm Văn Thiều, Cao Chi, và bạn tôi, nhà vật
lý lý thuyết Đỗ Kiên Cường... Với tinh thần truyền bá vật lý lý thuyết
không mệt mỏi như hội truyền bá chữ quốc ngữ ngày nào, họ đã giúp
nhiều người không theo chuyên ngành vật lý lý thuyết có điều kiện nắm
được những nét chính thành quả mới nhất của vật lý hiện đại. Tôi
thật e ngại khi thấy có tình trạng một số ít người không có chuyên
môn cơ bản nhưng lại tung tăng đi vào các khu rừng tri thức như vào chỗ
không người, nên có quá nhiều sai lạc. Riêng Lê Đạt thì khá hơn, ông
hiểu đúng được tinh thần của những vấn đề khoa học hiện đại.
Nhưng có lẽ ông đã quá cao vọng khi muốn dựa vào chúng để đưa ra những
nguyên lý sáng tạo thơ ca, bởi muốn vậy, ông buộc phải hiểu sâu sắc
cả hai lĩnh vực mới có thể ngẫm ra được những nét tương đồng kỳ
diệu giữa chúng. Tiếc là ông không làm được thế. Vì vậy, dù rất
kính trọng tinh thần trẻ trung vì cái mới, cái hiện đại, cái phát triển
của ông, hôm nay tôi vẫn buộc phải viết bài thảo luận này. Thực ra
tôi đã muốn viết bài này từ lâu, nhưng cứ e ngại, mà với Lê Đạt,
việc cần trao đổi chỉ là tri thức chứ không như một số người, điều
kích thích tôi viết trước hết vì nhân cách của họ chứ không chỉ về
tri thức. Nhưng hôm nay trên spectrum của talawas, bài “Thơ và vật lý hiện đại” của Lê Đạt
như một giọt nước tràn ly, khiến tôi phải tự hỏi đạo lý của người
cầm viết là gì, sao có những điều cần viết vì tinh thần khoa học
mình lại ngại chỉ vì những cái vụn vặt đầy chất phong kiến? Suy
nghĩ này đã khiến tôi yên tâm mở máy. Bài “Thì... là...” của Lê Đạt là bài tôi
chú ý đầu tiên đăng trên tạp chí Sông Hương
số 127, tháng 9-1999. Trong bài này dựa trên vật lý lượng tử, ông
bàn đến sự phát triển của thế giới hiện đại: “Ánh sáng vừa là hạt vừa là sóng...
Sóng và hạt không loại trừ nhau và cùng song song tồn tại./ Đó là nền
tảng của nguyên lý bổ sung cũng như hệ quả của nó, phương châm chung sống
hoà bình và thế giới đa cực”. Chỉ độc chuyện viết chữ hạt trước hay sóng trước trong câu trên đã có nhiều
điều cần bàn rồi. Trong vật lý lượng tử, người ta chia ra hai loại hạt:
loại chất và loại trường (sóng); loại chất là những hạt có spin bán
nguyên luôn có khối lượng như những viên gạch xây nên thế giới vật
chất; loại trường là những hạt ảo có spin nguyên, cái có, cái không
có khối lượng, là lực liên kết, tức là “vữa” gắn kết các hạt vật
chất tạo nên thế giới chúng ta đang sống. Ánh sáng là lực của trường
điện từ, có spin là 1, không có khối lượng, theo Einstein, trong hiện tượng quang điện, nó cũng thể hiện
tính chất hạt. Vậy câu trên của Lê Đạt phải viết: “Ánh sáng vừa là sóng vừa có tính chất hạt...”
mới đúng. Nếu dựa trên cơ sở lưỡng tính của thế giới vi mô rút ra
những nét tương đồng thì mọi sự vật hiện tượng trong xã hội cũng sẽ:
trong cái này có cái kia và trong cái kia có
cái này, thế giới đa cực hoàn toàn có cơ sở khoa học để cùng tồn
tại. Tiếc thay, trong suốt chiều dài lịch sử và ngay cả trong thế giới
đương đại, ta vẫn phải e ngại khi nhận thấy rằng: chân lý vẫn luôn
thuộc vể kẻ mạnh! Vậy không biết điều mơ ước của Lê Đạt có thực
hiện được không hay chỉ là sự ngẫm ngợi lý tưởng hóa của một tâm
hồn thơ ca. Cũng trong bài trên,
khi bàn về đổi mới thơ ca, Lê Đạt viết: “Ai cũng biết thời gian không thể đảo ngược...
