posted: 1.11.04
I. Từ tỉnh lỵ Combray hiền lành nhỏ bé, nằm trong
thung lũng (Alfred Dreyfus
(1855-1953), sĩ quan kỵ binh Pháp, con trai của một nhà công nghiệp người xứ
Tin chắc rằng Dreyfus vô tội, em trai
ông, Mathieu Dreyfus cùng với sự tiếp tay của ký giả Bernard Lazare, cố gắng
chứng minh rằng những lời buộc tội chỉ là vu cáo theo chiều hướng bài
Do Thái của những kẻ đố kỵ với anh mình, nhưng không thành công. Ngày 13/1/1898, Emile Zola xuất bản
trong tờ l’Aurore một lá thư bộc bạch, gửi lên tổng thống Cộng Hòa tựa
đề “l’ Accuse” (Người Bị Kết Án), tấn công mạnh mẽ viên thiếu
tá Esterhazy, kẻ đã cáo buộc Dreyfus mà không nêu rõ bằng chứng. Thế là
sự việc trở nên lan rộng với tính cách chính trị. Bài báo của Zola đã
tạo nên một tiếng vang lớn, dữ dội đến nỗi làm phẫn nộ quần
chúng, tạo thành những cuộc bạo động (tháng 2/1898). Có hai luồng ý kiến
bênh và chống Dreyfus nổi lên. Phía thứ nhất kêu gọi nhân quyền, tự do
cá nhân, sự thật và công lý, đại diện cánh tả. Phía thứ hai đặt để
trên hết là sự lợi ích quốc gia, danh dự quân đội. Nhân lá đơn xin tái xử đã gửi đi
ngày 5/7/1898 của gia đình Dreyfus, vị
tổng trưởng chiến tranh mới tên Godefroy Cavaignac bèn đòi hỏi một sự
giám định lại bản tài liệu mật, nguyên nhân của sự kết án và lưu
đày Dreyfus. Vào tháng 8/1898, người ta khám phá ra rằng những tài liệu
kia chỉ là giả tạo được sáng chế bởi trung tá Henry, người đã tự tử
sau đó không lâu tại núi Valérien. Tháng 9/1899, trong cuộc tái xử bởi
hội đồng chiến tranh ở Đó cũng là con đường dẫn tới đời sống văn
chương nghệ thuật, những dạ tiệc âm nhạc của giới cao sang, nơi đó,
người đàn ông giao thiệp rộng tên Charles Swann sẽ được thâu nhận. Nhưng
con đường nhà Monsieur Swann cũng dẫn vào bên trong một thế giới tâm lý
của những ước mơ tình ái, khiếu thưởng ngoạn mỹ thuật, chỗ nương
tựa cho tình cảm và nhu cầu tinh thần. Còn con đường kia dọc theo bờ sông tới tòa lâu đài
của Công tước Guermantes, thuộc một trong những gia tộc quý phái và có
uy quyền nhất ở Pháp, hậu duệ của Geneviève de Bra- bant, nhân vật đã
trở thành huyền thoại. Đây là ngõ nhà Guermantes. Con đường này cũng
đưa ra Hai con đường này từ đó đại diện cho những điều
rất khác biệt trên đủ mọi lãnh vực giữa hai lớp người: quý tộc
truyền đời và trưởng giả mới. Những quyền thế, địa vị từng
được cầm giữ bởi giới quý tộc thì đang bị xâm nhập bởi giới trưởng
giả. Nhưng dẫu khác biệt, cả hai phía đều thực sự có chung một kết
thúc. Một thời đại rực rỡ bị chấm dứt với cuộc Cách Mạng tháng
2/1848, và toàn thể xã hội thượng lưu hay trưởng giả mới đều sẽ
thay đổi, từ phong tục tập quán cho đến nghệ thuật văn chương (như cái
đám cưới của Robert và Gilberte mai sau, như người kể chuyện về hai
con đường này và như cả cuộc sống của các phần tử chung sẽ được
nói đến.) Con người lần theo hai con đường –đầu tiên như
một cuộc dạo chơi ngày Chủ nhật, và rồi như hai lối sống trên chính
cuộc đời riêng– là nhân vật kể chuyện của một trong những cuốn tiểu
thuyết vĩ đại nhất của giới văn chương tiền bán thế kỷ 20, A la
Recherche du Temps perdu (Đi Tìm Thời Gian Đã Mất) của Marcel Proust.
Cái ý tưởng về thời gian, về sự tìm kiếm, hay tìm kiếm lại là chủ
đề cốt tủy của tác phẩm, bởi vì cuốn tiểu thuyết hiển nhiên là một
câu chuyện về thời gian đã mất –và mất trong hai cách: 1/ Mất, vì nó
đã trôi qua; cao điểm của nó đã tan biến, giống như hình ảnh một người
tình lướt đi trong quá khứ và người ở lại không thể nào còn chụp bắt
được cái xúc cảm mãnh liệt của tình yêu. 2/ Mất, vì nó từng đã bị
lãng phí hay để lỡ cơ hội theo những phù phiếm, những đeo đuổi vô
ích trong thời điểm thuở trước. Tác phẩm --trong đó, toàn thể một xã hội được
trình bày rất sống động-- thì không có cốt chuyện thực sự và những
dữ kiện cũng không được cấu kết liên tục mạch lạc, nhưng nó vẫn
có một chủ đề chính. Người kể cho chúng ta nghe câu chuyện về một cuộc
hành trình kiếm tìm Thời Gian đã mất từ trong thế giới kỳ diệu của
tuổi thơ bằng cái nhìn của một người lớn trên “hai con đường” đầy
những biến cố, ký ức này thì không có tên, nhưng về sau, anh ta bảo độc
giả hãy cứ gọi mình là Marcel, dù rằng đó không phải tên thật của
anh ta. Anh ta có họ gần với Marcel Proust, mà không phải là chính Proust.
Anh ta là một người trung niên có học thức, sống trong một thời đại của
những cỗ xe ngựa, những ngọn đèn dầu, những cây nến. Câu chuyện của
anh ta là một câu chuyện về sự mất mát. Trong khi kể, anh ta nhớ lại những
dữ kiện, con người, những căn phòng trong đó anh ta từng ngủ, nhớ lại
chính mình khi còn là một đứa trẻ, nhớ lại bà ngoại và Madame de
Saint-Loup cùng những nơi chốn –Combray, Balbec, Doncieres, Venice, Tansonville.
Giọng nói khàn khàn xuất phát từ sự bệnh hoạn và tính trầm tư vang lên
trong đêm tối để rồi những gì thuộc về nội tâm và ngoại tại sẽ
biến mất cả đi theo những lời kể của anh ta. Đó cũng là một câu chuyện về một cuộc đời
được tìm kiếm lại, xem xét lại và sống trở lại. Cái sân khấu âm u
của ký ức bắt đầu được xếp đặt. Những chiều không gian sẽ hiện
ra và hòa hợp chung trong cùng một thế giới. Giữa những lời kể ngắt
quãng và mông lung, từng mỗi biến cố luôn luôn đứng ngoài, riêng biệt
và rõ rệt trong trí não người kể chuyện. Một cuộc đời đã lướt trôi
và biến mất theo Thời Gian, giờ đang được tìm kiếm lại. Cuộc đời
đó bắt nguồn ở Combray, nơi chốn trong sạch của những mùa hè tuổi thơ
tại nhà bà cô Leonie của Marcel –nơi có những chùm chuông cửa rung lên mỗi
lần khách đến, có giọng nói của Monsieur Swann loan báo về những cuộc dạo
chơi ngày Chủ nhật dọc theo hai con đường, và giọng nói ấy đã khởi
đầu cho một âm vang ngân lên trong suốt chuỗi thời gian còn lại trong
ngày. Cái âm vang sở dĩ được gọi rằng khởi đầu là bởi vì cuộc
viếng thăm của Monsieur Swann sẽ tước đoạt đi của người kể chuyện
những ân cần từ người mẹ, nói lên nỗi đau khổ trong chính cậu bé
Marcel theo sự thiếu thốn một cái hôn giã từ của mẹ trước lúc vào giường
ban đêm. Ngay từ khởi đầu, nhu cầu nương tựa tình cảm
và cái thần kinh suy nhược của cậu bé đã là hai yếu tố quyết định
tạo thành cho câu chuyện một giá trị sâu sắc về sự phân tích tâm lý
và sự truy lùng vào bên trong vô thức, đồng thời làm bén nhậy ý thức
cần thiết và thiên hướng nghệ thuật của Marcel về sau. Cách cấu tạo,
cái chiều sâu, cường độ dẫn đến sự giải quyết của tác phẩm cũng
khởi đi từ đó. Marcel đã đặt bước trên hai “con đường”, một con
đường của đời sống với những phức tạp của xã hội thượng lưu suốt
qua nghệ thuật và sự phù phiếm, tình yêu và sự đua đòi; và một con
đường tìm về quá khứ nội tâm để truy lùng chính bản ngã của anh ta.
