posted: 04.12.2005
 |
VÔ
LÝ PHẢI NHƯỜNG CHO CÔNG LÝ Trần
Kiêm Đoàn
Sáng sớm mùa lễ Tạ Ân (Thanksgiving) của Mỹ, từ bên nầy biển, kẻ
xa quê đọc tin quê nhà. Báo Lao Động số 327 ngày 26-11-2005 đưa tin: Một
ông "quan" to nhất tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng với một số quan chức
nhỏ khác vào ăn trưa tại một nhà hàng ven Cố Đô. Quan động mối
"tà" tâm trước sắc đẹp của cô tiếp viên chỉ đáng tuổi con
mình, nên đã ghì đầu cô ta lại rồi hôn đánh chụt một cái vào má trước
sự chứng kiến của mọi người. Bất ngờ và nhục nhã trước hành động
xàm xỡ của "quan", cô tiếp viên đã phản ứng tức thời bằng
cái tát nên thân vào mặt "quan lớn".
Quan vào phòng vệ sinh "suy gẫm" trong giây lát và hầm hầm
trở ra chỉ tay lớn tiếng ra lệnh cho chủ quán phải đuổi ngay cô tiếp
viên nạn nhân và đe dọa sẽ ra lệnh cho đóng cửa nhà hàng nơi xẩy ra nội
vụ... và các nhà hàng bên cạnh (?!) Chủ
quán xanh mặt, phải vội vàng thanh toán tiền công và cho cô tiếp viên nghỉ
việc ngay sau đó.
Giữa thế kỷ 21 và giữa lòng Cố Đô xinh đẹp, nơi đã được thế
giới biết đến và công nhận là một địa danh có di sản văn hóa cổ
truyền của nhân loại, lại có thể là nơi xẩy ra những chuyện như thế
nầy chăng?
Nếu sự việc nầy xảy ra tại Mỹ hay bất cứ tại một nơi nào đó
ở xã hội phương Tây thì người bị đuổi việc sẽ không phải là nạn
nhân vô tội mà chính là thủ phạm gây tội.
Dù là tổng thống hay thủ tướng thì trước hết phải là một
công dân. Không một công dân nào có quyền đứng trên hay đứng ra ngoài
luật pháp và luật lệ của quốc gia và xã hội của mình. Quan thuộc phường
mê man hủ hóa ấy sẽ lập tức bị còng tay và dẫn độ vào nhà giam chờ
công lý xét xử vì đã vi phạm đến 4 tội: (1) Sách nhiễu tình dục
(Sexual harassment); (2) lạm dụng quyền thế (Power abuse); (3) không tôn trọng luân lý chức nghiệp,
uống bia rượu trong phạm vi giờ hành chính (Unethical, misdemeanor); (4) hăm dọa
(threatening).
Tôi không có ý định đem những tiêu chí của xã hội phương Tây để
áp đặt vào bối cảnh văn hóa Việt
Văn minh và văn hóa cổ truyền Việt
Ta không chê của người, không khen của ta; hay làm ngược lại, một
cách chủ quan và thuần cảm tính. Tuy
nhiên, nhìn rõ mặt nhau để thấy được mình, thấy được người không
những chỉ là một thái độ hợp lý mà còn là một nhu cầu để đưa mình
và xã hội vươn lên trong thời đại toàn cầu hoá và kinh tế thị trường
nầy.
Một lần ghé về Huế, quê ruột của mình, tôi mặc bộ áo quần vải
và mang đôi dép "lẹc xẹc" của ông anh.
Với mầu da rám nắng, tôi trông chẳng khác gì bà con nông dân ở
làng. Thế nhưng khi vào một quán ăn
trở ra, em bé dọn bàn hỏi nhỏ: "Chú là Việt kiều phải không?"
Ngạc nhiên, tôi hỏi lại em: "Sao con biết?" Em bé trả lời:
"Vì chú hay nói tiếng 'cám ơn' với con."
Nhận xét của em bé làm những ngày sau đó tôi quan sát kỹ hơn. Đúng
là dân mình rất tiết kiệm tiếng "Cám ơn" và "Xin lỗi". Trong lúc đó thì dân phương Tây, nhất là
Mỹ, lại lạm phát quá đà hai tiếng nầy.
Ngôn ngữ là cái bóng của văn hóa. Ta và Tây tuy không cùng văn hóa, không giống
ngôn ngữ nhưng vẫn có cái chung. Đó
là lòng nhân ái, là tình người.
Sau nhiều năm sống xa quê, khi về thăm lại quê nhà, được đi nhiều
nơi khắp các miền đất nước. Bên cạnh
niềm vui được nhìn thấy những thành quả tốt đẹp của đất nước và
con người, tôi vẫn còn cảm nhận như có một sự phôi pha hay xao lãng thật
xót xa về quan hệ tình người trong đời sống công cộng tại một số nơi.
