Đời có những
điều trắc trở. Tình yêu có những ngã rẽ bất ngờ. Như thế là có những
tình ca cho cuộc tình ở lại, cuộc tình đã đi xa. Bản ''Tình xa'' của Trịnh
công Sơn với ''Ngày tháng nào đã ra đi...cuộc tình nào đã ra khơi...'' đã
là ngã rẽ bất ngờ đệm đàn cho một thi khúc ''Tống biệt hành'' mà
''Hai sắc hoa Ti-gôn'' đã trở thành huyền thoại trong văn học Việt Nam. Cái tên T.T.Kh có
liên quan đến Thâm Tâm. Đề cập Thâm Tâm là nói đến ''Tống
biệt hành''. Cũng vậy khi ta nhắc đến ''Hai sắc
hoa Ti-gôn'' là nghĩ đến T.T.Kh. Vậy, “Tống biệt hành” với
''Hai sắc hoa Ti-gôn''... có liên quan gì qua từ mang tính cách ám thị
''Người ấy'' trong những thi phẩm
đặc biệt này ? THÂM TÂM NGUYỄN
TUẤN TRÌNH (1917-1950) A. Thời đại,
con người và thi phẩm: Cuộc chiến tranh
thế giới lần thứ nhất kết thúc, Pháp nằm trong danh sách nước thắng
trận nhưng nợ Mỹ ngập đầu. Nợ sâu thì bấu nặng.
Pháp phải dùng dự luật ''Khai thác thuộc địa'' năm 1921
vào ba nước Đông Dương. Cuộc khai thác này đã sản sinh ra tầng
lớp tiểu tư sản, tư sản và làm phá sản giới thợ thủ
công. Nguyễn tuấn Trình
xuất thân từ gia đình tiểu tư sản mà bố là giáo viên. Cách mạng
tháng Tám thành công, những chàng trai mới lớn không ''bỏ văn chương học
võ biền'' như Tú Xương mà cùng Chính Hữu ''vác trăng vàng treo
trên đầu súng''. Người vệ quốc quân ấy đã một lần
ra đi không hẹn ngày trở lại vào năm 1950 tại Cao Bằng lúc chiến
dịch biên giới thu đông bùng nổ... ''Tống biệt
hành'' vượt qua mọi thời đại cùng tên tuổi của Thâm Tâm đi vào lòng
người và dòng thi ca có thêm một thi phẩm bất hủ. 1.
''Tống biệt hành'' (TBH) với Hoài Thanh-Hoài Chân (HT-HC) trong ''Thi
nhân Việt Cuốn ''TNVN'' được
coi là cái ''nền'' khi ai đó muốn tìm hiểu về những người thi
nhân của thời xa xưa ấy. Vì ''xa xưa'' cho nên có những lời nhận
xét cần được xem lại, những thi nhân cần được hiểu thêm để đánh
giá, trả họ về đúng vị trí. Với những ''nhận xét, đánh giá'' cần
coi lại đó thì giới nghiên cứu, phê bình, bình luận trong tay có
''cái roi ngựa'' của Ts. Lê tiến Dũng cũng không dám ''quất'' vào dù chỉ
là ''quất cho có''! Với 67 từ vỏn vẹn,
HT-HC dùng để giới thiệu thi phẩm ''Tống biệt hành'', tạm thời
chia hai loại : - Loại một, HT-HC
cho rằng TBH ''Vẫn đượm chút bâng khuâng khó hiểu của thời đại''.
Nhận xét này có thể chấp nhận nhưng cần hiệu đính lại từ
''thời đại'' thay vào bằng ''thi phẩm''. Bởi lẽ, ''mây có cụm, gió
có nguồn''. Thời đại lúc ấy đã qúa rõ ràng: Chiến tranh
thế giới thứ hai bùng nổ. Cuộc chiến với thời ly loạn có
gì ''khó hiểu''!. Thời buổi giao mùa Tây-Tàu lẫn lộn nên
ông Đồ già của Vũ đình Liên cô đơn trong thế giới
cực kỳ thê thảm ''Giấy đỏ buồn không thấm. Mực động
trong nghiên sầu.'' thì tầng lớp tiểu tư sản có sự chọn lựa nào khác
hơn? Không vào quân đội như Thâm Tâm, Quang Dũng thì làm
cánh chim lìa đàn như Nguyễn Bính, Vũ trọng Cang ... Trở lại TBH, HT-HC
viết : ''nhưng bài thơ ấy làm sống lại cái không khí riêng của
nhiều bài thơ cổ.'' Nhận xét
này làm cho các nhà nghiên cứu phải mở lại những trang sách thời Đường
của Trung Quốc với những bài thơ cổ nổi tiếng theo thể
''Hành'' : Từ Hành của Đỗ Phủ, Bạch cư Dị đến Việt Nam với
Nguyễn Du, Cao bá Quát, Thâm Tâm, Nguyễn Bính, Hoàng Cầm ...Ðây là một ý
hay. - Loại hai
cần xét lại khi HT-HC cho rằng: ''Tống biệt hành'' có ''Điệu thơ gấp. Lời
thơ gắt. Câu thơ rắn rỏi. gân guốc. không mềm mại uyển chuyển như
phần nhiều thơ bây giờ.'' (Người viết giữ nguyên lỗi ngữ pháp trong lời
nhận xét này). Các nhà nghiên cứu lại xem đó như ''kim chỉ nam'', là
''cẩm nang'' khi viết bài về ''Tống biệt hành''. Họ quên mất ''Tống biệt
hành'' sở dĩ gia nhập làng ''thơ mới'' muộn màng nhưng lại có sức
sống, tiếng vang là vì cái gì nếu không có giá trị hiện thực và
hình tượng?. Người ta cũng quên đi loại thơ tình cảm lấy nước mắt,
xé lòng đọc giả làm sao có cái giọng điệu ''rắn rỏi, gân guốc''!
Nhận xét này của HT-HC dùng cho những bài văn, thơ tuyên truyền, cổ động
như những bài ''Á tế á ca'' của Phan bội Châu...thì chính xác hơn!
Vì nhận xét như thế nên khi HT hạ bút : ''Thơ thất ngôn của ta
bây giờ thực có khác thơ thất ngôn cổ phong'' thì cũng nên xem lại.