Có nghĩa rằng mọi sự tất yếu đều già nua, cũ kỹ./ Hay nói một cách
khác có vẻ khoa học hơn, thời gian gắn liền với ăngtropi, với cái chết./
Sống là chống lại quá trình lão hóa, quá trình lỗi thời, sống là chống
lại ăngtropi, sống là đổi mới..../ Một nền thơ lành mạnh sống động
không thể không luôn luôn đổi mới. Đổi mới là lội ngược dòng suy
thoái. Đổi mới là tạo ra ăngtropi âm nó chính là sinh tố cải lão hoàn
đồng của trí tuệ”. Có một sự không ổn khi Lê Đạt dùng khái niệm “ăngtropi” ở
trên. Vậy ăngtropi là gì? Trong nhiệt động lực
học, entropy là một đơn vị đo năng
lượng trong một hệ vật lý không sinh công.
Entropy
của một hệ kín chỉ có thể tăng hoặc giữ nguyên, dẫn đến quy luật
là không thể chuyển từ trạng thái mất trật tự sang trạng thái trật tự,
nếu không có sự can thiệp từ bên ngoài. Trong cơ học thống kê,
entropy là đơn vị đo lường mức độ
hỗn loạn của hệ. Vậy sự tăng độ hỗn loạn, sự suy thoái là một
quy luật khách quan, người ta chỉ có thể can thiệp bằng việc tiếp thêm
năng lượng để có thể giảm hoặc cao nhất cũng chỉ giữ được trạng
thái trật tự cũ. Trong khi đó ngược lại, đổi mới thơ ca nói riêng và
nghệ thuật nói chung là phải xoá bỏ cái trật tự cũ để sinh ra cái mới,
nó ác hơn tất cả các hình thức phát triển khác. Người ta có thể nhân
bản hàng loạt con gà để ăn, chúng đều có giá trị dinh dưỡng như
nhau, nhưng copi nghệ thuật thì hoàn toàn vô giá trị. Như vậy, Lê Đạt
“muốn nói cho có tính khoa học”, muốn
đổi mới thơ ca cần phải làm tăng
ăngtropi, còn viết như trên, nghĩa là Lê Đạt đã cổ xuý cho việc dẫm
chân tại chỗ, ngược với ý ông muốn diễn tả.
Trong tạp chí Tia sáng xuân 2002,
chuyên đề bàn về trí tưởng tượng,
Lê Đạt có viết một bài với một đầu đề ngồ ngộ bằng hai câu thơ
tượng trưng chứa đựng suy tư của ông về thực tại và trí tưởng tượng,
về cái đã có và sự kiếm tìm cái mới: “Hai chân sau đứng thẳng chung chiêng vùng
ẩn số/ Hai chân trên nghều ngoào phôi chữ một khai nguyên”. Ông
có một ý rất đúng: “Bước tiến bộ
như vũ bão của khoa học tự nhiên đánh dấu sự suy tàn của siêu hình học”.
Nhưng những ý tưởng chính của ông được triển khai thì thì lại có nhiều
chuyện.
Ông viết: “Khoa học Tự nhiên và quyết định luận của
nó tuởng như đã có thể vĩnh viễn ngự trị tất cả thế giới./ Những
thể nghiệm nghiêm ngặt và công phu tại các phòng thí nghiệm khiến các
nhà hoa học tin rằng cuối cùng đã nắm được hiện thực và do đó có
thể điều khiển được nó-như tiểu Thượng đế thực sự”.
Câu này Lê Đạt viết sai tinh thần làm việc cũng
như lịch sử ngành vật lý. Cuối thế kỷ XIX, đúng là các nhà vật lý tưởng
đã “nắm
được hiện thực” nhưng “Những thể nghiệm nghiêm
ngặt và công phu tại các phòng thí nghiệm khiến các nhà khoa học” không tin rằng chứ không phải “đã tin rằng” “cuối cùng đã nắm được
hiện thực” như Lê Đạt viết. Vì chính nhờ những thí nghiệm đó
mà các nhà khoa học đã phát hiện ra những điều mà Huân tước Kelvin coi
là “hai gợn mây nhỏ” còn làm vẩn
đục bầu trời trong xanh bao la của khoa học: Đó là kết quả của thí
nghiệm do W. Wien, J.W. Rayleigh và J.H. Jeans đo bức xạ của vật đen khi bị nung nóng;
và kết quả thí nghiệm của A. Michelson và E. Morley đo vận tốc ánh sáng; những kết quả đó đã
chứng tỏ tính ngang bướng của tự nhiên, không tuân theo suy luận theo
logic của tri thức vật lý hiện có: năng lượng của bức xạ vật đen lẽ
ra (theo lý thuyết) là vô hạn (vô lý) thì lại hữu hạn; vận tốc ánh
sáng lẽ ra phải tuân theo phép cộng vận tốc lại luôn là một hằng số.