Khởi sự viết cuốn sách thật phong phú vào năm
1909 bằng cách đi theo con đường của Monsieur Swann, Proust chủ ý chia nó
thành ba tập. Tập một –Du côté de chez Swann (Con ngõ nhà Monsieur Swann)–
đã được xuất bản bằng tiền túi riêng vào năm 1913. [1913 cũng là năm
quyết định của giới văn chương Pháp tiền bán thế kỷ 20: André Gide với
Les Caves du Vatican, Alain Fournier với Le Grand Meaulnes và Valéry
Larbaud với Barnabooth đã bẽ gãy truyền thống cũ của nền tiểu
thuyết Pháp. Tập thơ Alcools của Apolli -naire cho thấy thi ca cũng tiến
về trên một con đường mới. Nhưng không ai trong giới văn chương thời
ấy có thể nghĩ rằng Marcel Proust lại sẽ là một trong những nhà văn lớn
của thời đại. Ngay cả tờ báo tiên tiến Nouvelle Revue Francaise chuyên
tìm tòi và giới thiệu những tài năng mới, cũng không chấp nhận in tác
phẩm của ông.] Tập kế tiếp, le Côté de Guermantes (Con đường nhà
Guermantes), đã cho sắp chữ đâu vào đấy thì cuộc Thế Chiến I đưa
tới, làm hoãn lại sự xuất bản. Tuy nhiên điều tạm hoãn này đã có lợi
cho Proust bởi ông sẽ có đủ thì giờ để sắp xếp hoàn hảo cho toàn thể
tác phẩm. Từ bản nguyên gốc gồm nửa triệu chữ, nhà văn đã kéo dài
nó tới gấp ba lần thành con số khoảng hơn một triệu hai trăm năm chục
ngàn! Đó
là một trong những biến đổi lớn của tư tưởng văn chương cuối thế
kỷ 19, và được xét đoán là đáng giá hơn cái tác động của chiến
tranh trong Ngọn Núi Kỳ Diệu của Thomas Mann. Đối kháng lại với
cái thế giới đầy hoa hồng của một cô gái –biểu tượng cho nỗi ước
mơ thời niên thiếu của “Marcel”- là một thế giới của Sodome (Sodome và Gomorrhe là hai thành phố cổ cùng với những thành phố khác ở miền
nam Biển Chết, bị tàn phá bởi cơn đại hồng thủy vào năm XIX trước Tây
lịch. Theo các nhà khảo cổ thì nơi đây đã từng xảy ra một trận địa
chấn dữ dội. Nhưng theo truyền thống cổ xưa thì đó là những thành phố
bị Thượng Đế đổ xuống những cơn mưa lửa để trừng phạt sự vô
luân sa đọa và sự dị giáo của dân chúng. Bây giờ nó được gọi là và Gomorrhe tân thời với những tình cảm suy đồi
trong một xã hội thượng lưu đang sụp đổ. Chiến tranh tự nó đã đẩy
những kỷ niệm của Marcel xa hơn trong quá khứ và sắp đặt một quãng
cách không thể bãi bỏ giữa người kể chuyện với những cảm xúc
nguyên gốc, chuyển lái những biến cố cấu tạo cuộc đời anh ta xuống
sâu trong địa tầng hiện hữu. Chiến tranh cũng làm què quặt nhiều cuộc
sống khác, đốn ngã thế giới thượng lưu, và gửi nhiều phần tử của
họ vào cái chết trên chiến trường hoặc trong sự suy sụp tình cảm, (giống
như sự suy sụp giọng nói đã làm đau đớn cho
A la Recherche du Temps perdu vì thế đã được xét đoán là một
công trình to lớn giống như một ngôi giáo đường, như Proust đã tự
nói, một lời châm biếm chế nhạo xã hội rất đặc biệt, và là một
trong những tiểu thuyết tâm lý vĩ đại nhất của Con Người. Đó cũng còn
là một tác phẩm với cái độ rộng và bề sâu vượt quá kích tấc
thông thường của một tiểu thuyết –như chủ định của tác giả, bởi
ông muốn nó sẽ là một quyển tiểu thuyết về cảm giác và cảm xúc, chứ
không chỉ đơn thuần một bản văn ghi chép. Theo điều ấy, một nhà phê
bình đã viết: “Proust xếp sắp để làm một câu chuyện vô nghĩa trở
thành rất thú vị. Tác giả nói: ‘Hãy tưởng tượng, độc giả thân mến,
ngày hôm qua tôi đã nhúng miếng bánh ngọt vào cốc nước trà y như vẫn
thường làm ở vùng quê lúc tôi còn bé.’ Chỉ có vậy mà ông đã viết
tới 8 trang, lôi cuốn đến độ bạn sẽ nghĩ mình không còn đng vai độc
giả mà chính là tác giả đang mơ mộng trở về với những kỷ niệm của ngày xưa.’” Theo độ dài thời gian, qua A la Recherche du Temps
perdu, năm tháng đè lên nhau, đan mắc vào nhau một cách rắc rối với
những câu chuyện, những nhân vật, những thay đổi lịch sử và sự hiện
hữu khác nhau của con người. Một Paris rực rỡ trong thời kỳ “belle
époque” (thời kỳ đẹp đẽ) bao gồm số đông quý tộc, hiện ra dưới
mắt nhìn châm biếm của một cá nhân bé nhỏ. Edmund Wilson đã nói: “Proust
có lẽ là nhà sử học vĩ đại cuối cùng của một tình yêu dành cho xã
hội thượng lưu, cho văn chương nghệ thuật trong Căn Nhà Văn Hóa (
Để hiểu tác phẩm, chúng ta cần phải nhận định về một xã hội
Câu trả lời là khoảng thời gian giữa thức và
ngủ của người kể chuyện đã tạo nên một trạng thái đặc biệt,
làm chế ngự tri thức và cảm giác anh ta; và rồi sẽ chế ngự toàn thể
tác phẩm. Hơn nữa, câu mở đầu rõ ràng này không chỉ nói lên một -mà
còn là hàng trăm bối cảnh, trong đó, độc giả không ở trong một thời
gian, một nơi chốn, với một người kể chuyện hiện diện, lại còn rất
nhiều những điều kiện như thế, tương tự cảm giác và trạng thái mà
Proust đã có.
