|
Sự khẩn
thiết có mặt của một
Trông người mà nghĩ đến ta Hình như người Việt Có thể người viết đã nói quá đi một chút, nhưng chắc chắn người viết đã nói lên một sự thật. Thông thường, cái nơi mà người ta có thể tìm thấy bộ mặt dĩ vãng của một quốc gia một cách dễ dàng và nhanh chóng là những di tích lịch sử, các bảo tàng viện. Các quốc gia thường khoe lịch sử và văn minh của nước họ trong những tòa nhà “trưng bày đồ cổ này. Ngay như Hoa Kỳ, một quốc gia mới khai sinh trong vòng 200 năm trở lại đây, có một quá khứ lập quốc dài không bằng một phần mười quá khứ của Việt Nam, nhưng những bước đường mà tổ tiên họ đã sống, đã đi qua đều được gìn giữ trân trọng và đầy những di tích, di vật sống động gấp trăm ngàn lần nước ta. Một dân tộc như Hoa Kỳ, vồn bị các quốc gia của cựu thế giới coi thường về phương diện văn hóa, đã có những công trình bảo vệ văn hóa đáng kể hơn ta rất nhiều, còn nói chi đến việc so sánh với các quốc gia có truyền thống dài lâu như Trung Hoa, Nhật Bản, Anh, Pháp, v.v. Các bảo tàng viện chúng ta
hiện có, có thể đếm không quá một bàn tay; một là Viện Bảo Tàng Quốc
Gia tại Sàigòn, hai là Viện Bảo Tàng Huế, tục gọi là Musée Khải Định,
và ba là Cổ Viện Chàm (Musée Cham) ở Đà Nẵng. Ai đã vào thăm ba nơi đó
đều thấy nơi nào cũng nhỏ bé về qui mô và nghèo nàn về số lượng,
đó là chưa nói đến giá trị và tính cách quan trọng của các cổ vật
trưng bày. Nói ra đau lòng: thực ra những thứ còn sót lại trong hai Viện
Bảo Tàng Huế và Sàigòn chỉ là những quí vật hạng hai hạng ba, vì những
thứ đáng giá, đồ hạng nhất (hết rang 9, từ đây trở đi là trang 10, lời
người chép lại), đã đào thoát ra ngoại quốc mất rồi. Ghép cả ba viện
bảo tàng này lại thật không bằng một góc của của các viện bảo tàng
Louvre của Pháp, Phải thành thực mà thú nhận rằng – một sự thú nhận xót xa – dân ta, đa số đã không biết quí , không biết trọng những gì tiền nhân đã di lưu vì thiếu ý thức bổn phận và trách nhiệm của một cá nhân đối với di sản văn hóa và những di tích lịch sử. Bởi thế, ta thấy gì? Trong những ngày toàn quốc kháng chiến của năm 1946, những pho sách vô giá, những tài liệu ngàn vàng của Thư viện Bảo Đại và lầu Tàng Thơ đã “được” người dân rùng rùng gánh ra khỏi chín cửûa Kinh thành, đem bày bán khắp chợ, vùng An Hòa, Bao Vinh ... để người ta mua làm ... giấy gói hàng, làm giấy vấn thuốc hút, và nếu cần, làm giấy nhen lửa! Nếu không có một tâm hồn nặng tình văn hóa của Lm Nguyễn Văn Thích hy sinh tiền túi để mua lại một ít, rồi khi yên ổn đem tặng lại cho quốc gia, thì chắc ngày nay đối với hai kho tàng đó chúng ta chỉ còn một con số không to tướng. Trong biến cố Mậu Thân (1968) có bao nhiêu sách quí của Thư viện Đại Học Huế được đem nhen lửa, lót làm chỗ nằm? Có bao nhiêu cổ vật quí báu của Viện Bảo Tàng Huế đã lọt vào tay tư nhân có quyền thế để rồi xuống tàu ra ngoại quốc; kết quả là trương mục ngân hàng của ai đó đầy lên như thủy triều, biệt thự thì lộng lẫy nhưng quốc gia thì nghèo nàn! Những tâm hồn ích kỷ, thiển cận đã tạo nên những mẫu người Việt