Phần đông những người tôi gặp qua sinh hoạt hàng ngày trong tiệm
ăn, ngoài phố chợ, trên đường phố... may mắn có đời sống sung túc hơn
lại nỡ đối xử một cách vô tình và thiếu nhân ái đối với người
nghèo, nhất là đối với các em bé dọn bàn, đánh giày, bán báo, bán vé
số, bán quà vặt... Người có tiền thường ra lệnh, thậm chí có khi nạt
nộ, lớn lối và khắt khe vô lý với người nghèo phục vụ quanh mình một
cách thản nhiên. Và hình như người bị
ra lệnh cũng cho rằng, "miệng nhà quan có gang, có thép..." là luật
trời sinh tự nhiên nên chẳng có ai phản kháng.
Mong sao, thế hệ đàn anh đừng quên rằng, các em bé đang trong hoàn
cảnh khó khăn hiện tại cũng là những mầm non tương lai của đất nước
chúng ta. Trong số các em có thể là những
nhà lãnh đạo đất nước sau nầy. Gieo trong tâm thức hoa niên của các em
mầm thương yêu và tương kính ngay từ bây giờ cũng là một sự đầu tư
to lớn tinh thần nhân bản cho xã hội và đất nước mai sau.
Giải thích về những hiện tượng
xã hội tiêu cực như thế, có người đã đem điều kiện kinh tế, quan hệ
sản xuất để phân tích và giải thích. Tôi
cho như thế là đi hơi xa bởi vì ngôn ngữ và phong cách giao tiếp là thói
quen tích lũy của môi trường văn hóa và xã hội quanh mình. Người ăn nói, cư xử cộc cằn thô
lỗ hay tế nhị thanh tao không phát xuất từ hoàn cảnh giàu hay nghèo; quan
chức hay thường dân mà phát xuất từ cái tâm nhân bản, cái trí công bằng
trong mối tương quan xã hội nhất định nào đó.
Trong một khung cảnh trầm lặng với
mối tương giao xã hội an hòa và nếp suy tư giàu tính văn hóa truyền thống
như Huế thì hành động và thái độ của vị chức sắc cao cấp nói trên
là một sự phá đổ giá trị nhân văn truyền thống của Huế. Ông ta vi phạm luân lý chức năng của vai
trò lãnh đạo đã đành, nhưng sự vi phạm có một hệ quả tinh thần sâu
xa hơn cả là làm vẩn đục nếp sống văn minh và văn hóa mà Huế đang cần
và đáng ra, ông phải là người có trách nhiệm bảo tồn và phát huy.
Trước một sự cố xã hội
mang tính chất "quan lớn sách nhiễu dân lành" đang trở thành đề
tài nhận định và phê phán lan rộng trong cộng đồng người Việt trong
nước và ngoài nước, không rõ rồi đây hướng giải quyết của cấp lãnh
đạo trong nước như thế nào. Về mặt
luật pháp và xét khía cạnh hình sự thuần túy, nội vụ tự nó không có
gì quá nghiêm trọng nếu chỉ xét đơn thuần mối quan hệ và sự xung đột
giữa viên chức vi phạm, cô tiếp viên và chủ quán. Nhưng vấn đề đặt ra trong vụ nầy
có tính chất điển hình và quy ước về mối quan hệ giữa quần chúng
và lãnh đạo trong xã hội Việt
Vừa tròn nửa thế kỷ, toàn
nước Mỹ đã vinh danh Rosa Parks về một hành động "bình thường mà
phi thường" của bà. Một thái độ
phản kháng bất bạo động sự bất công đã đánh động trái tim toàn nước
Mỹ và đã góp phần quan trọng làm thay đổi sự phân biệt chủng tộc trầm
trọng trên đất Mỹ. Người phụ nữ da đen nầy, trên chuyến xe buýt
công cộng ở Montgomery, đã cương quyết từ chối nhường chỗ cho một
người đàn ông da trắng theo luật kỳ thị chủng tộc thời bấy giờ. Người da đen thắng. Công lý đã thắng. Rosa Parks đã có một
hành động công lý. Tôi tin rằng, cô
gái tiếp viên trong nhà hàng ở Cố Đô Huế cũng đã có một phản ứng gần
với công lý trước hành động mang tính "Nghị Hách" của vị
"quan" đầu tỉnh. Truyền thống
dân tộc Việt Nam xem người lãnh đạo là bậc "phụ mẫu chi dân''
nên luôn luôn phê phán và lên án gay gắt những hành động lạm dụng quyền
lực một cách ấu trĩ và thô thiển như thế. Một phản ứng kêu đòi
công lý đòi hỏi một sự đáp ứng công lý.
Người ta đang chờ đợi thái độ đáp ứng công bằng
và hợp tình, hợp lý về phía "nhà quan".
|