Trong khúc mở đầu, sự cảm nhận về thời gian và không gian của
Proust, chủ đề quán xuyến, phạm vi, nhạc tính, tất cả đều được
phơi bày rõ. Bối cảnh “giờ đi ngủ” là phần duy nhất của đời “Marcel”
ở Combray mà anh ta từng hồi tưởng. Ở câu thứ nhất, người kể chuyện
không có tên mà còn lạ lùng do bởi không có vị trí xác định, đã nhắm
đôi mắt mình lại. Ở câu thứ ba, ý tưởng rằng “thời gian của lúc
phải đi ngủ” đã đánh thức anh ta khỏi giấc mơ màng. Anh ta tự hỏi,
thời gian nào vậy? Có phải là lúc ở Combray? Có phải tất cả những phần
kỷ niệm mà anh ta đã “đánh mất”, hoặc chúng “đã chết”,
hay đã trở thành “quá khứ”? Và anh ta bắt đầu nhớ lại những
giấc ngủ và những lúc thức dậy khác, trong những căn phòng khác, những
cái giường khác, những nơi chốn đầy bóng tối khác. Anh ta cũng nhớ lại
kỷ niệm một lần được mẹ trao cho một tách nước trà và anh ta nhúng
cái bánh vào đó, một cái bánh Madeleine thơm dịu. Thế rồi đang khi nhớ
lại cái mùi thanh thanh của miếng bánh thấm qua đầu lưỡi, đột nhiên
anh ta nhận biết ra ngay lúc ấy cũng đang có một cái gì đó xâm nhập
mạnh mẽ vào trí não riêng. “Một niềm vui chan hòa nhưng dị biệt,
chơ vơ, không biết từ đâu tới, đã lan tràn giữa trái tim tôi. Ngay lập
tức, những bước thăng trầm của cuộc đời với những nỗi bất hạnh,
những huyễn tượng mong manh, tất cả bỗng trở thành xa lạ. Cái cảm
giác mới mẻ này đã tạo nên trong tôi một hiệu quả ngây ngất, giống
như sự ngây ngất mà Tình Yêu đã từng đem đến. (...) Bấy giờ tôi
không còn nghĩ gì đến những điều tầm thường hoặc ghê gớm nữa. Nhưng
mà, niềm hoan hỉ lớn lao đó, từ đâu nó đã tới với tôi?” Bất chợt kỷ niệm hiện ra trong đầu anh ta. Kỷ niệm về mẩu
bánh nhỏ được nhúng vào cốc nước trà mà khi còn bé, một buổi sáng
Chủ Nhật, bà cô Léonie đã trao cho anh ta: “Từ một quãng quá khứ
xa xăm không còn gì tồn tại sau khi mọi con người đã chết, mọi sự vật
đã bị bẽ gãy tan tành đó, vẫn còn lưu lại độc nhất cái mùi vị
thanh thanh thấm qua đầu lưỡi, mỏng manh nhưng thật nhiều sức sống, mơ
hồ nhưng lại rất bền bỉ thủy chung. Nó lơ lửng tựa những bóng ma, như
để sẵn sàng nhắc nhở chúng ta hãy nên chờ đợi và hy vọng giữa tất
cả những tàn phá, cái giây lát xuất hiện của nó, điều chắc chắn sẽ
làm nẩy sinh từ giọt nước cốt bé nhỏ và rất dịu
mịn đó một cái cấu trúc rộng lớn trong sự tìm kiếm lại những gì đã
bị cuốn trôi đi bởi Thời Gian”. Lập tức, anh ta theo dấu cái mùi thơm dịu; và toàn
thể tuổi thơ bơi ngược trở lại trong trí nhớ riêng. Sự “bơi ngược”
này không phải mang lại những hồi tưởng đã bị trút đổ hết mọi
năng lực, mà là một sự thuần chất, sống động và đầy cảm xúc như
thể đã từng nhận từ nó một nguồn hạnh phúc lớn. Trong giây lát độc
nhất đó, Thời Gian được chụp bắt lại, và cũng trong cùng giây lát đó,
Thời Gian đã bị chế ngự, bởi vì toàn thể dĩ vãng đã được xếp đặt
để trở thành của hiện tại. Những giây lát như vậy sẽ đem cho người
nghệ sĩ cảm nghĩ rằng anh ta đã đạt lên tới điều “bất diệt” và
sẽ không bao giờ còn quên “cái chuyển biến mới mẻ đầy nỗi hân
hoan siêu phàm kia.” Những nhà văn khác (như Chateaubriand, Nerval, Musset)
cũng đã có cái ý niệm mơ hồ về điều vừa nói, nhưng không ai trước
Proust từng nghĩ đến việc sử dụng và biến đổi những phức tạp, những
xúc động mạnh mẽ từ ký ức thành chất liệu chủ yếu để đưa vào
tác phẩm của mình. Trọng tâm của A la Recherche du Temps perdu không
đặt vào bức tranh trình bày một xã hội đặc biệt ở Phần lớn sự kiện đều được kể ở thời quá
khứ liên tục. Sự đặc biệt ở đây chính là tác giả không hoàn
toàn đi sâu vào chi tiết từng sự việc -cho dù ông có là một nhà văn lớn
về chi tiết- mà tất cả được chuyển vào trong cái đại thể, trên sự
lập đi lập lại nhiều lần. Đó là những việc xảy ra “trong một thời
gian dài”. Nơi chốn trở nên không gian chung chung, giây lát hiện tại biến
thành ký ức; để cuối cùng, nhà văn đã xây dựng được cho chúng ta một
bối cảnh sắp xếp dày đặc chi tiết một cách rất hài hòa.
Trong tác phẩm Ngọn Núi Kỳ Diệu, Thomas Mann đã viết: “Không
gian, giống như thời gian, làm thành tính quên lãng của con người; nhưng
nhờ thế mà thân xác chúng ta mới thoát khỏi những bao vây chung quanh để
có thể trở về với thuở sơ khai, với trạng thái không bị ràng buộc.”
Nhưng với A la Recherche du Temps perdu, có một điều khác biệt là sự
hòa hợp giữa không gian và thời gian đã không khiến nẩy sinh sự quên
lãng. Riêng Samuel Beckett lại nhận định rằng “Proust có một trí nhớ
kém. Một người với một trí nhớ tốt thì không nhớ bất cứ điều gì
hết, bởi hắn đã không quên điều gì cả.” Một triệu hai trăm năm
chục ngàn chữ đã nằm trong cái “trí nhớ kém” của Proust sẽ còn được
kéo dài hơn nếu như không xảy ra Cái Chết –dù rằng đó là Cái Chết,
như Proust nói rõ, làm hoàn tất sự tìm kiếm suốt qua mớ ký ức mỏng
manh, một công việc cốt tủy mà ông đã thực hiện trong suốt cả cuộc
đời mình. “Khi buồn ngủ” Marcel kể, “tôi thấy giống
như đang ở trong cái vòng của một chuỗi mắc xích nối tiếp những giờ,
những tháng, những năm, một loại thứ tự của một thân xác siêu phàm.”
Khi thức giậy, anh ta nghĩ đến tất cả những điều này, và “ngay lập
tức nhận thức được vị trí riêng của tôi trên mặt đất, đồng thời
cũng nhận thức cả thời gian đã trôi qua trong cái lúc tôi đang ngủ thiu
thiu.” Tuy nhiên, sự thứ tự này thường có khuynh hướng dễ trở nên
rối loạn, bởi vì sự ngủ đã chiếm chỗ của nơi chốn và làm chao lệch
thời gian. Nó cũng là những mảnh đoạn ý thức, tạo nên cảm giác nửa
thức nửa ngủ mà trong đó, con người không biết họ là ai; và đưa họ
vào “trạng thái sơ khai, không bị ràng buộc” (như Mann đã gọi):
“Hầu hết trong tôi chỉ là cảm giác phôi thai về sự hiện hữu, mong
manh và ngấm ngầm như trong sâu thẳm ý thức của một con vật.” Đó
là loại ký ức “không phải về một nơi chốn, mà là những nơi chốn
khác nhau tôi đã ở qua và có lẽ bây giờ cũng đang sống”. Nó đến
“giống như một sợi giây thừng thả xuống từ trời cao để kéo tôi
thoát khỏi chính mình”. Ký ức cũng là những gì xây dựng không gian, tạo
thành và làm rối loạn cái không gian trong đó chúng ta từng đã và đang
cư ngụ, đồng thời tái tạo lại bản ngã bằng cách làm ly gián chúng ta
khỏi thế giới của thói quen. Đó là một sự vô tình không chủ ý, một
nhiệm vụ của thân thể và cảm giác: “Cái ký ức (thân xác) đó, loại
ký ức đa hợp về những mẩu xương, cái đầu gối, cái vai, xoay tròn
chung quanh trong bóng tối, đem lại cho tôi một loạt hình ảnh về những căn
phòng tôi từng đã ngủ và bây giờ lần lượt được nhớ lại.” Uy
lực của loại “ký ức vô tình” này là một trong những chủ đề chính
của tác phẩm; cái nút bấm cho nhiều bối cảnh then chốt của cuốn tiểu
thuyết. (Ví dụ điển hình là mẩu bánh ngọt nhúng trong tách nước trà của
Marcel đã mở ra một thế giới của thời gian đã mất.) Loại ký ức vô
tình đó đã được Proust nhận định sâu sắc, bởi vì nó không phải một
sự vật được nhớ lại mà chính là giọng nói của con người, một tiến
trình hoạt động của sự nhận thức bằng cử động, “một tên phù
thủy không bị kềm chế nên sẽ không bị thúc bách giục giã” như
Samuel Beckett từng nói.
Ký ức vô tình là những gì làm cho thực tại trở thành xa lạ, chuyển
đổi căn phòng quen thuộc thành ra không quen thuộc và những kẽ hở trong
ấy mở ra các cảm giác hoặc thói quen của những gì mà chúng ta thường
gọi là thực tế. Nó cũng làm rã tan hình ảnh căn phòng hiện tại chúng
ta đang nằm và rồi tái tạo lại cho chúng ta các căn phòng khác từng đã
ngủ với tất cả cảm giác từng có trong đó. Nó nối kết cảm giác của
thân thể chúng ta hiện tại với những cảm giác cùng loại trong quá khứ.