Và chính “hai gợn mây nhỏ” đó đã
khiến các nhà khoa học không yên tâm, và trong quá trình tìm hiểu để lý
giải chúng, họ đã không ngờ rằng mình đã đưa lịch sử vật lý sang một
thời đại mới, với hai cột trụ là Thuyết
Tương đối và Cơ học Lượng tử.
Lê Đạt viết tiếp: “Ngày
hội đuơng đông vui rôm rả lại bỗng xuất hiện những khách không mời
mà đến. Niels Bohr ông tổ thứ nhất của ngành vật lý lượng tử quẳng
ra một lời phát biểu hết sức “chối tai”: / Hiện tượng không phải
là hiện thực, nó là hiện thực cộng với dụng cụ quan sát và người
quan sát./ Chưa hết ông còn bồi thêm một đòn trí mạng nữa thông qua lý
thuyết bổ sung:/ Ánh sáng vừa là hạt vừa là sóng”.
Tôi biết viết vậy Lê Đạt có ý đề cao những phát
minh khác thường của Borh. Với các nhà bác học, tôn vinh bằng lời lẽ
thế nào cũng chưa xứng với họ, nhưng Lê đạt viết như trên, đã không
đúng với lịch sử nghiên cứu Cơ học Lượng tử. Thứ nhất Borh không
phải là “khách không mời mà đến”
mà ông cũng là một chủ nhân bữa tiệc vật lý, nhưng thuộc thế hệ học
trò của
Thứ hai, Borh không phải là “ông tổ thứ nhất của ngành vật lý lượng
tử”. Danh hiệu đó nên dành cho M. Planck thì đúng hơn. Để chiều
theo tính ương bướng của tự nhiên trong hiện tượng phát xạ của vật đen như đã nói, ông đã
mò ra thành công một cách tính khớp với thực nghiệm, thay phép tích phân
bằng một chuỗi, từ đó ông mới liên tưởng tới thực tại, đưa ra một
giả định “ngược đời”: năng lượng
được vật đen bức xạ không liên tục mà chỉ từng lượng nhỏ, tức
lượng tử! Đó chính là viên gạch đầu tiên của lâu đài vật lý lượng
tử. Tiếp đến ông tổ thứ hai phải kể là A. Einstein, dựa vào phát minh
của Planck, cho: trong hiện tượng quang điện,
ánh sáng là sóng nhưng đã thể hiện tính chất của một hạt. Rồi giờ
mới đến lượt Borh, đã áp dụng những thành tựu trên để cải tiến thuyết cấu tạo hành tinh nguyên tử của
Rutherford theo tinh thần lượng tử, cho khớp với kết quả thí nghiệm về
quang phổ.
Còn câu phát biểu của Borh nói về thế giới vi mô không phải là “chối tai” mà thực chất rất êm tai bởi ông có cái nhìn duy vật. Câu:“Hiện tượng không phải là hiện thực, nó
là hiện thực cộng với dụng cụ quan sát và người quan sát” mà Lê
Đạt đã dẫn cần phải chỉnh lại theo đúng tinh thần của ông: Hiện tượng quan sát được không phải là hiện
thực mà là thuộc tính của hiện thực đã chịu tác động của dụng cụ
đo, còn Lê Đạt viết thêm “và người
quan sát” nữa là sai, vì đó mới là quan điểm duy tâm chủ quan “chối
tai” của phái thực chứng theo W. Heisenberg, cho: hiện tượng trong thế giới vi mô là thực tại
phụ thuộc vào chủ quan người quan sát, tức cho ý thức quyết định
được vật chất.
Lê Đạt tiếp: “Chưa
hết ông còn bồi thêm một đòn trí mạng nữa thông qua lý thuyết bổ
sung:/ “Ánh sáng vừa là hạt vừa là sóng”. Mỗi một phát minh lớn giúp cho hành trình nhận thức
thêm một nấc tiệm cận đến hiện thực là hạnh phúc của cả nhân loại,
dùng chữ “đòn trí mạng” như trên xem ra không hợp. Còn thực chất
phát minh về lưỡng tính sóng hạt của
thế giới vi mô công đầu phải kể là Planck, rồi Einstein như đã nói ở
trên. Tiếp theo là A. Lê Đạt viết tiếp: “Tôi không phủ nhận vai trò những dụng cụ
tinh xảo, nhưng tôi có cảm giác về số người quá nhấn mạnh đến vai
trò (quyết định) của chúng./ Người ta kể lại rằng khi vợ chồng nhà
bác học Einstein được mời đến thăm một đài quan sát thiên văn nổi tiếng
tại Hoa Kỳ, vị giám đốc có vẻ hơi tự đắc hỏi vợ nhà bác học:/
“Bà thấy trang thiết bị ở đây thế nào?”/ Vợ nhà bác học điềm
nhiên trả lời: / “Hơi nhiều. Khi nghĩ ra thuyết tương đối ông nhà tôi
chỉ có một cuốn sổ tay và một cây bút chì”.