Thật ra, thơ Ðường thất ngôn,
ngũ ngôn, tự do không khác nhau gì mấy nếu nói về nghệ thuật. Nó cũng chẳng khác bao nhiêu
về nội dung với những tính ướt lệ, tượng trưng, điển tích ...nhưng
có khác là khác ''chất Việt Nam'' hiện đại hơn một thời gian nghìn năm
trước đó nên cùng đề tài nếu thơ cổ thể chuộng cái ''thực'' thì thơ
Việt Nam thời ly loạn thích cái ''mộng''
dẫn tới chẳng bài nào giống bài nào dù cùng một đề tài ''Tống
biệt'' (Xem phần 16 nhà thơ Ðường và các nhà thơ Việt Nam với đề
tài ''Tống biệt'' sau). Tuy nhiên lời nhận
xét của HT-HC về TBH ''khó hiểu'' là không sai. Thi phẩm này vẫn khó hiểu
cho đến muôn đời và những ai từng nghiên cứu về ''một thời đại
trong thi ca'' vô cùng ''cám ơn'' về lời nhận xét trên. "Kính
lão đắc thọ'' chắc vậy nên các giáo sư, tiến sĩ, những nhà
nghiên cứu không ngần ngại mang 67 từ nhận xét của HT-HC ''chặt
khúc'' ra rồi tùy theo khả năng mà truyền lại cho giáo viên, học
sinh và độc giả với mức độ thành công khác nhau. Sau đây là những
ý kiến của sáu tác giả viết về TBH. 2.
''Tống biệt hành'' với Lê tiến Dũng trong "Giờ văn ngoài lớp'' -Nhà
xb trẻ: Bài viết này, tác
giả sau khi phân tích xong đã nhận định: ''Chỉ một Tống biệt
hành cũng đủ để đóng dấu tên tuổi ông vào thi ca một
thời.'' Nói như vậy, thời chúng ta, TBH có còn giá trị là một bài
thơ hay nữa không ?. Tất nhiên, không phủ nhận Ts Lê tiến Dũng có những
câu nhận xét đúng theo thi phẩm : ''Bài thơ tống biệt có kẻ ở người
đi. Người ở mà lòng xao xuyến tái tê, kẻ đi cũng đau đớn trĩu lòng.''
Với lời người
ra đi, Lê tiến Dũng viết : ''Nhưng dù sao người ra đi vẫn quyết chí lên
đường để thực hiện chí lớn của mình chứ chất định không chịu
ở trong cảnh ngột ngạt tù túng. Cái chí quyết tống biệt ấy làm cho
bài thơ thật giàu chất lãng mạn.'' Cái ''giàu chất lãng mạn'' phải
là cái ướt át của thơ ca có mây, có nắng, có gió, có bình minh, có chiều
tà, có mùa gọi mùa qua từng lời bỡ ngỡ...thì làm sao mà ''gân guốc, rắn
rỏi'' như HT-HC nói hay ''trầm hùng, bi tráng'' như Lê tiến Dũng bảo ?.
Người đọc thật sự ngỡ ngàng khi phải xoáy sâu vào cái ''chí lớn'',
cái ''ngột ngạt tù túng'' chưa có căn cứ, chưa thật rõ ràng để trả lời
câu hỏi ''ngột ngạt, tù túng'' vì cái gì? Xã hội hay thời đại hoặc
chế độ mang lại ? Bởi vì, nhân vật ''ra đi'' trong ''Tống biệt hành''
của Thâm Tâm cũng như Dũng trong ''Đoạn tuyệt'' của Nhất Linh chẳng biết
định hướng con tàu mình đi đâu, về đâu ?. Cái chí ''quyết tống biệt''
ấy mơ hồ có phải là ý thật của bài thơ có nhiều đối lập, nhiều sự
dằn vặt chết người này? ''Tống biệt'' cái gì? Ðưa tiễn ai? Ai là người
đi? Người nào là kẻ tiễn? Tống biệt là tiễn đưa. Quyết tống biệt
là quyết tiễn đưa. Nếu nói ''bài thơ tống biệt có kẻ ở người đi''
thì chẳng lẽ người đi đủ quyền ngược đời "quyết tống biệt
(tiễn đưa) người ở", ngược lại, người ở sao lại ''quyết tống
biệt người đi?'' Vậy thì Lê tiến Dũng đã có chỉ ra ý chính ''quyết tống
biệt'' của toàn bài rất xác đáng nhưng
lý giải người nào là chủ thể quyết định sự ''tống biệt'' và ''tống
biệt cái gì ?'' thì chưa . 3.