Tuy nhiên, khi chúng ta đã trở nên “thức hẳn” thì nó lại trở thành
cái gì đó có nhiều tính phân loại hơn. Cho nên những ý nghĩ ban đêm của
chúng ta thường rất thứ tự một khi ký ức đã được sắp đặt trong vận
chuyển: “Như một định luật, tôi không cố gắng để ngủ ngay lập
tức, mà thường trải qua phần lớn thời giờ để nhớ lại những quãng
đời quá khứ tại Combray với bà cô già của tôi, tại Balbec, Paris,
Doncières, Venice, và những vùng khác; nhớ lại lần nữa tất cả những nơi
chốn và con người tôi từng biết, những gì tôi từng thấy, và những
gì kẻ khác đã từng nói với tôi.” Đây là loại ký ức nhiều thứ tự và nó sẽ mở
ra trước mắt chúng ta một quyển tiểu thuyết đích thật; bởi vì tiếp
ngay sau đó, Marcel đã đem chúng ta trở lại Combray và tuổi thơ của anh
ta, cho chúng ta nghe một chuỗi chuông reo nơi cổng, đưa chúng ta cùng đi trên
con đường dẫn tới “hai con đường riêng biệt” –từ đó, cái xã hội
thượng lưu của cuốn tiểu thuyết sẽ khởi sự được phơi bày. Lại
thêm rất nhiều kỷ niệm của người kể chuyện sẽ được đề cập, không
phải để đưa tới việc cấu tạo một bài phóng sự mà là nói lên một
ý thức. (Proust đã cẩn thận phân biệt giữa ký ức vô tình và
ý thức.) Ý thức ví như cái vỏ bao bọc lấy cuộc đời
mà chúng ta đang sống. Đó là một trạng thái được tạo thành, một thể
thức của sự khám phá và sắp xếp mọi thứ một cách có nghệ thuật.
Nó cũng là sự cảnh giác, một phân tích uy lực, một cố gắng để dàn
dựng cho sự sống động của con người. Toàn thể các vấn đề thuộc về
bản chất của ý thức và tâm lý như trên là một trong những dấu
ấn lớn lao theo cái nhìn “hiện đại” về sự hiện hữu của con người
trong thời đại sống của nhà văn. Cái nhìn mới ấy đã làm thay đổi sâu
xa thể thức và cách cấu trúc của những tiểu thuyết hiện đại, sáng tạo
một thứ nghệ thuật về tính chủ quan, một sự thấu suốt vào phần nội
tâm con người. Đại diện cho loại tiểu thuyết nói trên trong cuối thế
kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20 là Henry James, Virginia Woolf, James Joyce, William
Faulkner và dĩ nhiên cũng gồm cả Proust. Virgnia Woolf đã nói về ý thức
như “một điều cốt tủy, cho dù chúng ta có gọi nó là đời sống
hay tinh thần, sự thật hay thực tế.” Với tất cả những nhà văn vừa kể, ý thức
bao gồm cả hai mặt tâm lý và hiện tượng thẩm mỹ –có nghĩa rằng, nó
không chỉ là một phương tiện để khám phá phần nội tâm con người thôi,
mà còn đưa ra cái thể thức và cấu trúc khác lạ trên phần hình thức,
-(như Woolf nói)- “thả lỏng nó trong nhiều cái ngã của chính nó”.
Mỗi người trong số các nhà văn nêu trên đã cung cấp cho chúng ta một cảm
nhận khác nhau về những gì gọi là ý thức theo bản chất tự
nhiên của nó, phép phẫu thuật trên nó, ấn tượng tạo ra từ nó, những
kỹ xảo phô bày và tính chất chủ quan của nó. Còn bản Ouverture của
Proust lại là một bản nhạc ngợi ca hướng vào nội tâm, thăm dò thế giới
tâm lý, và một tiến trình nhắm tới đỉnh cao thẩm mỹ, bởi vì A la
Recherche du Temps perdu đúng là một trong những tiểu thuyết thẩm mỹ
cao nhất của con người.
Do đó có thể nói rằng chủ đích phô bày về ý thức này là
con đường mà Proust đã dùng để xây dựng nên cái cầu bắc ngang giữa
nghệ thuật và những ký ức tích lũy thành đống ở khắp mọi nơi, những
hồi tưởng, những sự sống trở lại cảm giác cũ. Trong tác phẩm tư tưởng
nghiên cứu khó khăn này, nghệ thuật (“điều chân chính nhất trong tất
cả mọi thứ” như Marcel đã gọi) có lẽ là sự gay go nhất. Trên một
đoạn nổi tiếng, Marcel đã thách thức toàn thể giới văn chương hiện
thực bằng câu nói: ‘Tài năng cốt ở trong tiềm lực của một nhà văn
chứ không phải là trong cái phẩm chất được tạo ra từ một bối cảnh.”
Dĩ nhiên bối cảnh mà Proust chiếu lại cho chúng ta
thấy thì rộng lớn và dầy đặc những vấn đề liên quan đến nghệ thuật
thời quá khứ và hiện tại. Ví dụ những đoạn dài diễn tả những bức
họa của Elstir (nhân vật do Proust sáng tạo trong tác phẩm) theo một phương
pháp riêng mà chỉ mình Proust có. Nó cũng bao gồm nhiều nghệ sĩ và các
nhà thẩm mỹ: Monsieur Swann thành thạo về hội họa, nhà văn Bergotte, họa
sĩ Elstir, và nhà soạn nhạc Vinteuil (mà những khúc nhạc nhỏ của ông đã
vang lên suốt tác phẩm theo một thể thức riêng của chúng). Những nghệ
sĩ này đã giúp cho Marcel có được nhiều bài học chủ yếu về nghệ thuật.
Cùng lúc, bối cảnh cuốn tiểu thuyết được sắp
đặt tại Paris, chốn gặp gỡ của nghệ thuật và giới thượng lưu, nơi
mà nghệ thuật được ham mê trau luyện, những nhịp điệu văn chương mới
luôn tuôn chảy và cuộc sống xuất hiện tại các rạp hát, các buổi đại
nhạc kịch, các dạ tiệc trình diễn âm nhạc; một Paris mà cho dù với
cái chủ nghĩa bảo thủ của nó, thì trong những năm tháng này vẫn là chốn
nẩy sinh những khai phá mới về nghệ thuật, từ phái Ấn Tượng đến phái
suy đồi (Decadence) từ phái Cubis đến phái Trừu Tượng. Cái xã hội thượng
lưu tự nó cũng là điển hình cho nghệ thuật, cho sự thanh lịch và cả
luôn sự giả tạo. Paris cũng còn là ông chủ và nhà bảo trợ (cho những
con người ham mê học hỏi như Monsieur Swann trong sự được trau giồi kiến
thức bởi giới quý tộc; và cho cả chính Marcel, kẻ đã tìm thấy một tổ
ấm trong giới thượng lưu, rồi cũng tìm thấy chính mình bị phân chia giữa
hai “con đường” khác nhau.) Vào cuối tác phẩm, Marcel cảm thấy già và bệnh hoạn.
Anh ta được gửi vào viện điều dưỡng và cảm nhận mạnh mẽ về Sự
Chết. Thế giới tưởng tượng của anh ta đã bị cằn đi và những ký
ức bị đặt lên một quãng cách mới. Dù vậy, công việc của một đời
này dường như sáng tỏ hơn, và những điều đã từng khiến anh ta loay
hoay trên nhiều cách hình như đã đạt được đến điểm đích của nó.