Câu này Lê Đạt muốn đề cao trí tưởng tượng.
Trong nghiên cứu khoa học nói chung, việc làm thí nghiệm và sự phân tích
các hiện tượng nảy sinh để đưa những suy luận bằng trí tưởng tượng
để đạt được kết quả là một thể thống nhất. Còn nếu muốn chia
ra thì e rằng Lê Đạt đã đề cao ngược. Theo triết học duy vật biện
chứng, trí tưởng tượng chỉ nảy sinh được từ thực tại chứ không
thể từ hư vô. Chính hiện tượng nguyệt thực đã chỉ cho loài người
thấy là trái đất tròn khi nhìn thấy bóng của nó là hình tròn in trên mặt
trăng. Lịch sử khoa học chỉ ra, trí tượng chỉ thực hiện tốt trong một
phạm vi khi suy luận lôgic được tuân theo, nhưng tự nhiên luôn ương bướng
như đã trình bầy ở trên, nó luôn đưa ra những kết quả ngược với trí
tưởng tượng, buộc các nhà khoa học phải nghĩ cách khác, như Planck đã
phải mò ra chuỗi tính năng lượng cho khớp với tính phát xạ gián đoạn;
và Borh, để khớp với các vạch quang phổ nguyên tử, đã tự ý cho điện
tử chỉ chuyển động theo những quy đạo được phép, không phát xạ theo
những quy luật đã biết của vật lý cũ, chỉ phát xạ khi rơi vào quỹ
đạo có mức năng lượng thấp hơn. Vậy đoạn đối thoại: “Bà thấy trang thiết bị ở đây thế nào?”/
Vợ nhà bác học điềm nhiên trả lời: / “Hơi nhiều. Khi nghĩ ra thuyết
tương đối ông nhà tôi chỉ có môt cuốn sổ tay và môt cây bút chì”,
chỉ nên coi là câu nói vui của vợ Einstein, còn nếu bà nói thực thì chứng
tỏ bà không hiểu gì công việc của chồng mình. Giống Borh ở chỗ đã
rút ra phát minh từ những kết quả của Planck, Einstein, Thomson, Rutherford, gần
như toàn bộ các nhà vật lý trong lịch sử đã công kênh cho Einstein đứng
trên vai mình để hái trái táo “thuyết Tương đối”. Từ phép biến đổi
Galilei, cơ học Newton, và đặc biệt phép biển đổi Lorentz và kết quả
đo vận tốc ánh sáng của Michelson, chỉ trong năm 1905, Einstein đã đưa ra
5 phát minh, trong đó có thuyết Tương đối hẹp, một phát minh vĩ đại; mà
nếu chỉ một mình ông làm từ đầu, chắc có sống đến nhiều đời
cũng không làm nổi. Nói vậy có khác gì Einstein như một người ăn sẵn,
và như vậy thì ông có vĩ đại không? Ông đúng là ăn sẵn nhưng vẫn hoàn
toàn vĩ đại, vẫn xứng đáng là công dân ưu tú nhất của thế giới
trong thế kỳ XX mà TIME đã chọn, vì chỉ ông mới nhìn ra trái táo kia mới
đúng là trái táo kỳ diệu. Thực chất không phải ông “nghĩ ra” mà là đã rút ra được thuyết
Tương đối, muốn thế ông phải dũng cảm dựa vào những điều kỳ lạ
không ai dám tin, tức phải chấp nhận thời gian, không gian không phải là
tuyệt đối, tách bạch, mà chúng co giãn theo chuyển động và liên quan mật
thiết với nhau; và nhân loại đang sống không phải trong một không gian phẳng
mà bị uốn cong bởi trường hấp dẫn. Và thật tuyệt vời là người ta
lại có thể kiểm chứng được những điều kỳ lạ đó, nên những phát
minh của Einstein không ai có thể phủ nhận được. Những đồng hồ tinh xảo y hệt, được những
người đeo trên máy bay bay nhanh xuôi chiều và ngược chiều vòng quay trái
đất (để làm tăng sự khác biệt về vận tốc của hai loại dồng hồ),
sau thí nghiệm người ta đã thấy đồng hồ ngược chiều quay chạy chậm
hơn đồng hồ xuôi chiều, chứng tỏ khi chuyển động thời gian đã co lại
theo đúng thuyết Tương đối; khi nhật thực, người ta cũng đã thấy
không gian đúng là cong bởi khảo sát tia sáng của một ngôi sao đi qua cạnh
mặt trời đến trái đất thấy nó đã bị uốn cong. Gần đây nhất, như
đã nói qua spectrum của talawas, tôi được đọc bài “Thơ và vật lý hiện đại” của Lê Đạt