''Tống biệt hành'' với Mã giang Lân trong ''Tuyển tập 450 đề và bài văn''
-Nhà xb Đà Nẵng : Tác giả dẫn giải
hai nhà thơ đời Đường : Thi tiên Lý Bạch, thi thánh Đỗ Phủ để nêu bật
hai đối lập về trường phái lãng mạn và hiện thực nhưng cùng ''Tống
biệt hành'' có cái xa xưa buồn với chiều tà, dòng sông, hình ảnh người
đi, kẻ tiễn trong ''Tống biệt hành'' đều được hầu hết những tác giả
có bài viết về nó liên tưởng đến một điển tích quen thuộc : Hình
ảnh tráng sĩ Kinh Kha được thái tử Yên Đan đưa tiễn (đi thích khách
tên bạo chúa Tần thủy Hoàng) bên bờ sông Dịch :
(Gió hiu hắt chừ,
sông Dịch lạnh tê. Tráng sĩ một đi chừ chẳng trở về.). Cũng vì mắc
vào lý giải cho được cái lý do ''ra đi'' của ''ly khách'' trong ''Tống biệt
hành'' mà Mã giang Lân đã cho qua cái chất ''buốt lòng'' của người
ra đi, quên mất cái phần ''sắc màu lãng mạn'' cần phải có của
thi ca mà Lê tiến Dũng có đề cập. Bởi cảm nhận chủ quan chưa chín
nên sa vào sự ''áp đặt'' đáng tiếc. Tác giả viết : ''Đến lúc biết
được đường lối cứu nước của Việt Minh thì Thâm Tâm đã bày tỏ
lòng mình với người ra đi vì việc lớn''!!!. Người viết còn khẳng định đó
là người chiến sĩ ra đi vì ''việc lớn'' qua từ ''ly khách''!!!. Thật ra,
thi phẩm ''Tống biệt hành'' tính luôn cả đoạn cuối bị cắt bỏ có 26
câu thì đâu có từ nào có ''chiến sĩ'' có ''Việt Minh'' gì?. Phân tích, bình thơ
dĩ nhiên, tác giả có quyền liên tưởng, suy diễn. Sự suy diễn, suy đoán
phải dựa trên sự cảm thụ sâu sắc, thông cảm, rung động thật sự để
mạch cảm xúc đi vào lòng người đọc qua ngòi bút của mình. Sự
suy diễn này cũng không nhất thiết phải giống người khác. Có như vậy,
chúng ta nhận được tác dụng tốt cả ba chiều: Tác giả viết, người sáng
tác và độc giả -nhưng ngược lại,
nếu áp đặt, dù mang tính chất vô tư hay ''lấy lòng'' đều phản tác dụng
nếu không bị coi là ''non tay nghề'' hoặc chưa đủ ''công lực''. Tác giả TBH sẽ buồn
lòng khi người bình, phân tích suy diễn hai người chị trong thi phẩm ''Một
chị, hai chị cùng như sen'' thành ''những người chị xác xơ, tiều tụy
như sen cuối hạ, đã khuyên em nhiều, đã khóc nhiều để đến lúc chia
tay, các chị cũng chỉ còn vài giọt lệ sót của ly biệt'' như một sự áp đặt, diễn xuôi thê thảm các nhân vật
mà tác giả hết lòng thương yêu như trong văn bản đã nêu nhưng người
đời chưa kịp cảm nhận và chia xẻ . Càng đi vào cuối
bài văn ''làm dùm'' cho học sinh luyện thi tú tài, đại học này, độc
giả càng mơ hồ vì không hiểu nổi với
những cái từ ''nguyên âm mở, phụ âm vang'' ...chống lại ''sự bào mòn của
câu chữ quen tay'' mà người viết dùng. (Nên nhớ thi phẩm này có nhiều dị
bản. Nếu bám chặt quá vào ngữ pháp
thì phải nên so sánh, đối chiếu và nêu
cho được tại sao mình chọn từ này mà không chọn từ khác?). 4.
''Tống biệt hành'' với Trần đình Sử trong ''Giảng văn chọn lọc VhVN''
- Nxb Đh.Qg. HN và trong ''Tuyển tập 450 đề và bài văn'' Nhà xb Đà Nẵng: Mở đầu, tác giả
dùng lại từ của HT-HC để nhận xét ''Tống biệt hành'' : ''Giọng thơ gân
guốc, rắn rỏi''. Tuy nhiên,khi tác giả cho rằng "Bài thơ buồn nhưng
không sụp xuống cũng như dứt khoát, dửng dưng mà không vô tình'' thì nội
dung bài thơ ca ngợi ''một người giã nhà ra đi theo chí lớn mà vẫn nặng lòng
lưu luyến, bịn rịn với gia đình'' là một ý sáng. Chỉ có điều, tác
giả lý giải ''dửng dưng mà không vô tình'' đứng về mặt nghĩa từ là
chưa chính xác . ''Dửng dưng'' : Tính từ : là quay lưng, là lạnh nhạt như trong ''dửng dừng dưng'' ví dụ: ''Dửng
dừng dưng chẳng đoái hoài người ta'' tức là ''vô tình, bạc nghĩa'' rồi
còn gì !. Nó khác với sự dễ thương của từ ''vô tình'' tính từ chỉ
tính cách làm như chả cố ý ví dụ : ''Vô tình để gió hôn lên mắt''
hay ''Em qua đó vô tình mắc nợ'' (Thơ Thùy Lam). Vậy thì từ ''vô tình''
theo nghĩa ''bạc, nhạt, lạt'' là mặt phải của từ ''có tình'' nên không
thể với ''dửng dưng'' "ngồi cùng một chiếu, đắp cùng một chăn''.
Hai tính từ chỉ cùng mức độ cùng một nghĩa có lý nào phủ định cho
nhau bằng liên từ ''nhưng''. Ví dụ : Không thể nói : ''buồn nhưng không sầu''
hay ''hạnh phúc nhưng không vui vẻ''. Làm gì có kẻ ''dửng dưng'' mà ''có
tình'' bao giờ? (Nếu dùng trong cách ''chơi chữ'' thì hay quá như ''Quạ mà
không đen. Mỹ mà không đẹp. Bông hồng mà không hồng. Mù mà không đui.
Tóc bạc mà không trắng ...!!!''). Từ chỗ đây, ta có thể suy ra ''có một
con người đang buồn vì buột lòng phải dửng dưng với một cái gì đó
mà mình không muốn.'' Cái ''dửng dưng'' đó là cái gì ? Tác giả chưa
nghĩ ra nên lại phải mượn nguồn tư duy khác cũng
từ suy nghĩ của thực tiễn mà khắc họa nên hình tượng người ra đi.
(Lẽ ra dùng từ hình ảnh mới đúng. Hình tượng là cái gì lớn lao, mang
vóc dáng một thời đại, mang ý nghĩa một chân lý, đại diện một tầng
lớp người với những khát vọng tương lai. Ví dụ như hình tượng người
chiến sĩ trong ''Dáng đứng Việt Nam'' của Lê anh Xuân ngã xuống đường
băng Tân sơn Nhất đại diện cho lớp người dám hy sinh vì tổ quốc;
hình tượng chị Dậu trong ''Tắt đèn'' của Ngô tất Tố đại diện một
lớp người bị áp bức đánh lại kẻ áp bức trong đơn độc; hình tượng
Thúy Kiều trong ''Truyện Kiều'' của Nguyễn Du là nạn nhân của một chế
độ phong kiến đến hồi suy đồi... Không ai nói ''hình tượng ly khách''
ngay cả! Muốn trở thành ''hình tượng'' trước hết tác giả phải cho người
đọc thấy được ''hình ảnh'' ly khách trong bài thơ rồi từ đó nâng cao
thành ''hình tượng'' cho cả một thời đại. Đi vào lĩnh vực
nghiên cứu, phê bình ...ta lại đụng chạm phần lý luận văn học cần phải
vững vàng. Phê bình cần lý luận văn học như người viết cần cây bút.