Con ngõ nhà Monsieur Swann và con ngõ nhà Công tước Guermantes, không gian và
thời gian, ký ức và ý thức, tất cả bắt đầu kết lại với nhau trong
cùng một thể cách. Quả nhiên, Marcel bởi sự sống suốt qua chúng, và
Proust, bởi sự viết về chúng, cũng bắt đầu nhập thành một. Mọi sự
kiện đã được dẫn dắt bởi hai con đường khác nhau để cùng đến
chung một điểm kết thúc mà ở lúc khởi sự tác phẩm, nó đã không được
tiên liệu. Những giòng hồi tưởng trở thành là một tác phẩm, và người
kể chuyện ngay lúc thoạt đầu đã mơ mộng rằng anh ta là đối thể của
tác phẩm ấy, bấy giờ trở nên tác giả của nó. Những suy xét tìm hiểu
về hai con đường khác nhau đã giúp anh ta nhận ra thiên hướng của
đời mình: “Cuộc đời thật, cuộc sống cuối cùng đã khám phá được
và trở nên sáng tỏ, cuộc sống độc nhất vẫn còn thực sự sống là
cuộc sống của một nhà văn”. Ở đoạn kết, giống như nhiều cuốn tiểu thuyết
hiện đại giá trị khác, sự tồn tại cuối cùng của một tác phẩm
và bức chân dung của một nghệ sĩ đã được trình bày rõ nét trong A
la Recherche du Temps perdu. Trong một ý tưởng hiện đại rất nghịch lý,
Marcel đã chấm dứt những lời kể của mình bằng cách bắt đầu với một
cuốn sách mà anh ta thực sự đã hoàn tất: “Trong sự nhận thức
về bước tiến đến gần Cái Chết của mình, tôi giống như một người
lính đang sắp chết, và cũng như hắn, trước khi chết, tôi phải có vài
điều gì đó để viết.” III. A la Recherche du Temps perdu là một tác phẩm đáng
giá do bởi cái phẩm chất tự truyện mạnh mẽ và bởi những điều được
trình bày đã rất giống với chính những sự kiện xảy ra trong cuộc đời
tác giả. Do đó không ngạc nhiên với điều rằng nhiều nhà phê bình khi
khai thác tác phẩm đồ sộ này đã luôn luôn đặt ra câu hỏi có phải
chàng Marcel trong tác phẩm với Marcel Proust là cùng một con người (?) trong
khi ở đoạn kết của A la Recherche du Temps perdu, Proust lại cho “nhân
vật Marcel chỉ mới bắt đầu với một cuốn sách” mà ông đã kết
thúc? Thực sự, đó là một câu hỏi mà ngay cả Proust cũng
đã khai triển rất tỉ mỉ. Khi luận về Balzac, tiểu thuyết gia tả chân
vĩ đại của thế kỷ 19, Proust viết: “Tác phẩm là sự cấu tạo từ
một bản ngã khác, khác hơn cái bản ngã chúng ta phô bày theo thói quen
trong cuộc sống và trong những chứng tật riêng. Nếu muốn làm thế,
chúng ta chỉ có thể thực hiện bởi cách kiếm tìm để sáng tạo lại
cái bản ngã đó từ phần nội tâm sâu thẳm nhất của chính con người mình.”
Sự khám phá về cái “bản ngã giấu kín” đó là công việc cả đời
mà Proust tự đặt để cho ông. Ngoài ra, giữa Marcel-người-kể-chuyện và tác giả
đã có nhiều sự khác biệt. Marcel là một anh chàng bị chứng rối loạn
tình dục (heterosexual), còn Proust lại là đồng tình luyến ái
(homosexual) –dù rằng những tính chất đặc biệt này được che đậy
bằng văn chương. (Thực sự, giống như Proust, nhân vật Từ đó, có thể nhìn A la Recherche du Temps perdu
bằng cái nhìn của George Painter khi viết về tiểu sử Proust, rằng đó là
một tác phẩm đứng độc lập riêng rẽ giữa những cuốn tiểu thuyết lớn
bởi vì nó “không phải chỉ là một tác phẩm tưởng tượng, mà còn
là một bản tự truyện đầy tính sáng tạo.” Điều rõ ràng là Proust đã biến đổi tất cả mọi
sự kiện mà vẫn không hư cấu gì ngoài cái chủ tâm cho thấy rằng cuốn
sách được viết ra chỉ giống như một “câu chuyện biểu tượng của
đời” ông, qua đó, chúng ta thấy hầu hết các nhân vật, biến cố
được trình bày đã rất gần cận và đáng tin với cá chất phức tạp
và những gì xảy ra trong lúc sinh thời của Proust. Chúng ta cũng biết, ngay
cả lúc Proust đã chấp hành cuộc sống ẩn dật giai đoạn cuối đời thì
nhà văn vẫn đi ra ngoài, bó mình trong hai lần áo ấm, để tìm kiếm các
chi tiết xã hội, gom góp chất liệu từ những người hầu bàn ở nhà
hàng Ritz, hoặc viếng thăm một nữ công tước để xin bà cho xem mọi cái
nón đã lỗi thời của bà. Khi nhà văn thêm vài đoạn vào tác phẩm, như
ông không ngừng làm thế, thì điều đó giống như việc chúng ta thường
đặt thêm vài con tem mới trong cuốn sổ lưu niệm tem. Proust tìm kiếm thế
giới của ông, một thế giới mà ông biết rất rõ, bằng một cường độ
và tính chính xác họa hiếm trên những dữ kiện thực tế. Nhưng A la
Recherche du Temps perdu cũng là một sự nổi loạn chối từ tinh thần thực
tế. Công việc cả đời này của Proust không những chỉ hồi phục lại,
mà còn tái tạo lại, xây dựng lại những điều đã mất. Những nhận
thức sắc bén về nghệ thuật, sự chuyển đổi đường lối sáng tác quả
thật là những phẩm chất và mục đích chính yếu của tác phẩm. Trong vài cách thức, Proust đã chứng tỏ cho thấy
rõ ràng một quan niệm lãng mạn về nghệ thuật. Nhà văn thường hồi tưởng
lại trong sự tĩnh lặng những gì đã trôi qua, sống trọn vẹn với những
hồi tưởng đó và nắm bắt tất cả những gì lóe lên từ trí nhớ. Thật
vậy, mọi tiến trình của tác phẩm là phơi bày sự chuyển đổi từ nhân
vật hoặc bối cảnh thực tại vào trong đầu óc sáng tạo của một tiểu
thuyết gia. Nhiều hơn những nhà văn khác, Proust đã bẽ gãy cái di sản kế
thừa để lại từ phái Hiện Thực (Réalisme) với tính trong sáng và chắc
chắn trong ngôn ngữ của nó, để khai phá một khía cạnh sâu thẳm khác
mà ông cho là “thật” hơn trong những lãnh vực của nội tâm. Quả
nhiên, có thể gần như xác quyết rằng trong những năm cuối đời, không
những ông tự rút mình ra khỏi một đời sống thường nhật thôi mà còn
ra khỏi chính cái tự tiểu sử của mình để trở thành thực thụ là một
nghệ sĩ, một nhà văn.
Proust chào đời trong một gia đình giàu có ở Proust được sinh ra tại nhà một người họ hàng
ở Au- teuil, gần Chứng ho suyển đã đến với Proust khi ông mới lên
9 và kéo dài tới hết cuộc đời. Ngoài ra lớp phấn hoa mạnh mẽ của những
hàng cây táo gai đã ngăn cản không cho nhà văn trở lại Combray vào những
mùa nghỉ hè, làm thành một hiệu quả bi thảm trong tâm hồn Proust. Vì thế,
trong A la Recherche du Temps perdu, vùng Illiers-Combray còn được đánh
giá như một nơi chốn mất mát của tuổi thơ và là nguồn cội sắp xếp
cho Proust một “sự đi tìm bắt lại” Thời Gian đã mất. Suy nhược thần kinh, sức khỏe yếu ớt, những điều
đã gây xáo trộn không ít trong suốt cả đời Proust, nhưng đồng thời
cũng tạo nên cho nhà văn một sự liên hệ chủ yếu với nghệ thuật.
Theo Freud thì bệnh trạng và nghệ thuật thường có một tương quan mật
thiết. Proust chưa từng đọc Freud, bởi vì bản dịch Pháp ngữ của tác
phẩm Freud khi ấy chưa có, nhưng bao giờ Proust cũng thuộc vào môi trường
của các bác sĩ và các nhà khoa học -những người biết rõ về ông- và
vào các giới văn chương lúc ấy đang rất say mê khoa tâm lý học hiện đại.
(Nhà tiểu thuyết tâm lý Paul Bourget được xét đoán là nhân vật “nhà văn
Bergotte” trong tác phẩm). Michel Butor cũng từng nói rằng Proust và Freud
cùng theo đuổi trên một con đường nhưng song song hai ngã; người này hỗ
trợ người kia trên những quan điểm hữu lý riêng biệt. Thiết tưởng,
điều ấy đã có nhiều phần đúng. Proust diễn tả tác phẩm mình như một
người lặn chìm trong vô thức, và một phần chủ đề trong A la
Recherche du Temps perdu cũng là sự tìm kiếm về cái nguồn gốc của bệnh
trạng tâm lý khởi đầu từ tuổi thơ, dần dà theo thời gian sẽ dẫn đến
“sự thăng hoa” của nghệ thuật.
Từ bé, Proust đã tỏ ra rất yêu thích văn chương nghệ thuật. Những
quyển sách và những buổi hội chiếu đèn cho trẻ em đã đưa dắt ông tới
“một thử nghiệm nhiều hơn sự quan sát trong ý thích bình thường”.