từng đăng trên tạp chí Tia Sáng. Bài
viết như một lời tâm sự rất xúc động của một nhà thơ già sau chặng
đường đời dài đẵng đầy thăng trầm, với một tâm hồn nhạy cảm,
và vẫn với một trí óc đầy suy tư và khát khao về thế giới hiện đại
và về đổi mới thơ ca. Ông kể lại cái duyên kỳ ngộ cho ông gặp vật
lý rồi đắm say nó qua một kỳ vận hạn đã đẩy ông vào: “một tình trạng hết sức trầm luân về vật
chất cũng như tinh thần”; ông đã được “...một anh bạn... (đó là nhà vật lý lý thuyết
Đặng Mộng Lân) giới thiệu với tôi cuốn Einstein: cuộc đời, tư tướng
và lý thuyết của Kouznetsov”; “Lâu lắm tôi mới được đọc một cuốn
sách khoa học viết hấp dẫn đến thế. Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần.
Cuốn sách đã dậy tôi rất nhiều về lý thuyết tương đối nhưng hơn thế
nó còn dậy tôi một bài học lớn lao vế cách sống và cách nghĩ của một
người tìm tòi”. Ông đã ngẫm ra một điều rất đúng : “Khoa học thực nghiệm cổ điển đã đem lại
cho nhân loại những bước tiến lớn thoát khỏi những vũng lầy mê
tín...” Nhưng ông lại tiếp “...nhưng nó cũng có nhược điểm là dễ khiến
người ta quá chú trọng đến những hiện tượng tai nghe mắt thấy mà lơ
là những khía cạnh sâu xa và bí ẩn của tự nhiên mà chỉ tư duy mới nhìn
thấy” thi không được đúng lắm về vật lý. Vì vật lý cổ điển
hay hiện đại cũng đều phải sử dụng cái nhìn của tư duy. Lý thuyết
điện từ của Maxwell, các nhà hóa học, sinh học cũng đã buộc phải
nhìn thấy những cấu trúc vật chất mà các giác quan không thể nhận thấy
rồi. Còn riêng vật lý, cuối thế kỷ XIX người ta không nhìn thấy những
quy luật mới do chưa ai có đủ tài để nhìn thấy, chứ không phải tại
phương pháp nghiên cứu cổ điển thiên về giác quan kìm hãm. Và chính
Einsten là người mà lịch sử vật lý cần đến đã xuất hiện, bàn tiệc
đã dọn sẵn, và ông chỉ cần chỉ
cho mọi người cách ăn mà thôi. Lê Đạt viết: “Những nguyên lý bất định, nguyên lý bổ
sung của vật lý lượng tử đã giải phóng nhân loại khỏi lý thuyết
nhân quả tất định cứng nhắc...Chúng đã đánh một đòn chí mạng vào
lý thuyết chết người "loại trừ vế thứ ba" của logic cổ điển
từng gây thảm họa cho loài người (mà không phải chỉ trong phạm vi tư
tưởng). Không nên quên hệ quả cao điểm của nó là định thức “Kẻ nào
không đi với ta là chống lại ta". Các nhà vật lý lượng tử đã
góp phần thiết kế cho nhân loại một phạm trù mở, cái khác. Từ trước
đến nay tư duy cổ điển chỉ vận hành trên hai trục đúng sai giờ đây
cái vạc hai chân kia đã thêm một trụ mới, trụ thứ ba về cái khai thác
góp phần tạo nên một cách ứng xử mới, mở ra kỷ nguyên đối thoại
thay thế cho thói quen độc thoại chuyên chế và bạo lực”. Thực ra lưỡng
tính sóng hạt của cơ học lượng
tử ngụ ý : trong cái này có cái kia và ngược
lại trong cái kia có cái này chứ không phải “có cái thứ ba” như Lê Đạt viết. Lê Đạt tiếp: “Từ khi cầm bút tôi đã quan niệm việc cách
tân thơ Việt là mục đích quan trọng nhất của đời mình... Vật lý hiện
đại (và thơ hiện đại) khuyến khích những giả thuyết thoạt nhìn như
rồ dại nhưng có khả năng mở ra những khía cạnh kỳ bí của ngoại giới
(cũng như thiết kế những tập họp chữ mới vượt qua biên giới cảm nhận
sang những vùng tri nhận phức hợp và quyến rũ, chuyển sự chú tâm của
người làm thơ vào những tác hiệu (siguthants) đa nghĩa sống động hơn là
vào những thụ hiệu (siguihés) minh bạch nhưng cằn cỗi)”. Tôi rất
ủng hộ sự khao khát đổi mới, tán thành cái quan niệm thơ hiện đại cần
