Một
đêm rằm tháng tư, trăng thanh gió mát, đèn hoa lấp lánh dưới cac tàng
cây, từng dòng người hân hoan trang trọng ra vào chánh điện thiền viện
Vạn Hạnh, đường Nguyễn Kiệm, Phú Nhuận, để dâng hương lễ Phật cùng
chờ xem buổi trình diễn văn nghệ do các văn nghệ sĩ và ca sĩ Phật tử
nổi tiếng hát mừng Phật đản, trong đó có nhạc sĩ tài danh Trịng Công
Sơn, người đã lưu lại trong tôi nhiều ấn tượng thú vị qua bài hát "Ơû
Trọ hay Ơû Đậu". Để tưởng niệm anh, xin được lược
trích và chiêm nghiệm một số câu tiêu biểu đã làm chấn động lòng người
đến ngỡ ngàng.
Mở đầu, anh giới thiệu bài hát được sáng tác
vào một đêm mưa bay lất phất, gió rít từng cơn, và anh bỗng thấy mình
lưu gót tại chùa Linh Sơn, Đà Lạt. Anh cũng giải thích thêm đôi chút về
tựa đề "Ơû Trọ": "… cũng như giờ đây chúng ta đang trọ
tại sân thiền viện Vạn Hạnh, lát nữa ra về mỗi người một phương;
rồi sân viện trọ ở mô ? Trọ trên trái đất, và trái đất trọ trong
không gian. Một chuỗi trọ. Ha … Ha …!" Thế là anh đã hé mở cánh cửa
duyên sinh cho khán thính giả có dịp tự thấy mình, thấy người, và thấy
cả sơn hà đại địa. Sau đó anh dạo đàn và hát:
- "Con chim ở đậu cành tre
- Con cá ở trọ trong khe nước nguồn"
Hình ảnh con chim đong đưa trên cành tre, con cá lững lờ trong dòng nước
rất sinh động, gợi cảm, nhưng cũng rất vô thường, mong manh. Con chim nào
đậu mãi trên cành cây ? Con cá nào trọ hoài trong dòng nước ? Cành cây
chuyển động theo gió, dòng nước luân lưu theo nguồn, và dòng đời cũng
vận hành theo duyên nghiệp hợp tan. Thảo nào Khổng tử nhìn dòng sông mà
cất lời cảm thán: "Ngày đêm chảy mãi thế này ư !" (Thệ giả
như tư phù bất xả trú dạ !), và Héraclite thì: "Có ai tắm hai lần
trong cùng một dòng sông". Dòng sông, theo duy thức học Phật giáo, còn
là biểu tượng của tâm thức (mind) hay ý thức (consciousness), tư tưởng
ở đó hiện khởi tương tục theo trần cảnh như một dòng nước chảy xiết
(hằng chuyển như bộc lưu); và trần cảnh thì biến thiên, sanh diệt theo
nghiệp cảm duyên khởi của vạn loại hữu tình.
- "Mây kia ở đậu từng không
- Mưa nắng ơ ûtrọ bên trong mắt người"
"Mây kia", khi đen kịt vần vũ, lúc lãng đãng
phiêu bồng, là hình ảnh hiện thực nhưng gợi ý giả danh "bức tranh
vân cẩu vẽ người tang thương". Tùy theo nhận thức về đối tượng
của mỗi cá thể mà sanh ra thiên sai vạn biệt (do giả thuyết ngã pháp, hữu
chủng chủng tướng chuyển). Còn mưa-nắng là cặp nhị nguyên đối đãi
như hữu-vô, thường-đoạn (thử sanh tắc bỉ sanh, thử diệt tắc bỉ diệt).
Nhưng tại sao mưa nắng ở trọ bên trong "mắt người" mà không
bên trong "tai người" ? Rõ là nhạc sĩ đang khiêu vũ với ngôn ngữ
thi ca và cùng nhau bay qua khung trời hư-thực "Mẹ cho em đôi mắt màu
đen, để thương để nhớ để ghen để hờn". Hỷ-nộ-ai-lạc-ái-ố-dục
cứ loanh quanh thấp thoáng hay ào ạt vút qua cửa sổ tâm hồn. Tất cả chỉ
vì "mộng trung hữu mộng trùng mê mộng".