Sự thâm nhập trong giới thượng lưu là một phần làm phát triển bản chất
ham mê nghệ thuật đó. Lớn lên tại Tại
Paris, thường xuyên mặc hai chiếc áo dạ cùng lúc để giữ cho đầy hơi
ấm, Proust là một khuôn mặt quen thuộc tại những quán cafe đại lộ thời thượng và trong các khách thính thượng lưu. Trẻ
tuổi, tính tình cầu kỳ hợm hĩnh, nhưng nhờ lối nói chuyện dí dỏm
lôi cuốn, ông lại rất được lòng các bà chủ các buổi dạ tiệc. Với
soạn nhạc gia Debussy, người được nhà văn ái mộ, thì Proust giống như “một
mụ già đài các hay thở hổn hển!” nhưng lại nổi tiếng là một
tay chơi bảnh bao và suy đồi trong thập niên cuối cùng của thế kỷ 19.
Và cho dẫu rất nhậy cảm, lại luôn có khuynh hướng tạo ra những rắc rối
phiền nhiễu, ông cũng vẫn kết bạn được với nhiều người trí thức
hiểu biết, cùng với họ tham dự những buổi thuyết trình tại đại học
Sorbonne, --đặc biệt những buổi của Henri Bergson, một người họ hàng của
Proust. (Henri Bergson -1859-1941-, triết gia
Pháp, nổi tiếng về sự sáng tạo trực giác, “ký ức vô tình” và thuyết
siêu hình của thời gian. Thập
niên 1890, phái Văn Chương Tự Nhiên (Naturalisme) đã từng được củng cố
bởi Emile Zola, bấy giờ bắt đầu tàn lụi ở Paris để nhường chỗ cho
một trào lưu mới về chủ nghĩa thẩm mỹ và tư tưởng suy đồi, trong đó,
cái tâm lý về ý thức, cái “ấn tượng” về nghệ thuật, được nổi
bật. Năm 1884 J.K. Huysmans xuất bản cuốn tiểu thuyết suy đồi của
ông, A rebours (Đối Nghịch Thiên Nhiên), nói về một nhân vật
quý phái đã tự rút lui vào trong cái tháp ngà nghệ thuật và những cảm
xúc riêng, trong sự nổi loạn chống lại thế giới hiện đại. Nhân vật
nói trên được kể rằng đã rập khuôn theo hình ảnh Đó cũng là cái vòng mà bấy giờ Proust đang đặt
chân vào. Chính vị Nam tước nổi tiếng với cái cá tính băn khoăn rất
độc đáo đã (vô tình) được vẽ hình lại qua các nhân vật de
Esseinter của Huysman và Nam tước de Charlus trong A la Recherche du
Temps perdu. Năm 1896, Proust cho xuất bản tác phẩm thứ nhất, les
Plaisiers et les Jours (Niềm Vui và Nỗi Tiếc Nuối), một tuyển tập thi
ca, truyện ngắn và những bức phác họa theo đường lối Ấn Tượng. Lúc
bấy giờ, ông đã bắt tay rồi với cuốn tiểu thuyết đầu tiên, Jean
Santeuil, nhưng sau đó nó bị gạt bỏ, (năm 1953, lại được gom góp từ
những trang bản thảo và cho xuất bản.) Jean Santeuil là một cuốn
sách vừa đủ thú vị không chỉ đơn giản trên một câu chuyện kể thôi
lại còn cho ra một thể thức căn bản và khởi nguồn của nghệ thuật;
chứa đựng rất nhiều chất liệu. Hiển nhiên nó cũng là nguồn suối
phong phú cho cái dự án “tìm lại thời gian đã mất” mà Proust sẽ đeo
đuổi trong A la Recherche du Temps perdu về sau. Những bước kế tiếp thì chậm chạp, trì hoãn.
Nhà văn bắt tay với bản dịch một tác phẩm của Ruskin, phần lớn nhờ
vào sự giúp sức của người mẹ trong việc sao chép giùm giòng văn
chương bằng tiếng Ý của bản văn sang Pháp ngữ. Bà cũng đưa ông đến
thành phố Venice, nơi chào đời của Ruskin; cỗ vũ nhà văn trên đủ mọi
cách, đem cậu con độc thân đến những vùng suối nước nóng khi bệnh,
trợ lực vai trò tài tử của ông trong cuộc sống xã hội phức tạp ở
thủ đô Paris.
Vào năm 1903, người cha qua đời. Hai năm sau, 1905, lại đến lượt cái
chết của người mẹ xảy ra từ một cơn bệnh cảm mà bà vướng phải
khi đem cậu con mảnh dẽ 35 tuổi đến dưỡng bệnh ở Evian. Cái chết của
bà mang tính chất quyết định, tạo ra sự khủng hoảng và một khoảng trống
sâu đậm trong suốt phần đời còn lại của nhà văn. Sau một thời kỳ sống trong viện điều dưỡng,
ông dọn đến căn nhà của gia đình trên đại lộ Haussmann; nơi đây ông
trang bị một căn phòng nổi tiếng với những hàng nút chai ngăn chận tiếng
động, và bắt đầu cuộc sống ẩn dật. Trong nhiều năm Proust tiếp tục các cuộc du lịch tới
nhiều thành phố, đặc biệt là Cabourg trong vùng Normandie, cạnh biển
Manche. Ông duy trì sự thú vị sâu xa cho nghệ thuật (như sự thú vị theo
những bước vũ ballet của người nghệ sĩ Nga tên Diaghilev, đến Cái bản ngã riêng của Proust càng được giấu kín
hơn khi ông bắt đầu rút lui khỏi giới thượng lưu để tự đắm chìm
trong nỗi cô đơn, sự bệnh hoạn và trong thế giới của nghệ thuật.
Ông tự nâng niu ve vuốt mình, liên tục để cho căn phòng xông khói thơm
chống lại những cái mùi khó chịu. Vào ban đêm, ông thường bách bộ
trên đường phố và thỉnh thoảng mới tham dự những buổi hội đông người.
(Bấy giờ mới thật là lúc ông làm hành động “recherche” để tìm chất
liệu cho tác phẩm). Cái tiến trình này xem ra chẳng phải lạ lùng nếu
như chúng ta nhớ lại nhiều nhà văn phái suy đồi cũng từng ca tụng sự
khủng hoảng tâm lý, sự yếu đuối tâm hồn như một điều cần thiết
để tự rút vào bên trong tháp ngà riêng, tạo cho mình một thế giới phù
hợp hầu có thể sáng tạo nên những cái mới trong nghệ thuật. Riêng trường
hợp Proust còn có thêm sự bệnh hoạn, nên cái ý muốn rút mình vào cuộc
sống cô đơn càng thêm mạnh mẽ. Đó không hẳn chỉ là một sự tách rời
khỏi xã hội --điều đã đánh dấu rất rõ cái nhịp điệu của giới
văn chương Âu Châu thời ấy-- mà còn là một tháo gỡ sự sáng tạo
riêng khỏi những phù phiếm của xã hội, mà sự bệnh hoạn chỉ là một
biện minh cho hành động từ bỏ của Proust. Anh trai của Proust cũng là một
bác sĩ tài giỏi, nên nhà văn có đầy đủ điều kiện thuận tiện trong
sự chữa trị. Tuy nhiên ông vẫn thường xuyên từ chối sự chạy chữa,
và sự chối từ này là một chứng cớ cho cái chết khá trẻ (51 tuổi) của
ông. Quan trọng và chủ yếu hơn hết trong hành động ẩn dật chính đã
nói lên cái ước muốn rút vào trong thế giới nghệ thuật để hoàn
thành tác phẩm đã từng nhiều năm Proust đeo đuổi. Quả thật điều nói
trên đã tạo được cho nhà văn và toàn thể cuộc đời một tác phẩm lớn,
A la Recherche du Temps perdu. A la Recherche du Temps perdu từng được viết ra
trong thập niên 1890 khi Proust đang dấn mình vào Jean Santeuil, nhưng cái
chết của người mẹ trở thành khởi điểm cho một bước tiến mới trên
tác phẩm. Tháng 7/1909 ông bắt đầu viết nó lại một cách
có hệ thống, và năm 1912, bộ ba tập hoàn tất (đúng như cái dàn bài mà
chúng ta đang có hiện nay). Quyển thứ nhất xuất hiện năm 1913, nhưng thế
chiến I đã làm gián đoạn phần xuất bản hai quyển sau, cho phép Proust trở
lui với những kéo dài trên tác phẩm. Bấy giờ nó lại chuyển sang là một
“việc làm cả đời”. Những mảnh đoạn mới, những ý tưởng mới, những
chủ đề mới rút từ chiến tranh không ngừng được bổ túc, đồng thời
cũng làm suy đồi thêm cái sức khỏe vốn mong manh của Proust. Tuy nhiên, vẫn
không điều gì có thể cản trở Proust trong sự làm việc; và suốt qua văn
chương, ông phơi trải được hoàn hảo những cái gì mà ông đã bị đánh
mất ngoài cuộc đời. Năm 1919, hệ thống xuất bản được hồi phục lại.