Nam (!) đặc biệt : dân biểu tượng Chàm, con buôn đồ cổ bất lương, không ngừng làm băng hoại di sản của cha ông. Rồi còn gì nữa? Hiện có bao nhiêu di tích lịch sử bị lãng quên, để phôi pha và tàn lụi theo năm tháng? Có bao nhiêu di tích lịch sử chưa được khám phá? Có bao nhiêu tài liệu lịch sử, văn học chưa được sưu tầm hay chưa được đưa từ nước ngoài về đất tổ? Cố đô Huế với đền đài, miếu vũ đã bẽ bàng chờ đợi từ sau biến cố Mậu Thân ... Văn minh nước ta vốn là văn minh nông nghiệp. Một cuộc sống lâu dài và giản dị đã bắt nguồn từ việc cấy hái, đám ruộng bùn lày, mùa màng khi được khi mất mà ra. Cho đến bây giờ, khi con người đã có thể thoát khỏi hấp lực của trái đất để đặt chân lên một thiên thể khác không khó khăn, thì cuộc sống đó vẫn còn là căn bản của đời sống dân ta. Điều lạ lùng nhất là những phương tiện làm nên và nuôi dưỡng đời sống đó, giúp cho dân tộc trường tồn từ thời lập quốc cho đến giai đoạn tiến bộ ngày nay, đã không được mọi người quan tâm cho bằng những yếu tố, những sản phẩm khác của đời sống. Nói một cách khác, có lẽ người ta chú ý nhiều đến sự đổi thay của một kiểu áo kiểu quần từ bên Tây bên Mỹ xa xôi nào đó hơn là sự tiến bộ của lưỡi cày; người ta thích tìm tòi và lưu giữ một cách quí trọng một cái lọ cổ, một chiếc bát xưa của đời Khang Hi, Càn Long, hay Tần, Hán nào đó hơn là để ý lưu giữ một kiểu gàu tát nước đã mất, một kiểu lưỡi cuốc (hết trang 10, bắt đầu trang 11) đã được dùng nhưng nay không còn, cái tơi lá không đáng trăm bạc nay không còn thích dụng, mặc dù chính những thứ hết sức quê mùa, tầm thường đó đã có công đem lại sự sống và làm cho sự sống của dân tộc trở thành trường tồn và dễ thở. “Có thực mới vực được đạo”, ai cũng công nhận chân lý của câu tục ngữ xoàng xĩnh này, nhưng dường như người ta rất dễ quên. Xin hãy lắng lòng một chút, hãy lấy tay che bớt hào quang của những chiến thắng oai hùng trong lịch sử của một Lý Thường Kiệt, một Trần Hưng Đạo, một Quang Trung v.v. ta sẽ thấy gì? Rõ ràng là nếu không có những con người cần cù bất chấp nắng lửa mưa dầu, ngày ngày cúi mình trên những cánh đồng loáng nước bùn lầy, nếu không có những dụng cụ tầm thường như cái cày, cái bừa, cái cối xay, bộ cối chày giã gạo, cái giần, cái sàng, cái nong, cái nia, cái liềm, cái hái, v.v. thì thử hỏi lấy gì làm nguồn nhiệt lượng cung cấp cho hàng vạn tinh binh và dũng tướng anh hùng kia để cầm nổi gươm giáo, mang nổi cung tên, cất nổi bước chân, để chiến thắng vinh quang trước quân xâm lăng? Thế nhưng cho đến nay, mặc dù đã trải qua bao triều đại, bao thể chế, câu :dĩ nông vi bản” đối với nước ta vẫn còn giá trị lớn, nước ta vẫn không có được một công trình nào giúp hậu thế nhìn lại cái quá khứ nông nghiệp quan trọng và vững vàng kia của dân tộc. Cách đây non hai năm, người viết đã thao thức thật nhiều trước một mẩu tin chắc chắn không làm cho ai để ý hay bận tâm. Trong buổi phát thanh sáng của ngày 4-3-1973, đài VOA loan một tin như sau: Sở Bảo tồn Di tích Lịch sử của Hoa Kỳ quyết định trợ cấp 60.000 đô la một