phải đưa ra được cấu trúc mới (tôi thấy có nét tương đồng với các
công thức vật lý chuyển tải những quy luật của tự nhiên): “thiết kế
những tập họp chữ mới vượt qua biên giới cảm nhận sang những vùng
tri nhận phức hợp và quyến rũ, chuyển sự chú tâm của người làm thơ
vào những tác hiệu (siguthants) đa nghĩa sống động hơn là vào những thụ
hiệu (siguihés) minh bạch nhưng cằn cỗi)”. Đây hoàn toàn có thể
là một tuyên ngôn rất hay về thơ hiện đại nói chung, có thể để đời
của Lê Đạt. Chính bản thân tôi cũng đã tâm niệm điều này rất nhiều
khi làm thơ, đã muốn dựng lên những bài thơ như những bức chân dung của
tư tưởng và tình cảm, muốn làm sao đó để có thể thể hiện được một
cách súc tích nhất sự phức hợp của tâm hồn con người cũng như thế
giới ngổn ngang ta đang sống. Vậy thì đã khâm phục cái tuyên ngôn của
Lê Đạt rồi thì còn gì phải nói nữa. Tiếc là lại với cái vật lý rối
rắm, suy ngẫm của Lê Đạt cũng có đôi chỗ cần phải thảo luận: “Lý thuyết về những phô tông đã khẳng định
tầm quan trọng hàng đầu của những cấu trúc gián đoạn thay thế những
cấu trúc liên tục tăng chế ngự khoa học cũng như thơ ca trong nhiều thế
kỷ”. Tính liên tục và tính lượng tử chỉ khác nhau như một sợi dây
liền và một sợi dây đứt đoạn. Tôi thấy cả thơ cũ cũng như mới đều
là gián đoạn cả, mỗi con chữ như một lượng tử, rồi mỗi câu thơ,
ý thơ, khổ thơ cũ hay mới thì cũng phải gián đoạn. Có lẽ ở đây Lê
Đạt muốn nói đến sự diễn tả ý tứ liền mạch và gián đoạn, và
theo ông cần phải thể hiện nó đứt đoạn bằng cách“cần phải phá vỡ “những quy luật nghiệt ngã nhiều khi bảo
thủ của ngữ pháp”. Tôi thấy ở đây ông lại giống không ít người
rơi vào chủ nghĩa hình thức, cho đổi mới thơ chỉ bằng thay đổi hình
thức giản đơn. Theo tôi, sự chặt khúc ý tưởng bằng sai ngữ pháp chỉ
có thể tạo ra được cái lạ, cái ngồ ngộ, còn cái thuộc tính chính của
thơ mà ông đã tuyên ngôn ở trên là cần phải tăng sức biểu cảm biểu
đạt thì không thể được. Mà nếu dựa vào khoa học mà xét thì lại
càng không thể. Tất cả các định luật, công thức (nghĩa là ngôn ngữ)
của tất cả các ngành khoa học đều phải thống nhất với nhau, còn những
chỗ chưa thống nhất, còn “sai ngữ pháp”,
thì chính là những bài toán mà khoa học chưa giải được. Ngữ pháp thực
chất chỉ là quy tắc của ngôn ngữ, còn ngôn ngữ cũng chỉ là công cụ
của con người, không phải là thực tại khách quan. Khi sử dụng ngôn ngữ
sai thì hoặc do khả năng ngôn ngữ, hoặc do trạng thái tâm thần người sử
dụng, chứ hoàn toàn không thể có chuyện: hiện thực có những trạng
thái cao siêu đến độ người ta phải làm sai ngữ pháp mới diễn tả
được. Trong tác phẩm, ngôn ngữ nhân vật có thể sai ngữ pháp, còn nhà
văn viết tác phẩm mà sai ngữ pháp là có vấn đề. Để diễn đạt những
điều phức tạp, thực ra người ta càng phải viết cho chuẩn mực. Một lần, khi so sánh cái lớn của thơ, tôi lấy hai
câu mà nhiều người cho là cực hay của Trần Đăng Khoa, không biết tôi
còn viết chính xác không: “Ngoài thềm rơi
cái lá đa, Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng”. Theo lẽ thường
phải viết “tiếng rơi rất khẽ”,
“tiếng” phải đi với “khẽ”, nhưng Trần Đăng Khoa đã dùng thủ
pháp sử dụng tính chất của cái này để chỉ cái kia, dùng hình khối
thay cho âm thanh, tức dùng “sai” nghĩa của từ chứ không phải sai ngữ
pháp. Có điều cái sai này là cái sai có định hướng, nó chính là một
trong các thủ pháp chung của phép tu từ, nhất là phép ẩn dụ hay dùng.