Proust chiếm được giải Goncourt cho tập thứ hai. Bấy giờ bỗng dưng ông
trở thành là một nhà văn nổi bật của thập niên 1920 trong số rất nhiều
nhà văn của thời hậu chiến. Mảnh khảnh, bệnh hoạn, ông hưởng thụ
danh vọng, đồng thời tỏ ra rất thích thú theo những trào lưu nghệ thuật
mới đang tuôn chảy trong thời hậu chiến –như Picasso và phái Cubis, những
con người được Proust nồng nhiệt tuyên dương trong tác phẩm. Tuy nhiên, A
la Recherche du Temps perdu mới chính là ý nghĩa cao điểm chiếm hữu trí
óc nhà văn, một công việc quan trọng hơn hết. Nhà văn cảm nhận được
gần như trọn vẹn tới cái kết thúc của nó bởi vì ông đã phô bày
(qua giọng điệu Marcel) những điềm báo cho biết Sự Chết sắp đến, và
ngay cả nói về chính mình như thể một người đã chết. Dầu vậy,
những ý tưởng hỗn hợp được thêm vào vẫn cứ tuôn chảy trên trang giấy
như một giòng thác. Sự làm việc vẫn tiến hành một cách không nao núng
cho mãi tới điểm cuối cuộc sống. Từ sự chủ tâm ơ hờ với sức khỏe
suy yếu để xả thân trọn vẹn cho tác phẩm, bộ A la recherche du Temps
perdu đồ sộ gồm 7 phần, kết thành 13 tập, cuối cùng được kết thúc
trong tình trạng như vừa nói ở trên.
Vào ngày chết, 18/11/1922, lúc 3 giờ sáng, Proust gọi
người hầu bảo viết thêm vào tác phẩm –một cách thích hợp vừa đủ-
cái cảnh chết của nhân vật nhà văn Bergotte. IV. Proust đã làm hoàn hảo tác phẩm A la Recherche du
Temps perdu như một trong những công trình văn chương vĩ đại nhất của
phái Hiện Đại. Trong lịch sử văn chương thế giới, cũng đã từng có
những tác phẩm ngoại lệ được tác giả đặt trọn đời mình vào để
thực hiện. Nhưng chỉ vài trong số đó mới gây nên được một sự ám
ảnh hoàn toàn đối với tác giả của nó. Sự tìm kiếm khởi đi từ vùng
Combray của tuổi thơ kéo dài đến cuộc sống trong xã hội thượng lưu của
thập niên 1920 là một nỗi ám ảnh lớn trong tâm hồn một tác giả
ngoại lệ. Từ bởi một phẩm chất lạ lùng, một quan sát sống động,
một xem xét phân tích rất đặc biệt, một sự tò mò không ngừng về
tâm lý và lịch sử học; và cũng bởi cái cường độ ước muốn sâu xa
về tính dục và tình cảm, Proust đã chuyển đổi A la Recherche du Temps
perdu từ một loại hồi tưởng của ký ức sang một tác phẩm đầy tính
nghệ thuật bậc thầy. Trọng tâm của tác phẩm có lẽ đã được đặt
ở phần cuối, Thời Gian Tìm Lại (Temps Retrouvé) khi điều “tìm lại”
này bắt đầu đưa tới. Chiến tranh đã dứt và Marcel được đưa vào viện
điều dưỡng. Một thời gian sau, anh ta trở lại “Đầu óc quay vòng với những ý tưởng ảm đạm,
tôi bước vào cái sân của lãnh địa Guermantes trong trạng thái lơ đãng
nên đã không nhìn thấy một chiếc xe đang tiến về phía tôi; tiếng người
tài xế la to và tôi chỉ còn đủ thì giờ để nhảy lùi về phía sau, nhưng
lại bị hụt chân vì một viên đá lót đường lồi lõm. Thế rồi, đúng
ngay cái lúc lấy lại được thăng bằng để đặt bước trên một viên
đá thấp hơn những viên khác, tức thì tất cả mọi chán nản trong tôi
đều biến mất để nhường chỗ cho một niềm hạnh phúc chan hòa theo những
kỷ niệm của mọi thời kỳ trước đó vừa mới thoáng hiện trong óc
tôi: “Những ngọn cây từng nhìn thấy trên đường đi Balbec, quang cảnh
của hai cái gác chuông nhà thờ ở tỉnh Martin, mùi thơm của miếng bánh
ngọt nhúng trong cốc nước trà, và tất cả những cảm giác khác ở trên
tôi đã nói.” Quá khứ trở lại với Marcel như muốn nói rằng: “Hãy
nắm bắt tôi trong khi tôi lướt đi nếu bạn có thể, và cố gắng tháo gỡ
điều bí ẩn của hạnh phúc mà tôi đã đưa ra cho bạn.” Đoạn tiếp theo giây lát trên con đường lát đá
là câu chuyện của sự tái sinh một cách rất nghệ thuật trong Marcel với
một cảm nhận hoan hỉ về sự thấu hiểu mục đích tìm lại những gì
đã mất. Anh ta bắt đầu sống lại tất cả. Sự đụng chạm của
chiếc muỗng trong cốc nước trà đã mang trở lại tiếng chuông reo tại
cái cổng vườn ở Combray, cảm giác mịn màng tạo ra từ chiếc khăn giấy
mà Marcel từng lau mặt, đem anh ta trở lại Balbec. Trong khi phân tích các cảm
tưởng này, anh ta bỗng chợt nhận ra sự đa dạng tổng hợp của mọi sự
việc, và cảm nhận những giây phút quyết định của cuộc đời thì cũng
giống như những thứ khác nhau được bỏ chung trong một cái lọ đậy kín
nút rồi đặt vào vị trí “ở những độ cao đạo đức khác nhau và
tạo cho chúng ta cái cảm giác của một không khí lạ thường thay đổi.”