Mất cây bút, mười ngón tay có giỏi cũng chỉ được cái ...nhúng mực vẽ...mười
con ...giun đất như Trạng Quỳnh trong giai thoại mà thôi! Đúng như Giáo sư
Lê ngọc Trà trong văn học 12 tập 2 -Nhà xbgd có viết : ''Như vậy giữa
điều tác giả nói ra và người đọc tiếp nhận không phải lúc nào cũng
trùng hợp.'' Cũng có thể hiểu rằng suy diễn áp đặt cho thi phẩm là vì
mức cảm thụ văn học giữa người đọc về tác phẩm đã bị hạn chế
trong ''cách cảm thụ văn học thứ hai'' của Lê ngọc Trà : ''dẫn đến chỗ
hiểu sai lệch hoặc làm nghèo nội dung của tác phẩm'' dù cách đọc này
''đòi hỏi một trình độ cao hơn''. Dựa trên lý lẽ
đó, tác giả Trần đình Sử đã ứng dụng vào ''ly khách'' trong ''Tống biệt
hành'' như thế nào? Tác giả cho đó là một ''người trượng phu'' giống
như Kinh Kha, như ''chàng tuổi trẻ trong Chinh phụ ngâm''. Ngầm hiểu như thế
là chưa đúng hẳn. Kinh Kha mang trong người một quyết tâm hành thích cho
được Tần thủy Hoàng. Đó là một chí lớn. Chàng tuổi trẻ trong Chinh
phụ ngâm ra sao? Hãy nghe Ðặng trần Côn giới thiệu:
(Chàng tuổi trẻ vốn
dòng hào kiệt. Xếp bút nghiên theo việc đao cung. Thành liền mong kiến bệ
rồng. Thước gươm đã quyết chẳng dung giặc trời. -Đoàn thị Điểm dịch). Đó là một chí lớn. Còn ''ly
khách'' của Thâm Tâm ? "Chí lớn'' nào ở đây? Tác giả đã không đề
cập, chỉ nói ''chí nhớn chưa về bàn tay không'' mà thôi nên ta cũng chỉ
dựa theo văn bản mà ngôn ngữ đã có rồi tự nghĩ ra, lý giải ý của
mình sao cho phù hợp dù biết rằng nhiều
khi đi đúng ý tác giả cũng chưa chắc đã hay hơn hoặc dở hơn. Cũng như các tác
giả khác, Trần đình Sử đã cho hai chị của người ra đi là ''sen cuối
mùa hạ'' trong khi Thâm Tâm chỉ tả: ''Bây giờ mùa hạ sen nở nốt'' mà
thôi! Sự tiễn đưa giữa người đi, kẻ ở giữa ''bổn phận gia đình
và lý tưởng'', tác giả bài viết có đưa ra được nhưng chưa thật sự
lôi cuốn độc giả cho lắm nhưng ý này coi như là cái ''phao'' có thể nói là một cách nhìn thông cảm của
người viết : ''Ly khách đã ra đi trong tình cảm luyến tiếc sâu sa''. Tuy
nhiên, Trần đình Sử vác ''người trượng phu'' vời vợi vào đây làm cho
''ly khách'' bé nhỏ kia ''gân guốc, rắn rỏi'' lên một cách khiên cưỡng
làm sao mà phù hợp với ''người ấy'' trong đôi mắt ''đầy hoàng hôn''
mà thi phẩm đã dựng lên? Ly khách chỉ là người đi xa mà thôi. Mức độ
giữa những từ : Ðại trượng phu, anh hùng, tráng sĩ, chinh phu thì ly
khách được xếp hạng ...em út bởi chưa làm nên tích sự gì cho đời cả.
Cho nên, không thể so sánh ''chí nhớn'' với những bật ''cha chú'' để nói
về hình ảnh ''ly khách''. Tác giả cũng chưa chỉ ra được ''vì sao người
con trai kia cần phải chọn một trong hai" ''gia đình'' hay ''lý tưởng''?.
Người cha ''trụ cột'' gia đình đã ở đâu ? Giả sử cách giải quyết
''tình nhà và lý tưởng'' vẹn toàn mà thi phẩm có ẩn ý thì ta hãy chọn
để thi phẩm thêm được một giá trị cao hơn giá trị đã có mà không
phải dằn vặt ai hy sinh cho ai cả. Trần đình Sử có đi qua nhưng không dừng
lại. Tất nhiên, tác giả
cũng cố gắng lèo lái người đọc đi từ hình thức nghệ thuật sang nội
dung như lối phân tích ''truyền thống'' (Thật ra, cách phân tích ấy cần
xem lại vì chúng đi nghịch với cảm xúc) để ca ngợi ''Tống biệt hành''
đã ''gieo vào lòng người một ý vị bâng khuâng, xốn xang.''. Và ta thấy rằng cái ''ý vị'' đó có chưa
hẳn là vì luật bằng trắc như tác giả quan niệm mà vì nguồn cảm xúc
tinh tế, dạt dào, tràn trề của Thâm Tâm mang vào ngọn bút. (Khả năng này
không phải ai cũng giống nhau). Hình ảnh Kinh Kha
đã không cần thiết khi phân tích, bình luận thi phẩm này với một
vài tác giả dưới đây : 5.
''Tống biệt hành'' với Trần đăng Xuyền trong ''Giảng văn
Văn học Việt Tác giả cũng như
những người khác đều sử dụng ''cẩm nang'' của HT-HC làm lời dẫn và
cũng so sánh hơi thơ của ''Tống biệt hành'' với hơi thơ cổ : ''Nói nhiều
cái không để tô đậm, làm nổi bật lên một cái có thật là tâm trạng
buồn tê tái của con người.'' Cái ''buồn tê tái'' này trong TBH là buồn
tê tái của ai? Người đi hay người ở? Chàng hay nàng? Romeo nhớ Juliet hay
Kiều ở lầu Ngưng Bích với ''Những nỗi lòng tê tái''?. Con đường mòn quả
thiệt dễ đi ''Êm ái qúa ai đi mà nhớ ngó. Đến khi hay gai nhọn đã vào
xương.'' như Xuân Diệu trong "Dại khờ'' đã nhắc nhở. Như các bài
viết khác, Đặng trần Xuyên đã đi theo con đường mòn này khi sử dụng
"gân guốc, rắn rỏi'', với chị ''tàn tạ như sen cuối hạ''. Phân
tích thơ như vậy là tập cho học sinh thuộc lòng bản cửu chương hai mà
chẳng ''động não'' tư duy để phát hiện điều gì mới mẻ. Có một điều
ngạc nhiên là tác giả đã không đưa hình ảnh tráng sĩ Kinh Kha vào đây.