Hai câu của TĐK vì thế đã tăng được cái lạ. Nhưng tôi thấy cái
chính là ý tứ thì vẫn thế, cũng vẫn chỉ là tả cái tĩnh mịch ở nơi
đền chùa. Tôi thích hai câu thơ chỉ với một liên tưởng ngộ nghĩnh hồn
nhiên của một thiếu nhi nước ngoài viết về chiến tranh hơn một triệu
lần thơ TĐK mà tôi không còn nhớ là ai và ở đâu khi viết đại ý: “Rất may là trái đất hình cầu/ Nếu là mặt
phẳng em biết trốn vào đâu? ”. Hiện tại, thủ pháp “phá vỡ ngữ pháp” thể hiện nhiều kiểu, như câu thiếu thành phần, hoặc ghép các hình ảnh ngẫu nhiên thành câu phi lô-gic ngữ nghĩa... giống như bên hội họa phá vỡ hình thể khi vẽ vậy. Lịch sử ngôn ngữ hội họa đi từ giống thật, đến khác thật, đến trừu tượng, rồi lại quay lại “hiện thật”. Vậy cái nào là chân lý? Tôi đã tự hỏi, hội họa đã có trình diễn, sắp đặt, không biết đến bao giờ sẽ có thơ tương tự; nếu có, người ta sẽ diễn tả nụ hôn như thế nào, sẽ cắt những cặp môi trai gái tẩm ướp rồi dán lên giấy chăng? Hình thức thơ là
quan trọng nhưng nó không quyết định được phẩm chất của thơ, không
có chất, nó sẽ rỗng, giống như thức ăn không có gluxit, protid, lipit... vậy.
Con người khi đói ăn cái gì cũng ngon, nhưng lúc no nê, người ta kinh sợ
trước những bàn tiệc tú hụ với những món được tẩm ướp đủ kiểu,
làm cho không còn nhận ra những mùi vị cơ bản của thức ăn nguyên chất
nữa, tất cả đều mặn mặn, ngọt ngọt, beo béo, cay cay, dai dai, ròn
ròn. Ở thành phố ba mươi năm rồi, tôi vẫn luôn nhớ về dĩa thịt gà
luộc giản đơn rắc lá chanh thơm của mẹ và những món ăn dân giã. Nhiều
quán “Cơm Hà Nội” ở Sài Gòn đã cố bắt chước cái nguyên sơ ấy,
nhưng không tài nào tạo ra được đúng cái hương vị tuyệt vời của nó,
bởi giữa thời đại cái gì cũng công nghiệp này, thực phẩm cũng bị
ép thành thực phẩm, chúng không đủ không gian và thời gian để tẩm hút
linh khí của trời đất để trở thành thực phẩm thứ thiệt. Từ đây
tôi liên tưỏng đến thơ ca. Nếu tâm hồn, tư duy nhà thơ cũng tẩm hút
không đủ những cay đắng mặn chát ngọt bùi của đời sống để có thể
cung cấp chất liệu đích thực cho thơ ca, chỉ với một chút vốn ngôn ngữ
trống rỗng, liệu có nhào nặn nổi
thành thơ mới hay hơn thơ cũ được không? Có những câu thơ rất
giản dị, nhưng mãi hay. Xuân Diệu có hai câu thơ rất lớn, rất nhiều
người thích, thực chất chỉ đơn giản là một câu ví: “Trái đất ba phần tư nưóc mắt/ Đi như giọt
lệ giữa không trung”; Chế Lan Viên cũng chỉ với một nhân cách hóa
làm ra hai câu giản dị nhưng biểu đạt được sự thăng trầm trôi dạt
của mọi kiếp người trong một thế giới đầy tao loạn này: “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi đất
đã hóa tâm hồn”. Cũng bằng một ví von, Hàn Mặc Tử đã thi vị
hóa được cái chết tàn khốc: “Rồi một
mai ở bên khe nước ngọc/ Với sao sương anh nằm chết như trăng”;
Nguyễn Quang Thiều có chỗ thật ngộ nghĩnh hồn nhiên: “Những trái cây chín mê ngủ tuột khỏi