năm cho vợ chồng tiến sĩ R. . . (không rõ viết ra sao) và hai người con. . . Trợ cấp để làm gì? Thưa, hai vợ chồng ông này đều là sử gia, chuyên về thời kỳ Tây tiến của nước Mỹ. Họ tình nguyện đi đến một miền điển hình của vùng Trung-Tây để sống lại đời của một nông dân đi khẩn hoang của thế kỷ XVIII. Họ sẽ dựng lại ngôi nhà thô sơ bằng gỗ của thời đó, mặc y phục thời đó, ăn thuốc lá, thực phẩm và uống thức uống thời đó do họ tự chế lấy bằng những sản phẩm họ làm ra với những phương tiện và dụng cụ thời bấy giờ. Tóm lại, du khách tới vùng cư ngụ của hai vợ chồng sử gia này sẽ được sống lùi lại trên hai trăm năm, sẽ chứng kiến một cách sống động cảnh sống điển hình của tổ tiên người Mỹ thời lập quốc. Người dân Hoa Kỳ nào muón biết quá khứ Tây tiến thì cứ tới đó; học giả, sinh viên muốn nghiên cứu cho tường tận ngọn nguòn hãy đến đó mà sống. Còn ta? Có lẽ ngoài một Sơn Nam “lẩn thẩn”, không mấy ai biết rõ tiền nhân ta đã chiến đấu gian khổ với thiên nhiên và con người, đã sống cam go và hào hùng như thế nào, đã hy sinh ra sao trong công cuộc khai phá miền đất Thủy Chân Lạp để ngày nay biến thành Nam phần trù phú của quốc gia.(hết trang 11, bắt đầu trang 12) Khi chúng tôi nảy sinh ra ý nghĩ cần thiết phải thành lập một Viện Bảo tàng Nông, Công, Ngư Ngiệp (1968) và đem bàn với vài vị lão thành ở Huế thì các vị này cho biết đó không phải là một ý kiến mới mẻ, vì “Tây nó đã làm rồi”. Quả là một điều kỳ lạ và bi thảm với chúng ta, nhưng đó là sự thật. Trước năm 1945, Phòng Hỗn
hợp Thương mãi và Canh nông Trung kỳ (Chambre Mixte de Commerce et d’Agriculture
de l’Annam) đã phối hợp với chính quyền bảo hộ thiết lập ở Huế một
viện bảo tàng, lấy tên là Musée Economique (Bảo tàng viện Kinh tế). Điều
khôi hài là tất cả những người Việt Như chúng rôi đã thưa ở
trên, công việc mà người Pháp làm như đã nói quả là một điều bi thảmvà
kỳ lạ đối với chúng ta, ít ra là bề ngoài. Kỳ lạ, vì đang khi người
Pháp bận nỗ lực thi hành chính sách thực dân, khai thác thuộc địa để
làm giàu chính quốc thì họ lại có thì giờ nghĩ đến và làm nên chuyện
một việc xem ra rất là vô bổ và không quan thiết đới với họ và ngay
cả đối với một số lớn người Việt đương thời. Bi thảm, vì đáng
lý người Việt Nhà văn Duy Lam, trong một lần
mạn đàm với chúng tôi, đã không khỏi ngậm ngùi khi thuật lại câu chuyện
ông được một người bạn ngoại quốc ở Sàigòn cho xem trọn bộ Phong
Hóa, Ngày Nay, Văn Hóa Ngày Nay đóng gáy da chữ vàng cẩn thận, chưa kể
trọn bộ tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn ! Người có chút thao thức về văn
hóa dân tộc sẽ còn nhiều dịp ngậm ngùi và đau xót như thế nếu cái
đà “mất máu văn hóa” này tiếp tục mà không có người có thẩm quyền
chịu khó tiêm cho một mũi vitamin K thật mạnh hoặc làm một cái ga-rô cấp
thời. - Trong lãnh vực nông nghiệp,
việc cơ giới hóa đang được khuyến khích mạnh mẻ. Với sự truyền bá
sâu rộng, với sự khích lệ và giúp đỡ của chính phủ, với sự quảng
cáo khéo léo của các xí nghiệp kỹ nghệ ngoại quốc và trong nước, với
