Nguyễn Đắc Xuân (*)
Từ xưa đến nay chưa bao giờ có một
tác phẩm văn học mới ra đời đã bán hết hàng trăm ngàn cuốn, người
đọc từ ông Tổng bí thứ, ông Thủ tướng xuống đến các tầng lớp
thanh niên sinh viên học sinh, trí thức, người lao động trên khắp mọi miền
đất nước như trường hợp hai cuốn Nhật ký Sống Mãi Tuổi Hai Mươi của Nguyễn Văn
Thạc và Bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc là người Hà
Nội, vào
Nhà thờ họ Đặng
120 Mai Thúc Loan (Huế) - Nơi bác sĩ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm ra đời. Ảnh
NĐX Đối với tôi, trước đây chưa một
lần được biết tên chị Đặng Thùy Trâm, chưa biết sự hy sinh của chị
tại Đức Phổ trước khi đọc nhật ký của chị vừa công bố cách đây
vài tháng. Nhưng sau khi nghe Thành ủy Huế cho biết Bác sĩ Đặng Thùy Trâm
là người Huế và có nhà thờ họ Đặng tại đường Mai Thúc Loan, tự
nhiên trong trí nhớ của tôi bật ra những thông tin có liên quan được giữ
trong bộ hồ sơ nghiên cứu về Thời niên
thiếu của Bác Hồ ở Huế của tôi trước đây. Từ năm 1980 cho đến
2003, trong vòng 23 năm với hai bài báo và 2 cuốn sách tôi đã có nhiều lần
viết về cái giếng nước hình vuông của gia đình họ Đặng trên đường
Mai Thúc Loan. Đó là các bài: 1. Đi tìm mái nhà thơ ấu của Bác Hồ ở Huế
(T/ch Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội số 2/1980); 2. Gian nhà của Bác Hồ ở dãy trại đường Đông
Ba (T/ch Văn Hóa Nghệ Thuật, Hà Nội 5.1980); 3. Bác Hồ, thời niên thiếu ở Huế (Sách,
Nxb Trẻ 1990, tái bản nhiều lần) 4. Đi Tìm
Dấu Tích Thời Niên Thiếu Của Bác Hồ Ở Huế (Công trình nghiên cứu,
Nxb Văn Học-TTNCQH- 2003). Trong các bài viết tôi đã đề cập
đến chuyện hai anh em Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành lúc còn sống
với gia đình ở Dãy Trại đường Đông Ba (Mai Thúc Loan ngày nay) đã thường
đến múc nước ở cái giếng vuông nhà họ Đặng để dùng. Hồi đầu thế
kỷ XX, trong nhà họ Đặng có ông Đặng Ngọc Thụ và ông Tham tá Đặng
Ngọc Chương giỏi thơ văn chữ Hán, bạn với ông Quảng Hộ Thành Lê Viết
Nghiêm - người đã bao bọc giúp đỡ cho bà Nguyễn Thị Thanh chị của
Bác Hồ những khi bà gặp khó khăn.v.v. Tôi biết rạch ròi chuyện nhà họ
Đặng là do cái nghiệp Huế học của tôi. Tuy nhiên, một phần nhờ thời
học sinh Tú Tài và Sinh viên Đại học Huế, tôi, nhà giáo Hoàng Phủ Ngọc
Tường, Hoàng Phủ Ngọc Phan và nhiều người cùng thời nữa là bạn vong
niên của chị Đặng Tống Tịnh Nhơn - Hiệu trưởng trường Đồng Khánh
Huế (1960-1964), con gái độc nhất của ông Tham tá Đặng Ngọc Chương -
người chủ chốt của gia đình họ Đặng lúc đó. Năm 1963 chị Đặng Tống
Tịnh Nhơn là một trong những người đầu tiên đứng ra vận động sinh
viên Huế thành lập Đoàn Sinh viên Phật tử Huế. Chính đoàn viên của
Đoàn nầy đã giữ một vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh chống chế
độ Ngô Đình Diệm tháng từ 5/1963 đến cuối tháng 10/1963. Ngày 21.8.1963,
chính quyền Ngô Đình Diệm thực hiện “Kế hoạch Nước Lũ” bắt những
người chủ chốt trong Phong trào đấu tranh chống Diệm vào tù. Chúng tôi
bị bắt nhốt chung tại Hội trường Ty Công An (nay là sở Công an tỉnh
TTH). Hằng ngày sinh hoạt gần chị Tịnh Nhơn, tôi được biết chị vốn
là người miền Bắc, ông nội (Đặng Như Bá) vào Huế từ cuối thế kỷ
XIX. Họ của chị rất hiếm con. Mẹ chị (bà Tống Thị Viện - hậu duệ
của bà Thừa Thiên Cao Hoàng hậu) mất sớm. Ba chị buồn ăn chay trường
và cuối cùng mất vì bịnh lao. Chị sống, ăn học nhờ các bà cô ( bà
Sâm và bà Nhung) và bên ngoại (ông Tống Viết Toại). Từ những thông tin ban đầu đó tôi
đã tìm hiểu thêm và biết được cụ Đặng Như Bá (ông nội của chị Tịnh
Nhơn), từ Thường Tín (Hà Tây) vào Huế từ cuối thế kỷ XIX, làm quan
triều Nguyễn, chức “Hàn Lâm Viện Thị Giảng (Tòng Tứ phẩm). Năm 1902,
cụ mua ngôi nhà tranh (thuộc P.Vĩnh An, Huế) của Cửu phẩm Đặng Quang Thị
(ở Tả ty bộ Lễ) giá 70$. Đến năm Khải Định thứ 8 (1923) cụ xin phép
làm lại nhà ngói gồm 2 nhà: Một cái ba gian hai chái, một cái ba gian, một
phố ngói 2 gian và một bếp tranh. Diện tích khoảng 543m2. Vị trí nhà 90
(nay là 120) Mai Thúc Loan: Mặt trước và mặt phải gần đường Đông Ba
(nay là Mai Thúc Loan) và đường Âm Hồn (nay là Lê Thánh Tôn); phía sau gần
nhà ông Thị Độc Nguyễn Duy Thiệu, phía trái gần nhà ông Tú Tài Trần
Ngạc.