Cố ý hay quên thật cũng là điều tốt vì đã nói mức độ lý tưởng của
''tráng sĩ'', chàng ''ly khách" kia còn xa mới với tới và sự ra đi không
cần thiết phải vác hình ảnh Kinh Kha vào làm gì trong khi những tấm gương
như thế ở Việt Nam có thiếu đâu?. Tiếng nói thầm mở
đầu của TBH qua tác giả là ''cực tả tâm trạng xao xuyến buồn tê tái
của lòng người lúc chia tay.'' Dĩ nhiên học sinh (HS) sẽ nắm được các
ý này để làm bài: - So sánh TBH với
thơ cổ để thấy sự nổi bật không lập lại khi TBH không dùng giòng
sông chia ly như trong thơ cổ. (Ta có thể nói thêm : Dòng sông cũng còn có
một nghĩa tượng trưng rất ngậm ngùi là sang ngang. Trong âm nhạc, điều
này thể hiện rất rõ qua các ca khúc ) - HS cũng sẽ thấy
được cái ''chí lớn'' của người ra đi, gạt bỏ hết mọi thứ với sự
''dửng dưng'' mà ''trong đôi mắt u ẩn vẫn chất chứa nỗi sầu ly biệt. - HS cũng hiểu được
hai tâm trạng người đi, kẻ ở với điệu thơ ''rắn rỏi, gân guốc''. - HS thương dùm hai
chị ''tàn tạ như sen cuối hạ''! (Quái lạ! Các ông ai cũng đồng lòng
cho phụ nữ khi chia ly đều ''tàn tạ'' nhanh chóng, ai cũng cho sen cuối hạ
là sen lụi tàn mà quên rằng ''trong đầm gì đẹp bằng sen!'' Ý đẹp tuyệt vời này trong thi phẩm mà
không ai nhìn nhận!). Thật ra, vấn đề đặt ra trong ''Tống biệt hành'' :
Ai đi? Ai ở? Ai đợi? Ai chờ? Đi đâu? Làm gì? Chí lớn? Chí nhỏ? Chị
khuyên em trai cái gì? Ai thà? Ai coi ai? Đặng trần Xuyền cũng như các tác
giả khác vẫn đặt nặng và chưa vén
được bức màn bí mật. Thử nghĩ cần hay không cần cụ thể như thế khi phải đi cặn kẽ tìm vào những sự vật,
sự việc mà nhiều khi chỉ là sự hư cấu của tác giả ? Trần đình Sử
thấy được ''nỗi buồn'' nhưng lại chưa nêu ra được vì sao ngoài sự
buồn vì chia tay gia đình. Nếu chia tay với gia đình thì người tiễn phải
là người trong gia đình chớ sao lại
có ''tác giả'' tiễn đưa người nam trong gia đình kia đi? Tác giả có phải
là người trong gia đình không? Các tác giả trên vì đi theo cách bổ dọc
từng đoạn nên tạo ra sự nhập nhằng giữa người tiễn và người đi sẽ
còn mãi nếu ta cứ đi theo từng đoạn mà phân tích bởi ý đoạn này sẽ
nối tiếp ý cho những đoạn, câu khác trong bài đôi khi trùng nhau về câu
nhưng lại khác ý. Có khi đang xem xét ở đoạn này lại phải mượn câu
đoạn khác minh họa. Dưới đây là bài
viết đi hướng chẻ đoạn : 6.
''Tống biệt hành'' với Nguyễn hưng Quốc trong "VN thư quán'' (Hải ngoại): Toàn bộ bài bình
thật ngắn gọn hình như chưa làm được cái việc ''bình'' mà chỉ là
trích ngang, minh họa. Tuy nhiên, tác giả có vài chỗ nêu những ý sắc nét
nhất là gần cuối bài. Tác giả cũng đồng ý như những người khác cho
TBH ''Có lẽ là một trong những bài thơ hay nhất của thời 30-45'.'' Thật
ra, TBH phải được xếp vào danh sách những bài thơ hay nhất cả mai sau.
Thơ hay là thơ của muôn đời chớ không phải bị hạn hẹp bởi bốn bức tường của một giai đoạn. Những
bài thơ hay chỉ có thể lớn theo cùng năm tháng, chạy song đôi với thời
gian chớ không bị cô lập bởi phạm vi tư tưởng của thời đại. Muốn
đưa TBH vào danh sách ''top'' chỉ còn chờ người chạy tiếp sức bước cuối
cùng. Nguyễn hưng Quốc
đã cho rằng trong TBH có ''hai lời độc thoại của một người đi, một
người tiễn'' nhưng cũng không biết họ là ai? Hiện nay, những bài viết
về TBH mới chỉ ''lượn tròn, lượn khéo'' như bướm lượn vườn hoa
chưa tìm ra cái ''nhụy''. Đấy mới là ''chút khó hiểu'' của thi phẩm chớ
không phải ''chút khó hiểu của thời đại'' như HT-HC đã nhận định. Cái ý mới của
Nguyễn hưng Quốc là đưa ra thêm một ''người yêu'' đưa tiễn: ''Chị em
và người yêu lưu luyến như thế ấy chẳng lẽ đành tâm ra đi?'' nhưng
chưa chỉ ra được, dẫn giải đâu là hình ảnh ''người yêu''. Rõ ràng,
những tác giả có dù có trình độ có sự cảm thụ văn học nhưng khả
năng tìm cho ra cái ''lỏi'' của ''Tống biệt hành'' đến nay họ đều
chưa có ''chìa khóa''. Điều này chưa hẳn là họ ''non tay'' mà chính vì
tác giả TBH khéo lẫn núp dưới nhiều lớp ''ngụy trang'', dưới nhiều sắc
áo qúa : Mẹ, chị em, bạn bè...để giấu đi hình bóng ''người ấy'' suốt
sáu, bảy chục năm qua. Và có một điều chắc chắn là vì muốn cho thi phẩm
được ''thương yêu'' này có thêm giá trị tống biệt nên bài viết nào cũng
cố gắng đi tìm nghĩa mới lạ mỗi người mỗi vẻ nhưng ''tư tưởng lớn''
gặp nhau không ở con đường lạ
mà lại ở con đường ...''trùng''. Nguyễn hưng Quốc
có chút mới khi đưa bốn câu cuối bài thơ đã bị cắt bỏ khi đăng
trong ''Thi nhân Việt Nam'' mà Nguyễn tấn Long, Nguyễn hữu Trọng dựa theo
nguyên bản đăng trên ''Tiểu thuyết thứ bảy'' phục hồi là một ý hay
nhưng tác giả lại đồng ý sự cắt xén đó :
Tác giả nêu lý do
cắt bỏ bốn câu cuối vì : ''lạc điệu, lạc thi pháp, lạc giọng, lạc
tứ..'' đã ''xóa tan hình ảnh nghênh ngang, hào sảng...Biết cường điệu
mà vẫn thấy đẹp'', biến ''ly khách thành nhỏ nhoi, thảm thương'' : ''ven
trời nghe muốn khóc''. Cho nên, tác giả đồng tình với Thâm Tâm hay Hoài