- "Môi xinh ở đậu người xinh
- Đi đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều"
Môi xinh ở đậu người xinh là phù hợp với quy luật tự
nhiên, nhưng đi đứng tại sao không trọ đôi chân Thúy Vân hay Kim Trọng
mà phải ở trọ đôi chân Thúy Kiều ? Cái diệu nghĩa thâm uyên ly kỳ bi
tráng là ở điểm đó. Thúy Kiều là hiện thân của trầm luân khổ hải,
nhưng cũng lung linh tinh khiết như giọt nắng ban mai. Cho dù phải mười
lăm năm truân chuyên phiêu bạt với thanh y hai lượt thanh lâu hai lần, nhưng
Thúy Kiều vẫn một lòng thủy chung son sắt, một dạ "dưới nguyệ chén
đồng" với Kim Trọng. Dân tộc Việt Nam cũng thế. Cho dù phải lang
thang trôi giạt nơi thiên nhai hải dác hay âm thầm đạm bạc tại cùng cốc
thanh sơn, con dân Việt Nam luôn trung thành và nhớ về tổ quốc Việt Nam.
Đạo lý "uống nước nhớ nguồn, ăn trái nhớ kẻ trồng cây"
lúc nào cũng bàng bạc theo lời ru của mẹ. Và qủa thực "Quê hương
nếu ai không nhớ sẽ không lớn nổi thành người" (There is no place
like home). Trịnh Công Sơn đã tiếp sóng cho ta để có cùng một xung động
kỳ diệu.
- "Xin cho về trọ gần nhau
- Mai kia dù có ra sao cũng đành"
Thật la lãng mạn và đượm mầu nhân bản. Tất cả mọi
chủng loại đều đang trọ trên khắp mặt địa cầu. Nhưng vì sao phải
"xin cho về trọ gần nhau" ? Vì thế gian vô thường, vũ trụ nguy
khốn (thế gian vô thường, quốc độ nguy thúy). Trọ gần nhau đề hiểu
nhau, thương nhau và san sẻ cho nhau chút tình đồng loại. Tà kiến, định
kiến nhân đó mà tan biến dần, thọ mạng con người nhờ thế mà được
thêm hương thêm sắc. Còn "Mai kia dù có ra sao cũng đành" không phải
là thái độ phó mặc hay ngữ khí liều mạng. Mà "Mai kia" – theo
tư tưởng Tây phương – không bao giờø đến (Tomorrow never comes), chỉ có
hiện tại la tuyệt vời (No time like present). Và theo ngôn ngữ thiền môn
thì: quá khứ đã qua, tương lai chưa tới; chỉ có hiện tại, tức đương
niệm hay chánh niệm (mindfulness) là quan trọng hơn cả. Và đúng như vậy.
Trong khi khán thính giả đang lắng lòng nghe hát, ca sĩ, nhạc sĩ đang hưng
phấn theo nhịp phách cung đàn, tất cả đang ở trong một trạng thái hỷ
lạc, hòa điệu, trạng thái "vô công dụng xứ" thì cái "Mai
kia" có dính dáng gì với cái hiện tại hay đương niệm này. Nói cách
khác, "Mai kia" cũng chính là đương niệm này. (Dục tri tiền thế
nhân, kim sanh thọ giả thị, dục tri lai thế qủa, kim sanh tác giả thị).
Trịnh Công Sơn đã tự thân quán chiếu duyên nghiệp tại
thế của mình "đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt" mà cảm
thông, lân mẫn với người, với đời, với cỏ cây sỏi đá và tất cả
sinh linh. Anh đã thể hiện trọn vẹn cuộc hành trình "nối vòng tay lớn"
và đã ra về trong chánh kiến ban sơ. Anh đã cất cao tiếng hát đập nát
xích xiềng, phá tan định kiến thì khái niệm "xưng, cơ, hủy, dự"
cũng chỉ là bóng dáng của những giọt sương, hạt móc trên đóa hoa hồng
dưới ánh nắng xuân.