Bất cứ tác phẩm nào (mà bấy giờ Marcel biết rằng mình cũng có thể viết
được) cũng phải cần thiết được thực hiện từ những chất liệu khác
nhau. Những chất liệu này sẽ có một cái gì đó tạo nên được một thứ
hạnh phúc. Vì thế, giây lát chủ yếu chính là đã bao gồm cả quá khứ
lẫn hiện tại và được tìm thấy “từ một môi trường riêng giống
như một ngõ thoát, có nghĩa là: Ở Bên Ngoài Thời Gian.” Đoạn kể sau đó là sự hợp nhất của những kinh
nghiệm khác nhau mà tác giả đã khảo sát tỉ mỉ bên dưới cái nhìn của
thứ “vô thời gian” ấy. “Cuốn sách nội tâm của một biểu tượng
không có tên” trong Marcel bắt đầu được trau chuốt. Cuốn sách,
Marcel nhận biết, không thể là một tác phẩm giống như mọi tác phẩm
khác, mà chính độc giả phải là người khám phá nó. Để nhắm vào một sự thật vẫn còn đang xâm nhập
vào giới tiểu thuyết hiện đại, người-kể-chuyện-Marcel đã viết: “Trong
kết luận này, do bởi ý tưởng huyễn hoặc của cái gọi là nghệ thuật
hiện thực, tôi tin chắc rằng nếu trong đời chúng ta không đạt được
thói quen ghi ra những gì chúng ta cảm thấy sau khi đã có được nó, thì
chính cái nghệ thuật hiện thực đó phải không được diễn tả một cách
giả dối.” Trong một đoạn văn dài đầy tính nghiên cứu và
trích dẫn văn chương -điều rất bất thường với mọi tác phẩm, Marcel
đứng trong thư viện nhà Guermantes, bày tỏ bằng một thái độ xúc động,
hiểu biết nhưng cũng rất chỉ trích phê phán, về cái chủ đề nghệ thuật
và cái tâm điểm hình thành của tác phẩm mà chúng ta đang đọc. Bối cảnh
này được tiếp theo bởi một cơn thịnh nộ của các thính giả chung
quanh. Rõ ràng là Marcel đã phơi bày không đúng cơ hội và vị trí những
cảm nghĩ của mình. Bấy giờ anh ta bèn nối kết với các quan khách tại
buổi tiệc –để tự cảm thấy như mình đang ở trong một buổi hội hóa
trang mà mỗi con người anh ta quen biết đều có đóng một vai trò giả hiệu,
mặt bôi phấn trắng, tóc nhồi đầy bột, trong “cuốn sách đời” anh
ta đang cảm nhận. Thời gian đã tàn phá tất cả, không chỉ cá nhân, mà
còn là xã hội và toàn thế giới. Một thành phố như Paris từng đã có
thể bị xé nát bởi những khuynh hướng chính trị sôi nổi vào thời điểm
xảy ra Vụ Án Dreyfus -bạn hữu tranh cãi nhau, người thân lìa bỏ nhau-; vậy
mà cái giòng lạnh lùng của thời gian vẫn mang đi tất cả, phe thắng
cũng như phía bại. Bây giờ, gặp lại nhau khi ai nấy đều đang đứng trên
ngưỡng cửa của phần cuối đời mình, những đam mê sôi nổi ngày xưa
đã gần như nguội lạnh hết. Nếu thảng hoặc con người quay trở lại
những nơi chốn mà họ đã từng yêu mến thì quả thật là điều vô ích
bởi vì họ sẽ không bao giờ còn bắt gặp lại lần nữa trong chính họ
những tình cảm xưa cũ; và cũng bởi vì mọi điều như vậy bấy giờ không
còn được đặt để trong không gian, mà là trong Thời Gian. Dưới mắt Marcel, buổi hội bỗng biến thành một
cuộc trình diễn múa rối lớn lao của thời đại, một sự mỉa mai trên
Tình Yêu và giới quý tộc. Tuổi tác đã lừa dối tất cả bọn họ,
luôn cả với Marcel: “Tôi đã khám phá ra được hành động tàn phá
này của Thời Gian ngay chính vào lúc tôi nhận thức ra cái hoài bão muốn
làm cho những gì nằm bên ngoài Thời Gian được trở thành rõ rệt và
chuyển đổi nó vào trong một tác phẩm nghệ thuật.” Trong cái đặc biệt và kỳ cục mà Proust đã sáng tạo
cho bối cảnh này, trên những bước Khiêu Vũ Của Thần Chết đang dần đến
với nhà văn, toàn thể xã hội thượng lưu và thế giới dục tính đã
được xem xét kỹ càng dưới mắt người kể chuyện. Khi cuối cùng Proust
cho quay về với cuốn sách của Marcel thì đó không chỉ là nỗi ước muốn
kiếm tìm một thời gian vô tận thôi, mà còn là tràn ngập những lời
báo trước về Sự Chết của chính Proust. Với cái nhìn hai nghĩa này, nhà
văn đã cho nhân vật Marcel trở lại với tiếng chuông cửa ngôi vườn ở
Combray –vào đúng giây lát mà anh ta nói “Tôi thoát ra”. Bấy giờ
anh ta biết rằng ký ức vẫn bám chặt lấy mình, và anh ta có thể tìm lại
nó lần nữa. Cái vòng tròn của cuốn sách trở nên hoàn hảo, nhưng bên
trong cái vòng ấy đã có nẩy sinh sự khám phá thiên hướng của một nghệ
sĩ và một thể thức nguyên thủy cho “một cuốn sách nội tâm của một
biểu tượng vô danh”. Những biểu tượng và những ký hiệu bí mật
được tìm thấy trong vô thức, giống như sự vấp chân bởi những tảng
đá trong làn nước của một người thợ lặn. Cuốn sách (của “Marcel”)
bấy giờ không phải là một hồi ký hay một bản tự truyện, cũng không
là một vật vô hình, mà là một tác phẩm đã được cấu tạo và lớn dậy
từ trong sự mài giũa của nội tâm. Một cuốn sách cá nhân không phải là một điều
đơn giản, như Marcel giải thích: “Công việc của tôi là diễn dịch cảm
giác của mình bằng cách lôi ra từ bên trong cái bóng tối nội tâm những
gì tôi chỉ cảm nhận, để biến đổi nó sang vị trí tương đương của
lãnh vực trí tuệ. Xem ra với tôi, đó là phương pháp duy nhất, và phải
chăng từ đó sẽ thoát thai ra được một tác phẩm nghệ thuật?” V. A la Recherche du Temps perdu, với tất cả trạng
thái buồn rầu trong bối cảnh cuối cùng tại buổi tối ở nhà Guermantes,
là một trong những tác phẩm phô bày rõ tính xác thực của nhịp điệu
văn chương hiện đại. Nó được kết thúc trên cái nhìn sâu xa của
Proust về Sự Chết, nhưng cũng trên cảm nghĩ về một sự làm mới tinh thần
và một niềm tin theo uy lực của nghệ thuật. Thật vậy, Proust đặt hoàn
toàn tin tưởng vào cái ánh sáng kỳ diệu của nghệ thuật, lộng lẫy như
biển cả và êm đềm như đêm tối, điều đã nói lên từ những bức
tranh treo trên các bức tường căn phòng ngủ thân thiết và mở ra cuộc sống
bên ngoài, vượt quá căn phòng khách sạn, rạp hát, hoặc cái khách thính
tại lâu đài gia đình Guermantes. Với khoảng nhìn rộng này, Proust bị ảnh
hưởng bởi phái Lãng Mạn và phái Ấn Tượng hơn nhiều nhà văn hiện đại
khác. Sự tôn kính sâu xa mà ông dành cho giới thượng lưu tao nhã qua bức
chân dung xã hội được ông vẽ nên một cách khôi hài nhưng thật rất sâu
sắc, đã là một cái gì đó mà những nhà văn khác giải đáp cho chính họ
nỗi hoài nghi về ông. Tính chất hiện đại của Proust đến từ sự rút
lui lớn lao khỏi giới trí thức, khỏi tính ưa thích nhục dục, và khỏi
những lý luận về nghệ thuật. Ông là một trong những người sáng tạo
vĩ đại nhất dù rằng xem như ông chẳng sáng tạo chút nào cả ngoài việc
nằm đó và hồi tưởng lại quá khứ. Quả thật với nền tiểu thuyết Pháp, sau thời kỳ
của phái Hiện Thực (Realisme), Proust đã làm xong được một cuộc cách mạng
toàn diện và cần thiết bằng tất cả những gì của riêng ông, giống như
ông từng nói: “Những gì chúng ta không có để giải đoán hoặc làm
sáng tỏ bởi sự cố gắng riêng, những gì vốn đã là sáng sủa trước
khi chúng ta nhìn vào nó, thì không phải là của chúng ta.”
Để cho được công bằng, chúng ta phải nhận rằng sau khi A la
Recherche du Temps perdu xuất hiện, ngôi vị sáng tỏ của nền tiểu thuyết
hiện đại đã được phân chia giữa Proust và Joyce. Hai nhà văn gặp nhau
chỉ một lần, tháng 5/1921, khi văn sĩ Anh, Stephen Hudson mời họ tham dự một
buổi tiệc tổ chức cho các nhân vật tăm tiếng gồm nhà soạn nhạc
Stravinsky, nghệ sĩ vũ ballet Diaghilev, Picasso, Proust và Joyce. Đó là một
trong những cơ hội vinh dự hiếm hoi để những người được mời khó thể
từ chối mà không tiếc nuối. Người ta nghĩ rằng Proust sẽ không đến,
nào ngờ ông đã có mặt. Joyce đến trễ hơn, ăn mặc cẩu thả, và chỉ
tìm tới để chào Proust khi họ chia tay nhau. Trong câu chuyện giữa hai nhà
văn lớn của thời đại, Proust phàn nàn về chứng đau dạ dày của mình
và Joyce phàn nàn về đôi mắt kém của ông. “Tôi tiếc rằng đã
không biết tác phẩm của Monsieur Joyce,” Proust đã nói. “Tôi chưa
từng đọc tác phẩm của Monsieur Proust,” Joyce cũng nói. Giây lát hãn
hữu của lịch sử văn chương thế giới đã trôi đi, giống như những giây
lát như thế thường xảy ra trong sự dang dở như thế. Vào lúc mà tác phẩm
Ulysses của Joyce xuất hiện năm kế tiếp, Proust đang trong tình trạng
chống cự dữ dội với Cái Chết đang đến rất gần. Hai nhà văn lớn của hai thế hệ tiếp nối không
bao giờ hoàn toàn gặp nhau, nhưng mỗi người vẫn tiếp tục trở thành bất
tử trên con đường đầy uy lực dấu vết riêng mà họ đã tự tạo ra.
[ ] |