Thanh : ''Cho dù do ai, sự cắt bỏ ấy cũng rất tài tình''. Tài tình hay
không thì sự tự tiện cắt bỏ một văn bản cho theo ý mình là một sai
phạm nên tránh. Nếu bốn mùa là của cuộc đời thì văn học không của
riêng ai. Mình cho mình đúng nhưng người khác chẳng đồng ý như thi phẩm
TBH bị cắt bỏ này. Thơ văn của đời thôi hãy để cho người đời đọc
với nhiều ý kiến khác nhau càng hay chớ sao!. Chính vì quan niệm
''cắt bỏ tài tình'' ấy đã đẻ ra nhiều văn bản bị tự tiện sửa đổi
từ câu đến ý. Thành ra, nếu chúng ta cứ phân tích, bình luận theo
nghệ thuật với những ''biện pháp tu từ'' thì cần thận trọng : Thi phẩm
''Tống biệt hành'' đã có nhiều từ bị đổi ngay cả dấu câu, ngôn từ
địa phương... cũng chẳng biết đâu là nguyên bản. Chẳng trách gì người
bình, phân tích lắm lúc đi lệch lạc, đôi khi sa vào phần ''phụ diễn''
áp đặt thái quá! Nếu người phụ diễn khá vững vàng : phong cách viết
(khả năng cầm bút), giải quyết vấn đề tác phẩm (khả năng rung động)
thì mang lại cho đọc giả những cơn mưa mùa hạ, bằng không chỉ mang lại
nắng cạn của ngày đông. Tác giả thứ hai
đi theo cách bổ dọc : 7.
''Tống biệt hành'' với Chu văn Sơn (CVS) đã
mang lại cho người đọc ''nắng cạn mùa đông'' hay ''cơn mưa mùa hạ''
khi phân tích thi phẩm TBH?. Tác giả thực sự
chú trọng vào trình độ học sinh nhưng không sa vào chủ nghĩa sơ sài : Viết
cho xong. Viết cho có. Viết lấy lệ. Tác giả lướt qua con đường phân
tích sáo mòn để cố gắng rút lại cho thi phẩm khá nhiều ''khó hiểu''
này ''điểm sáng chọn lọc”. Đó cũng chính là sự tôn trọng độc giả,
hướng họ nhìn nhận, cảm thụ, hiểu tác phẩm với cách mới nhất mặc
dù trong cách này vẫn còn đôi chỗ giữ nguyên ý cũ . Bài thơ nào cũng có
chỗ hay, chỗ chưa hay. TBH có bốn câu đầu hay nhất mà Phân tích tác phẩm
phải đưa tác phẩm về nguyên bản của nó. Đưa tác phẩm trở
về nguyên vẹn của nó để tác phẩm biểu hiện được ''tầm khái quát,
sự sâu sắc và tính chân thật'' của tác phẩm như Giáo sư Lê ngọc Trà
nhận định. Thật như thế, bài
viết, bài sáng tác chỉ mới là khởi đầu của một cuộc chạy tiếp sức.
Người bình, phân tích và bạn đọc chính là những người đưa tác phẩm
đến của đường đua. Đi vào trả lời
câu thắc mắc trên, CVS bám vào từ ''ly khách'' nhưng không phải là người
''chiến sĩ'' như Mã giang Lân cũng chẳng nhất thiết là người chinh phu như
Trần đình Sử so sánh... mà chủ yếu là giá trị ''nội dung thẩm mỹ
của hình tượng ly khách''. Phân tích tác phẩm
là tìm ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm. Bình một tác phẩm là xem xét
sự tìm tòi đó, phát hiện đó có đúng hay không? Cái hay, cái đẹp lại
nằm trong những hình ảnh, hình tượng và lẫn trốn chung quanh từ ngữ,
câu chữ với những mâu thuẩn, những nghịch cảnh ...đòi hỏi người phân
tích phải có một bản lĩnh. Trong khi đó, cái đúng sai nằm trong văn bản
đòi hỏi sự chính xác và người bình phải có một bộ óc phán đoán
sáng suốt, tinh tế mới không bị hình tượng đánh lừa. CVS có bị sự
kiện trong TBH đánh lừa không? Tác giả không phủ định ý kiến người
khác vì cho rằng : ''Sự kiện đi vào hồn tác giả để trở thành hình tượng
phải qua nhiều ‘bộ lọc’ lắm : nào cảm quan riêng, nào khuôn mẫu
riêng, nào chất liệu riêng''. Cho nên khi Mã giang Lân khư khư khẳng định
''người ra đi'' là người ''chiến sĩ'' biết ''đường lối cứu nước của
VM'' thì CVS đồng ý ''người ra đi '' là một nam nhi mang chí lớn với Lê
tiến Dũng nên khó chấp nhận một ''chiến sĩ'' từ đâu lù lù chạy
vô thi phẩm : ''Bởi trong bài thơ, không có bất cứ chi tiết nào đủ làm
căn cứ khẳng định đây là chiến sĩ cách mạng.'' Chẳng biết có bao nhiêu ''chiến sĩ'' bị
chụp mũ này lê la trên bài làm của học sinh hàng mấy chục năm nay ? Trong bài viết, CVS
cho ''người ra đi'' chỉ là một người bình thường đang có một mái nhà
ấm êm thì phải ra đi với mục đích ''Đi đâu? Đi để làm gì?'' vẫn
còn bỏ ngõ. Khả năng phân tích của tác giả giữa sự giằng co ''tình
và chí'', giữa ''bổn phận và khát vọng'' giữa sự tương phản ''bề ngoài,
bề trong thật sâu sắc mà các bài viết khác chỉ dừng lại bên ngoài
cái vẻ ''dửng dưng'' nhưng không ''vô tình'' mà thôi. Sự dằn xéo giữa
''bổn phận và tình nhà'' được tác giả phân tích sâu sắc hơn Trần đình
Sử . Tác phẩm, bản
thân nó là một công trình thì người hiểu được lại là một công
trình vĩ đại hơn giống như một bản nhạc hay nhờ người hát hay, hát
đúng với sự phối hợp đầy công sức của ban nhạc...Một kịch bản
hay cũng nhờ đạo diễn, diễn viên...Riêng đối với thơ, người làm, người
bình phải có sự rung động với trái tim yêu thương tha thiết và sự đồng
cảm thật tình. Không đứng trên cái nền tảng ấy, bài thơ nhạt nhẽo,
mất hương vị còn bài viết lệch lạc nội dung như con chim bay vô hướng! Hướng đi của CVS
là đưa người đọc nhất là các em học sinh hiểu thấu được : Người
đi là người con trai duy nhất trong nhà đang phải dằn lòng để
buổi tống biệt không ngập tràn nước mắt của mẹ của chị của em.
