- Bông Sen
- HPNT
"Tháp Mười đẹp nhất bông sen"...
Đó là một trong nhiều điều tôi tò mò muốn biết khi về
thăm Đồng Tháp Mười, vì từ bé đến giờ tôi chưa hề thấy sen mọc
hoang. Ở Huế cũng như khắp các làng quê miền Bắc, miền Trung tôi đã
đi qua, sen được trồng trong những đầm, hồ dành riêng, không xen lẫn với
các loài thủy thực vật khác, và nhất là không tự mọc theo kiểu cây dại.
Mùa thu mặt hồ xanh biếc vắng lặng bâng khuâng, tưởng như linh hồn bông
sen đã lặn về ẩn náu đâu dưới thủy cung.
Về Đồng Tháp Mười mới biết, ở đây sen nở mênh mông
chi địa, chung sống không nề hà cùng lau sậy, cỏ lác, cỏ năn... tự mình
thơm ngát giữa đầm lầy. Liên tưởng tới câu ca dao ngợi khen phẩm chất
bông sen thuộc lòng từ nhỏ, "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi
bùn", tôi chợt chấy buồn cười vì một điều vô nghĩa đã tồn
tại quá lâu trong văn chương.
Không thể bảo rằng bông sen "gần bùn", bởi
vì sen chính là từ bùn ngoi lên, được bùn nuôi dưỡng, thậm chí được
dành một cọng riêng không chung với lá nhờ thế mà đủ sống, mà thơm
tho gửi hương cho gió. Mẹ vắt mình nuôi con khôn lớn thành đạt làm
quan, con bước lên thượng lưu xã hội, cúi xuống ngửi mùi mồ hôi trên
áo mẹ, chê là hôi hám. Ăn ở bất hiếu bất nghĩa như vậy, đâu phải
là phẩm chất của bông sen? Đó là điều thứ nhất.
Thứ hai, chỉ bùn cống rãnh mới dơ bẩn; còn bùn dưới
đáy hồ sâu nơi sen mọc, tinh sạch thế, có gì đâu mà "hôi
tanh"? Có lần tôi về tận Cà Mau, bì bõm lội giữa Bãi Bùn mênh
mông, chỉ thấy ngất ngây một mùi phù sa đôn hậu. Về Tháp Mười lần
này, tôi được nếm món thịt chuột ram mỡ nhấm với rượu đế nơi một
quán cóc ven kênh Tư Mới. Thú thực, vừa nghe tới "chuột" là tôi
thấy ớn, nhưng ăn vào thì lại là chuyện khác! Chỉ chuột cống rãnh mới
ghê tởm, còn con chuột đồng, ngẫm lại có khác chi con thỏ? Đem liên kết
hai ý niệm "bùn" và "chuột" này, tôi kết luận rằng những
người dân thị thành (như tôi) không được phép lầm tưởng những thứ
cống rãnh phố phường với bùn đất đồng nội, nếu không muốn mang tội
"trịch thượng" đối với cội nguồn. Câu nói "gần bùn,
hôi tanh" gì gì đấy về bông sen quả là phảng phất miệng lưỡi
của một gã trịch thượng loại đó.
Thế không lẽ ca dao lại dạy cho trẻ em sự vong ơn bội
nghĩa hay sao" Tôi không tin, vì ca dao tục ngữ vốn được sáng tạo
nên bằng đạo lý của nhân dân. Chẳng qua là mấy anh đồ Nho tự cao tự
đại nào đấy đe chen vào, chính họ đã thở ra cái khẩu khí hãnh tiến
và bội bạc kiểu thế này:" Một ngày dựa mạn thuyền rỗng còn hơn
chín tháng nằm trong thuyền chài". Bài ca dao Trong đầm gì đẹp bằng
sen cũng thuộc loại khẩu khí nói trên.
Theo Dương Quảng Hàm, trong Việt Nam Văn Hóa Sử Yếu, bài
ca dao này được kết hợp hai thể Phu
"vừa tả hoa sen (phú), vừa ví quân tử với hoa sen (tỷ).
Quân tử bị bắt quả tang ở đây đích thị là đồ Nho rồi,
còn ai vào đấy nữa! Sự lỡ miệng nằm trong câu cuối (gần bùn, hôi
tanh) để phá vỡ hình tượng cao quí của Bông Sen trong toàn bài, khiến
thi sĩ Phùng Quán đùng đùng nổi giận: "Tất cả là trong cái chữ gần.
Chỉ một chữ mà ta thấu gan thấu ruột." Những manh tâm bội nghĩa
vong ân", bởi thế, Quán đòi: "Nhân danh bùn – nhân danh sen –
Tôi đề nghị đuổi câu thơ phản trắc này ra khỏi kho báu nhân
dân" (Thơ Phùng Quán – NXB Hội Nhà Văn) Thực ra, Bông Sen vẫn là
biểu tượng tâm linh của Phật giáo; nhưng Phật giáo không nói "gần
bùn", mà nói "từ bùn mọc ra" – liên hoa xuất ư nê, như
bài kệ của thiền sư Minh Lương (thế kỷ 17). Tiếc thay hình tượng bông
sen được tôn vinh theo kiểu đó đã tiếp tục lừa dối quá lâu trong
sách vở xưa nay.
Đó là câu chuyện nhàn đàm giữa anh Hồ Bông và tôi trong
chuyến giao du về xứ Đồng Tháp Mười quê hương anh. Nhạc sĩ Hồ Bông
nguyên là Trưởng đoàn Ca múa nhạc Bông sen, suốt đời nâng niu loài hoa
đẹp nhất Tháp Mười này. vậy nên mỗi lần mở màn giới thiệu Đoàn
Nghệ Thuật của mình trước công chúng, anh vẫn đọc bài thơ Bông Sen, với
câu cuối đầy trìu mến như sau:
- "Nhụy vàng bông trắng lá xanh
- Từ bùn nên vẫn đạm thanh hương bùn".
Tất nhiên câu khẩu hứng của anh Hồ Bông chưa hay, thậm
chí chưa đủ sức thay thế nguyên bản. Nhưng tôi tâm phục tấm lòng
"biết ơn bùn-đất" nơi con người nghệ sĩ Hồ Bông. Đúng, sen
có đức giáo hóa, có đức khiêm nhường, thanh khiết hơn mọi hoa khác,
dù nó mau tàn, người ta vẫn thích chọn hoa sen làm hoa dâng cúng Phật.