cành rơi xuống”, có chỗ lại đầy trăn trở suy tư: “Đàn chó gầy bẩn
thỉu ốm đau Ngày lùng sục kiếm
ăn Liếm cả vào lưỡi
dao sắc ngọt Lưỡi bị cứa máu
trào ra ở đó Con đến sau lại liếm
máu bầy mình” Và tôi, là người của
hành động, nói đi đôi với làm, cũng xin trích vài câu của mình như dẫn
chứng chứ không hề tự đề cao hay giả vờ khiêm tốn gì cả. Tôi đã
hình tượng hoá cái vô hình khi viết mấy câu về chuyện đi học thời
chiến tranh: Con lại đến với
ngôi trường sơ tán Bốn bờ tường
như bốn ụ đất lom khom Cô vá lại cho con cái ước mơ rách nát Vết nứt trên cây
lại nảy những chồi non Tôi cũng còn có những cách thể hiện khác nữa, sử
dụng những yếu tố tượng trưng và siêu thực trong ngôn ngữ thơ như:
“Những ngôi nhà kiễng chân đứng bên
nhau”; “Những móng tay của nắng để
lại những vết xước hình mắt lưới/ Trên da thịt đất”... Những câu trên theo
cách nhìn của nhiều bạn trẻ có thể là rất cũ, chẳng “phi lô gic”,
chẳng khó hiểu gì cả, nhưng chúng đều có những thuộc tính cơ bản của
thơ, đó là sự độc đáo và ý tứ. Tất nhiên mọi người đều có quyền
có sở thích riêng. Nhưng tôi tin là người hiểu biết hơn sẽ thích “đúng”
hơn. Với Lê Đạt, tôi
chưa đọc thơ ông nhiều nên không dám nhận xét. Tôi luôn trân trọng tinh
thần đổi mới của ông, tiếc là bài này tôi lại phải viết những điều
không đồng ý. Dựa vào tri thức, người ta buộc phải hiểu biết sâu sắc
tri thức, như nhà khoa học muốn làm ra sản phẩm phải hiểu đúng mới
đưa ra được quy trình sản xuất. Nếu hiểu lờ mờ không thể làm gì
được. Khi ấy, tri thức giống như con dao cùn của người mở đường, không
thể phát quang được con đường dẫn đến vùng đất mới mầu mỡ, và
như thế đã đẩy anh ta rơi vào cái tình cảnh như dân gian thường nói: bỏ đường quang đâm quàng bụi rậm. Vậy
có nên không? TPHCM TÀI
LIỆU THAM KHẢO CHÍNH 1- Ronald Gautreau; William Savin: Vật lý hiện
đại (Nxb Giáo dục 1998). 2- Nguyễn Đình Hòe: Hóa lý-Nhiệt
động lực học hóa học (Nxb Giáo dục 1977). 3- GSTS Lê Minh Triết ( chủ biên): Từ điển các
danh nhân khoa học kỹ thuật thế giới (Nxb Trẻ 1996). 4- A. Einstein: Thế giới như
tôi thấy (Đinh Bá Anh, Nguyễn Vũ Hảo, Trần Tiễn Cao đăng dịch,
Nxb Tri thức 2005). 5- S. Weinsberg: Ba phút đầu
tiên- Một cách nhìn hiện đại về nguồn gốc vũ trụ (Lê Tâm dịch,
Nxb KHKT 1998). 6- S. Hawking: Lược sử thời
gian (Cao Chi và Phạm Văn Thiều dịch; Nxb KHKT 1995). 7- S. Hawking: Vũ trụ trong
vỏ hạt dẻ (Nguyễn Tiến Dũng, Vũ Hồng 8- Trịnh Xuân Thuận: Giai điệu bí ẩn và con người đã tạo ra vũ
trụ (Phạm Văn Thiều dịch, Nxb KHKT 2000). 9- Đỗ Kiên Cường: Hiện tượng
tâm linh (Nxb Trẻ 2001). 10- Nguyễn Cảnh Hồ: Một số vấn
đề triết học của vật lý học (Nxb KHXH 2000). 11- Lê Văn Giạng: Khoa học cơ bản
thế kỷ XX đối với một số vấn đề lớn của triết học (Nxb
Chính trị quốc gia 2000).
|
In ra @
Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