Người hiểu lòng anh không ai xa lạ chính là tác giả. Hóa ra, người đi dứt
áo, người trong lòng rưng rưng cũng chính là...tác giả! "Tri
kỷ là ở chỗ đó''. Chuyện đi ở lắm điều phải bàn. Nếu cuộc đời
êm xuôi, ta không có ''Tấn trò đời'' của "Tống biệt''
người thân là sự chia ly đau đớn nhất nhưng ''Tống biệt'' một tình
yêu mới là sự chia ly xé lòng của bão biển, cuả trời nghiêng, đất lở,
nước tụ, sóng dồi mới có ''tiếng sóng trong lòng'', mới có ''hoàng hôn
trong mắt''! Vậy sao Thâm Tâm dùng hình ảnh đó để tiễn một người đàn
ông? Có chắc đó là một người đàn
ông không?. Tới đây, mọi phân tích, bình bài ''Tống biệt hành'' coi như
bị đảo lộn. Nhưng dù cho nó bị đảo lộn thì cũng giống như dòng nhạc
đảo phách bất ngờ. Chính cái bất ngờ đó, tác phẩm nói chung, ''Tống
biệt hành'' nói riêng càng tạo ra sức hấp dẫn lôi cuốn người ta nhảy
vào dòng sông ''tống biệt'' này để lặn, hụp và bơi trong dòng sông đắng
cay da diết, buồn nhớ mênh mông này! Trở lại sự tháo
gỡ của CVS ''Người ra đi là ai?'' coi như đã rõ ràng : ''Hai người
đàn ông, hai người bạn tri kỷ''. Họ chia ly trong hoàn cảnh đã nêu đầu
bài với những dằn xé ''đầy ngang trái và ẩn khúc... tiêu biểu cho thời
đại ấy, vừa có tính cách muôn thuở''. Với ''ngang trái, ẩn khúc'', những
bài viết khác ngập ngừng với cách giải quyết ở đoạn cuối (thật
ra là gần cuối thôi) : Thà coi...thà coi...thà coi...Ai mới là người có
cái quyền quyết định đó? Nếu là mẹ thì lòng mẹ bao la không đời nào
khi không từ bỏ con mình chỉ vì nó ương bướng ra đi! Là chị? Nước mắt
khóc em với ''dòng lệ sót'' kia đâu phải là những giọt nước mắt từ
bỏ em mình? Và cô em gái càng không thể bỏ anh mình trong ''ánh mắt ngây
thơ''! Vậy chỉ còn người con, em, anh ra đi ...hy sinh tình nhà mà thôi. CVS lý giải cho
cái uẩn khúc trên : ''Hy sinh bổn phận tình nhà hay để tình nhà hy sinh
mình? Cái nào cũng đau đớn dằn vặt cả.'' vì ''Những lời nói như đã
vỡ ra cùng nước mắt''. Thật ra, chỉ có người đi mới hy sinh tình nhà
chớ không mắc mớ gì tình nhà hy sinh người đi bởi cái chủ thể gây ra
hình ảnh ly khách chớ không do người nhà. Người làm người chịu không
nói gì đây lại không làm, không gây, không tạo mà phải chịu gánh chung
mới ...đau ơi là đau ! Kết cục, CVS chốt
lại : ''Mặc cảm lỗi đạo, bất hiếu là đỉnh điểm của tình cảm biệt
ly ở đây'' mới tạo ra ''một vẻ đẹp đầy uẩn khúc của ly khách''. Cuộc đời đầy mâu
thuẩn, thơ ca đầy uẩn khúc. Cái bất hạnh vẫn bên cạnh cái mắn
may nhỏ nhoi của hạnh phúc. Niềm vui chốc lát không át nổi buồn đau
hằng ngày. Bài viết hay vẫn đó đây có những chỗ lỗi từ, lỗi ý,
lỗi câu... CVS không ngoại lệ. Đoạn thơ đầu
hay nhất của TBH qua ngòi bút phân tích của CVS đã trở thành đoạn phân
tích khá nhất nếu so sánh với sáu cây bút trên. CVS nhìn thấy ở đó là
sự tương xứng giữa hai cặp thơ với hai câu trên là nỗi lòng người tiễn, hai câu dưới dành cho tâm trạng
người đi như Lê tiến Dũng qua cách gieo vần bằng và hàng loạt từ
''ong...'' mang âm hưởng xáo động của ''tiếng sóng''. Sự kiện hay chi tiết
nội dung cũng như nghệ thuật tìm ra được nhưng muốn chiếm cảm tình độc
giả hoặc chinh phục độc giả, người viết với tay nghề khác nhau sẽ dẫn
dắt độc giả đồng tình khác nhau. Khẩu
khí "Ta-Người'' có đúng chỉ dành riêng cho ''hai người đàn ông'',
“hai trang nam nhi'' như Chu văn Sơn, như Trần đình Sử, Lê tiến Dũng nói
không? Cặp từ này đã từ lâu không còn
''độc quyền'' dành riêng cho giới mày râu nữa. Thử đọc lại :
''Đưa người, ta không đưa qua sông'' nếu không sử dụng từ ''Ta'' vào đây
thì cũng không làm sao bỏ từ Anh, Em ...vào được cả. Chỉ có khả năng
từ ''Tôi'' có quyền thay thế nhưng nếu như thế thì từ ''Tôi'' kia ''giết''
mất cái ''ngang tàng'', cái ''khẩu khí'' miệng nói lớn mà nội tâm đau đớn
của người ra đi!. Sự chọn lựa này của TT qua phân tích của CVS là một
phát hiện. Từ ''người'' không viết hoa nhưng ta cũng hiểu rằng Thâm Tâm