Bàn thờ thờ cụ Đặng
Như Bá và các thế hệ con, cháu, chắt. Dãy ảnh cuối: Bác sĩ Đặng Ngọc
Khuê (giữa) cùng hai con- Liệt sĩ Đặng Thùy Trâm (trái)
& Đặng Ngọc Quang (phải). Ảnh NĐX Khi vào Huế cụ Đặng Như Bá có đem
theo người em là Đặng Như Gia. Cụ Bá cưới bà Nguyễn Thị Tâm và sinh
được 8 người con là: Đặng Ngọc Thụ (thân sinh Bác sĩ Đặng Ngọc Khuê,
ông nội của bác sĩ Thùy Trâm), Đặng
Ngọc Phát; Đặng Ngọc Chương (ông
Tham tá, thân sinh của cô Đặng Tống Tịnh Nhơn - hiệu trưởng trường Đồng
Khánh 1960-1964), Đặng Ngọc Vinh (thân sinh bà Đặng Thị Diệu Thanh hiện còn
sống ở TP HCM), Đặng Thị Sâm (không chồng, nấu cơm chay bán tại nhà, mất
năm 1985); Đặng Thị Nhung (bà Phán, lấy nhiếp ảnh gia Phan Anh, có con trai
là Kỷ sư Phan Ngọc Cơ); Đặng Ngọc Ngô, Đặng Thị Còi. Ông con trưởng Đặng Ngọc Thụ có
nhiều con, trong đó có người con trưởng là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê (thân sinh của Bác sĩ Đặng
Thùy Trâm) và bà Đặng Thị Hường (vợ ông Hoàng Công Sanh, mẹ của các
ông Hoàng Công Sáng và Hoàng Công Sấm đang ở trong ngôi nhà từ đường
120 Mai Thúc Loan hiện nay). Trước năm 1975, bà Đặng Thị Sâm và Đặng Thị
Nhung quản lý ngôi nhà nầy. Sau 1975, các bà giao lại cho cháu đích tôn của
cụ Đặng Như Bá là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê (sinh sống ở Hà Nội từ năm
1943) để lo hương khói phụng thờ ông bà họ Đặng. Nhưng không may, Bác
sĩ Đặng Ngọc Khuê bị tai biến không vào Huế làm nhiệm vụ của cháu
đích tôn được. Vợ chồng Bác sĩ Khuê cùng bà con nội ngoại họ Đặng
ủy lại cho ông Đặng Ngọc Chữ (cháu nội của ông Đặng Như Giai - em ruột
cụ Bá). Ông Đặng Ngọc Chữ lúc đó đang ở Đà Nẵng dự tính ra Huế
để làm “ông từ” nhà thờ họ Đặng thì lại như chú ông, ông bị bệnh
phải nằm một chỗ. Cuối cùng, không rõ bằng con đường nào ngôi nhà từ
đường vào tay mấy người cháu ngoại mang họ Hoàng. Theo ông Hoàng Công
Sáng (em cô cậu ruột của Bác sĩ Thùy Trâm) cho biết: Hằng năm vào ngày
Rằm trung thu (15.8 âm lịch), bà Dược sĩ Doãn Ngọc Trâm thường vào Huế
làm giỗ bà mẹ chồng (mất năm 1999, thọ 102 tuổi). Và, như Truyền hình
mấy hôm nay đã chiếu, trên bàn thờ gia tiên nhà 120 Mai Thúc Loan - ngoài
ảnh của những người họ Đặng sống ở miền Nam đã qua đời còn có
ảnh của Bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, ảnh Bác sĩ
Đặng Thùy Trâm và ảnh người em trai Đặng Ngọc Quang (mất
ở Liên xô năm 23 tuổi). Từ sau ngày quần chúng Huế biết Bác sĩ Đặng
Thùy Trâm là người Huế và nhà 120 Mai Thúc Loan là nhà thờ họ Đặng của
chị, nhiều tổ chức thanh niên, tổ chức y tế và báo chí ở Thừa Thiên
Huế lui tới tấp nập địa chỉ nầy để tưởng niệm và tỏ lòng ngưỡng
mộ chị. Cuộc đời bác sĩ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm hợp với ý nghĩa 4
chữ Hán chạm trên tấm bình phong trước nhà “Đào Lý Phương Viên” (Vườn
thơm đào lý). Mừng Huế có thêm một nhà lưu niệm
một người đẹp anh hùng.
Gác Thọ Lộc, 18.8.2005 Ghi chú thêm: (*)
Bài nầy đã đăng trên báo Thể Thao TP HCM và một vài trang Web ở |
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