kỹ thuật rao hàng tân kỳ của các nhà nhập cảng, nông dân Việt Nam đã
thấy rõ cái lợi của việc cơ giới hóa nông nghiệp. Nên, nếu hoàn cảnh
cho phép, họ không ngần ngại gì mà không giã từ phương tiện canh tác cũ
-- vốn đã gắn liền với đời sống của họ và cha ông kể có hàng
nghìn năm – để theo phương tiện mới, nhanh chóng, đỡ nhọc sức, năng
suất cao và lợi tức nhiều hơn. Do đó, hiện nay ở nông thôn, dần dần
những chiếc máy cày Kubota, Agrima, Matchless, International Harvester (IH), John
Deer v.v. đang thay thế cho con trâu và cái cày cái bừa. Cũng thế, ta thấy
máy xay lúa thay cho cối xay lúa, cối chày giã gạo, cái nong cái nia, cái giần
cái sàng, Những máy bơm nước đủ hiệu đủ cỡ thay cho xe đạp nước,
guồng nước, gàu sòng, gàu dai v.v. Người nông dân Việt Nam hiện nay đang
tập làm quen và có vẻ ngày một gần gũi với tiếng nổ của động cơ,
mùi gasoil, ét-xăng, nhớt, mỡ . . . Ngay hiện nay, khi lề lối canh tác cổ
truyền chưa đến nỗi mất hẳn sau lũy tre xanh (nếu còn được lũy tre!)
nhưng số người thành thị hiện nay chưa biết và chưa thấy cái cày, cái
cối xay lúa, cái xe đạp nước v.v. ngang dọc ra làm sao, không phải là hiếm,
nhất là trong lớp tuổi thiếu niên. Hơn một lần chúng tôi đã thử làm
một cuộc trắc nghiệm bỏ túi khi nói chuyện với một tổ chức thiếu
niên thành phố: để đáp lại câu hỏi có em nào đã thấy cái cối xay
lúa ở nhà quê chưa, thì chỉ có 14 trong số trên 60 em hiện diện đưa
tay. Và để làm cho các em không đưa tay có ý niệm về dụng cụ gọi là
“cối xay lúa” chúng tôi vừa phải định nghĩa. vừa giải thích cách chế
tạo, cách sử dụng, kèm theo hình vẽ trên bảng đen! Nếu chúng ta không mau mau sưu
tập và bảo tồn những dụng cụ nông nghiệp tầm thường nhưng có công
năng làm nên đời sống mấy ngàn năm đó, thì tôi tin rằng chỉ chừng (hết
trang 13, bắt đầu trang 77) 15 đến 20 năm sau có muốn tìm nữa cũng đỏ
con mắt. Vì sao? Vì những dụng cụ đó vốn chóng hư hỏng, và những người
thợ có thể đóng những dụng cụ đó đang trên đường về với tổ tiên.
Hơn 15 năm trước, cái cảnh
Tế Hanh đem tấm lòng yêu quê hương ra diễn tả: Đừng tưởng người ta chỉ
việc bỏ chèo, bỏ buồm và chỉ gắn động cơ vào ngư thuyền là đủ để
gọi là “canh tân ngư nghiệp”. Đã có thật nhiều thay đổi: nào ngư
thuyến phải thay hình đổi dạng để thích hợp với việc động cơ hóa,
rồi lưới nylon, phao plastic thay cho lưới gai, phao gỗ, phao ống tre v.v. - Việc gì phải vội. Những
cổ vật cách đây mấy ngàn năm, mấy trăm năm mà nay người ta còn tìm
ra, còn giữ được, huống gì những thứ tầm thường kia, khi nào lại
không có sẵn. Trong đà tiến bộ chung của thế giới, việc canh tân mọi ngành sinh hoạt là cần thiết để sinh tồn, để giàu mạnh. Ta không thể vì hoài cổ mà chủ trương “xưa bày nay làm” một cách phi lý và phản tiến bộ, nhưng ta cũng không vì muốn tiến nhanh, tiến mạnh mà quên mất quá khứ, cội nguồn. Tây phương và những nước tiên tiến tại Á châu tiến nhanh hơn ta gấp bội nhưng quá khứ của họ, dù là tầm thường, vẫn được trân trọng gìn giữ. VÕ HƯƠNG-AN |
In ra @
© Giao Điểm. Bài vở, thư từ gởi về: giaodiem@giaodiem.com
