posted: 05.12.2005
TÍNH GIÁO DỤC
THÔNG QUA LĂNG KÍNH HIỆN THỰC Tác phẩm là một công
trình của cá nhân, tập thể bằng khả năng lao động trí tuệ và tay
chân. Một tác phẩm bao giờ cũng
được đánh giá từ hai mặt : Giá trị thẩm mỹ và giá trị nội dung. * Giá
trị thẩm mỹ bao gồm : -Cách sử dụng từ ngữ,
câu chữ để xây dựng hình ảnh, hình tượng nhân vật . Từ ngữ tạo
thành câu văn, thơ có đầy đủ chủ-vị hoặc câu đặc biệt tùy theo
nét đặc trưng từng loại thể. - Cách vật dụng các biện
pháp tu từ căn bản như : Nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, ngoa dụ, phóng đại...với
những cách dùng dấu câu : Chấm, tách, ba chấm, chấm lửng...và ý nghĩa
riêng mỗi cách sử dụng. Giá trị thẩm mỹ phục
vụ cho mục đích nào trong các ngành văn
học nghệ thuật (văn học, sân khấu, điện ảnh, kịch nghệ, hội họa,
âm nhạc, điêu khắc ... ?). Câu trả lời chính là nội dung. *
Giá trị nội dung bao gồm : - Xác định tác phẩm
viết cho ai đọc? Mục đích ? Lợi ích gì ? Tác dụng tốt, xấu ra sao ?. Nội
dung tác phẩm phải bắt buộc lấy chất liệu từ hiện thực cuộc sống.
Hiện thực cuộc sống có ba cấp độ : Quá khứ, hiện tại, tương lai.
Trong đó sự vật, sự việc, con người sinh sống, đấu tranh để sinh tồn
đưa xã hội tiến lên văn minh hay đẩy lùi lịch sử về nguyên thuỷ. Hiện thực là mảnh đất màu mỡ, phong
phú cho tác phẩm thể hiện điểm mạnh của phần nghành riêng mình. Xã hội tiến lên hay thụt
lùi hoặc dậm chân tại chỗ đó chính là thước đo giá trị tác phẩm
gói gọn trong ba từ : ''Tính giáo dục''. Tính giáo dục của một
tác phẩm thông qua lăng kính hiện thực có tác dụng làm cho con người sống
tốt hơn hay trở nên tồi tệ. - Con người sống tốt
hơn nếu tác phẩm đưa người thưởng thức đến kết thúc có ý nghĩa dù
là kết thúc có hậu hay không. - Con người sống tồi
tệ hơn khi tác phẩm đưa người ác cảm về một xã hội đã thành vết
đen không thể xóa được. Tác phẩm có giá trị
chỉ khi nào gấp sách lại, người ta dù nhắm mắt cũng có thể mở ''mắt
lòng'' nhìn về con người theo chiều hướng đi lên đầy tính nhân bản. Tính giáo dục của một
tác phẩm là ở chỗ nó dám nêu lên hiện thực ở cả mức độ phóng đại.
Nhìn vào nó, ta có thể thấy rõ những điềi tốt đẹp mình cần theo và
nên tránh xa những gì nên xa lánh. Tính giáo dục của một
tác phẩm thông qua lăng kính hiện thực được thể hiện như sau : 1. Một tác phẩm toàn bạo
lực, súng đạn, giết người, thủ đoạn ...sẽ đưa con người vào tội
ác. 2. Một tác phẩm chỉ phản
ảnh một chiều xấu của xã hội với những bất công, tham nhũng, xấu
xa...sẽ dẫn con người đi đến mất lòng tin vào cuộc sống, buông xuôi số
phận. 3. Một tác phẩm ca ngợi một
chiều tốt, thổi phồng sự kiện che lấp cái xấu cần xoá bỏ sẽ làm
người ta nghi ngờ về cái tốt, ảo tưởng thần thánh vào xã hội. 4. Một tác phẩm chỉ chê
bai thậm tệ, chỉ trích nặng nề, đổ sông, đổ biển công sức lao động...chỉ
gây lòng thù hận, đố kỵ cá nhân, chia rẽ dân tộc. 5. Một tác phẩm coi nặng kỹ
thuật ''lột áo'' sẽ khơi lên dục vọng yếu hèn, không kiềm chế được
sẽ làm mất đi giá trị đạo đức con người. Bản thân mỗi tác phẩm
là một công trình thì nên giữ cho nó có một giá trị nhất định với nội