cố không làm ra đặc biệt nhưng chính vì thế mới giấu đi một người
đặc biệt đó thôi! Ngôn ngữ văn học bao giờ cũng đưa ta đến với những
bất ngờ không báo trước. Cặp tương phản trong bốn câu đầu giữa người
với cảnh, giữa bề ngoài, bề trong theo lý giải của CVS : ''làm cho nỗi
buồn chia phôi'' kia là từ ''trong ruột trong tim'' trào ra ngoài át hết sự
tác động của thiên nhiên ''bởi lòng người quyết định tất cả''. Biết
là hay như thế nhưng CVS để rơi từ ''chọi'' vào đây và cũng bất thình
lình, đùng một cái...độc giả...ăn một cục đất (cục đá thì chết
chắc!) trước cái đã rồi mới đến những quan niệm cổ nhân nào đó,
cuộc đưa tiễn Kinh Kha nào đó trên bờ sông Dịch!!!. Sự phân tích này
đã đưa CVS lại gần Trần đăng Xuyền. Mặt khác, nếu đi
sâu hơn một chút, để ý một chút về hai người chị mà TT đã nâng niu
xây dựng trong thi phẩm, CVS sẽ không nỡ lòng
cho rằng họ ''đã luống tuổi''! Cái ''luống tuổi'' này làm sao đồng nhất
với từ ''sen'' của TT trong thi phẩm tuy rằng CVS đã ''khéo'' chọn từ đó
đỡ hơn từ ''tàn tạ'' mà các tác giả khác đã ''thảy'' xuống cho hai người
chị không thương tiếc! Ta cần hiểu : Sen thường nở vào mùa hạ. Người
con gái đẹp nhất vào tuổi dậy thì nhưng quyến rũ nhất vẫn là ở tuổi
cuối thời con gái. Sen vào ''mùa hạ sen nở nốt'' có nghĩa là lúc sen tung
cánh nở rực rỡ giữa đầm thì cũng đâu khác hơn hình ảnh hai người
chị đang ở vào giai đoạn rực rỡ của thời con gái làm sao mà ''luống
tuổi'' như CVS, làm sao mà ''tàn tạ'' như Mã giang Lân, Trần đình Sử, Trần
đăng Xuyền? Phân tích như thế là ''tàn nhẫn'' với những đóa Quỳnh mà
cũng làm giảm đi sự nâng niu, trân trọng, tự hào, thương yêu tràn ngập
của người em ra đi. Đó là điều thiết nghĩ đến TBH nằm trong giá trị
nhân đạo. Văn bản ngôn từ
có hai chức năng cơ bản với lời văn tạo nên thế giới con người còn
từ ngữ, hình tượng hiện dần qua trí tưởng tượng người đọc. Thế
nhưng sự quan niệm, tưởng tượng của các nhà nghiên cứu TBH đã nghiêng
về cánh đàn ông mày râu ra đi với oai phong lẫm liệt còn cánh phụ nữ ở lại thì chỉ ''tàn tạ
như sen cuối hạ'' lập tức. Thật ra, sen cuối hạ cũng đâu có xấu?. Đã
nói sự tiễn đưa ''không có sông'' mà có ''tiếng sóng'' thì sen cuối hạ
sao không thể là sen đẹp? Trên phương diện tư tưởng này Lê tiến Dũng,
Nguyễn hưng Quốc có phần dè dặt hơn nên cho qua. Giá trị thực sự
của một tác phẩm có khi nào nó được trở về nguyên bản của nó. Cuối
chặng đường này, CVS đã cùng Nguyễn hưng Quốc đưa bốn câu cuối đã
bị cắt vào. NHQ đồng ý với sự cắt
xén đó nhưng CVS cho rằng dừng ở đó được nhưng chưa lý giải rõ tại
sao?. Cổ nhân có nói : ''Con người đứng giữa hai dòng nước, chọn một
dòng hay để nước cuốn trôi?" Giải quyết vấn đề, người ta cần
phải có một thái độ dứt khoát : Chọn cách này hay không chọn? Ðồng
ý hay không đồng ý? Con nhện có quyền giăng tơ lơ lửng nhưng con thuyền
không thể dừng ở giữa dòng. Trên thế giới chính trị, thái độ trung lập
có ở nhiều nước nhưng trong văn học, người làm công việc nghiên cứu
phải chọn cho mình một lập trường mà đúng sai cần thời gian kiểm chứng.
Cũng như những tác giả khác, CVS khẳnh định người đi, người tiễn là
hai người đàn ông vậy thì những người trong gia đình như mẹ, chị, em
sao không đưa tiễn?. CVS đã chọn như thế nào khi đi vào phân tích đoạn
: ''Mẹ thà coi như chiếc lá bay, Chị thà coi như là hạt bụi, Em thà coi
như hơi rượu say.''? CVS cho quyền người đọc hiểu theo hai cách : ''người
thân khẩn cầu người nhà'' và ''người đi hy sinh bổn phận''. Có nghĩa rằng
tác giả vẫn còn lơ lửng nhưng cái ''gỡ gạc'' là CVS đã mở cho độc
giả một hướng đi tự mình chọn lựa với cái câu rất hay : ''bài thơ
chất chứa những uẩn khúc trái ngang này vẫn rất cần những tri âm.''
Điều này có nghĩa là : Những khám phá, những hiểu biết về TBH chưa có
thể kết thúc. Và đó là động lực
lớn cho những ai muốn viết tiếp khúc nhạc tống biệt qúa đổi ngậm ngùi
này.
|
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