dung : Phản ánh hiện thực hai chiều tốt, xấu với thái độ xây dựng
cho cái xấu bớt đi thì cái xấu mới có điều kiện đâm chồi nẩy lộc
vì không có một xã hội, thời đại, chế độ, giai cấp nào mà hoàn hảo. Một tác giả có tầm cỡ
là một tác giả có tầm nhìn nhân bản, lấy mục đích giáo dục lớp trẻ
làm hàng đầu không chạy theo xu thế thời đại. Một tác phẩm được
nhiều người mua, người đọc chưa hẳn là một tác phẩm có giá trị chuẩn
mực đạo đức. Những tác phẩm bị cấm đôi khi không phải vì bị ''
trù dập'' mà vì nằm trong năm biểu hiện đáng tiếc kia. Tác giả trang bị cho
mình tầm nhìn hẹp hòi, ý tưởng sa đọa ở mọi lĩnh vực nào cũng đều
đẫn đến kết quả hư hỏng tác phẩm ở tính giáo dục. Tư tưởng tác giả như
thế nào sẽ sinh ra tác phẩm ấy. Thời đại giáo dục như thế nào thì
đào tạo ra con người thế ấy. Riêng văn viết, nếu cứ
tiếp tục thẩy vào môi trường giáo dục những điên cuồng mộng tưởng,
đấu đá cá nhân, dục vọng thấp hèn, ăn chơi sa đọa, coi thường quá
khứ, phỉ nhổ hiện tại, nhạo báng tương lai, đẩy lùi lịch sử...thì
vài chục năm nữa, thế hệ đi sau cũng nối bước cha anh ghi ''chiến công
hiển hách'' với mẫu người thế kỷ chừng ấy tiêu chuẩn, cao cấp thực
hành. Khi ấy, chẳng những ''tham nhũng'' không bị đẩy lùi mà ''bất
công'' càng sinh sôi, đường vào tội lỗi mở ngõ... Hiện thực xã hội bây
giờ nếu là : Tham nhũng, bất công, sa đọa...thì tác giả cứ xoáy vào
mà viết nhưng đừng bắt nhân vật mình ''nghèo'' đến nổi không có mảnh
vải che thân ! Thẩm định giá trị một
tác phẩm không chỉ riêng ở quyền của một tập thể hội đồng Giáo sư,
Tiến sĩ với chức vị hẳn hòi có đầy đủ kiến thức cũng như khả
năng đánh giá bằng trình độ chuyên môn mà
còn ở người đọc với trái tim cũng phải đứng trên lập trường nhân
bản chứ không phải chỉ nghe ngóng dư luận. Dư luận nhiều khi chỉ để
tham khảo chứ không đem vào đánh giá. Chê, khen cũng có nhiều cái gọi
là xu theo thời thế, ta sao người vậy khen bậy đỡ buồn !. Nhân dân
chính là những người thẩm định tác phẩm nhanh nhất vì họ chẳng có
gì để mất nếu chê thẳng thừng hay khen quá mức. Đánh giá tác phẩm là đánh giá theo hai mặt
: Giá trị thẩm mỹ và giá trị nội dung chứ không phải đánh giá theo
tác giả là người nổi tiếng hay dân thường kiểu ''nhìn mặt đặt tên''. Bài viết này cũng là một
tác phẩm đi theo giá trị hai mặt trên. Người
viết không hề chỉ trích một tác giả, một tác phẩm nào. Người viết
bài này cũng chỉ làm một công việc : Nêu chớ không vạch. Lấp chớ
không đào. Mặc áo chớ không cởi. Coi trọng công trình chớ không phủ nhận.
Thấy đúng thì theo, thấy sai thì tránh. Ngòi bút nào cũng cần
lương tâm, cần gì chờ ai ra lệnh hay dỗ ngọt mà viết theo đơn đặt hàng?.
Không nói được thì ''viết'' là sự tự do cuối cùng của ''ngôn ngữ
nói''. Làm gì thì làm, mỗi
tác phẩm trước khi ra đời, ta cần thận trọng coi thử nó đã có ít nhiều
''Tính giáo dục thông qua lăng kính hiện thực'' được sàn lọc hay chưa?.
Người cám ơn không phải là lớp người bước vào đoạn cuối cuộc đời
mà chính là lớp trẻ đang và sẽ ra đời học được nhiều điều tốt
đẹp từ những tác phẩm của thế hệ cha mẹ, ông bà.
|
